ประวัติพระแม่คงคา เริ่มต้นจากตำนานใด?

ตำนานกล่าวว่าเรื่องของพระแม่คงคาเริ่มจากการบูชาน้ำและแม่น้ำตั้งแต่ยุคเวท ซึ่งในคัมภีร์เก่าแก่ของอินเดีย แม่น้ำต่างๆ ถูกยกให้เป็นเทพเจ้าแห่งน้ำและความบริสุทธิ์ ก่อนที่แม่น้ำคงคาจะถูกนิยามเป็นบุคคลิกเทวรูปชัดเจนขึ้น คำว่า 'คงคา' ปรากฏในคัมภีร์เวทและบทสวดต่างๆ ในรูปของน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่หล่อเลี้ยงดินแดน ความคิดนี้ค่อยๆ พัฒนาไปสู่การเล่าเรื่องที่มีตัวละครเป็นพระแม่คนคคาอย่างชัดเจนในคัมภีร์มหากาพย์และปุราณะ เช่นในบางตอนของ 'Rigveda' และการบันทึกต่อมาใน 'Vishnu Purana' กับ 'Bhagavata Purana' ที่ขยายความเป็นเทพเจ้าของแม่น้ำให้มีพื้นเพและนิทานประกอบมากขึ้น

ตำนานที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดเกี่ยวกับการลงมาของคงคาคือเรื่องราวของบากีราธะ (Bhagiratha) ซึ่งในเวอร์ชันปุราณะ บากีรธะทรงบำเพ็ญตบะเพื่ออัญเชิญน้ำจากสรวงสวรรค์มาชำระวิญญาณบรรพบุรุษของพระราชวงศ์ ทว่าพลังแห่งน้ำจากสวรรค์เมื่อไหลลงสู่โลกจะทำลายได้ เทพชิวะจึงต้องรับคงคาไว้ในผมนวมของพระองค์เพื่อลดพลังตอนที่เธอไหลลงมาจากฟากฟ้า ภายหลังชิวะปล่อยให้คงคาไหลลงมาเป็นแม่น้ำบนพื้นดิน เรื่องนี้ยังอธิบายชื่อเรียกอื่นๆ ของพระแม่ เช่น 'Jahnavi' ซึ่งมาจากเหตุการณ์ที่ฤาษีจาห์นูดื่มน้ำคงคาแล้วปล่อยคืนจากท้องของเขา ชื่อนี้ยังบอกถึงความสัมพันธ์ระหว่างเทพมนุษย์และแม่น้ำที่มีทั้งความเป็นมิตรและการเคารพ

มุมมองจากมหากาพย์อย่าง 'Mahabharata' ให้รายละเอียดด้านความสัมพันธ์กับมนุษย์ได้ชัดเจน เมื่อพระแม่คงคาลงมาเป็นหญิงและแต่งงานกับกษัตริย์ชันทานุ (Shantanu) และให้กำเนิดเดวประธาราที่ต่อมารู้จักในชื่อภีษมะ (Bhishma) เรื่องนี้สะท้อนภาพของคงคาในบทบาททั้งผู้ให้ชีวิตและผู้ซึ่งต้องจากโลกไป โดยคงคามักปรากฏตามคติภาพเป็นหญิงสาวอ่อนช้อยขี่มกรหรือช้าง น้ำในมือและใบหน้าแสดงถึงความอ่อนโยนผสานกับศักดิ์สิทธิ์

ในฐานะแฟนของวัฒนธรรมและนิทานโบราณ ผมมองว่าต้นกำเนิดของพระแม่คงคาเป็นตัวอย่างของการผสมผสานระหว่างความเชื่อดั้งเดิมเกี่ยวกับธาตุน้ำกับการสร้างบุคคลิกทางศาสนาในยุคหลัง ทำให้แม่น้ำจริงๆ อย่างคงคามีสถานะทั้งเป็นสายธารและเทพเจ้า พิธีกรรมบูชาที่สำคัญ เช่นการสรงหรือการทำเทศกาลอย่าง 'Ganga Dussehra' และการมาที่จุดกำเนิดอย่าง 'Gangotri' หรือสถานที่ศักดิ์สิทธิ์อย่างวาราณสี (Varanasi) ล้วนสะท้อนความศรัทธาที่เชื่อมโยงระหว่างเรื่องเล่ากับการปฏิบัติจริง การได้ยินเรื่องราวพวกนี้ตั้งแต่เด็กและมองเห็นภาพแม่น้ำที่ยังไหลอยู่จริงๆ ทำให้รู้สึกเหมือนตำนานยังมีชีวิต และนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้เรื่องราวของพระแม่คงคาน่าหลงใหลอย่างไม่รู้จบ.