พระแม่คงคา มีบทบาทอย่างไรในวรรณคดีไทย?

มุมมองอีกด้านหนึ่งของ 'พระแม่คงคา' ที่ฉันมักนำมาพูดคุยกับเพื่อนคือบทบาทของเธอในฐานะผู้ค้ำจุนความทรงจำชุมชนและตัวแทนอำนาจหญิงในวรรณคดี การอ่านแบบนี้ทำให้ฉันเห็นว่าเธอไม่ได้มีบทบาทเพียงเป็นแค่สัญลักษณ์เชิงศีลธรรมเท่านั้น แต่ยังสะท้อนความสัมพันธ์ด้านอำนาจ เพศ และการปกครองน้ำในสังคม

เมื่อวรรณคดีเล่าให้เราฟังเกี่ยวกับพิธีกรรมริมแม่น้ำหรือการขอขมา การปรากฏของ 'พระแม่คงคา' มักถูกใช้เพื่อเปิดพื้นที่พูดคุยเรื่องความเท่าเทียมและการอยู่ร่วมกันกับทรัพยากร ฉันเคยใช้มุมมองนี้เมื่อนั่งวิเคราะห์บทละครหรือบทกลอนร่วมสมัยที่นำแม่น้ำมาเป็นตัวขับเคลื่อนเรื่องราว ด้านหนึ่งเธอให้ความรู้สึกเป็นผู้ปกป้อง แต่ในอีกมุมหนึ่งเธอก็ถูกทำให้เป็นเครื่องมือของการควบคุม เช่นเดียวกับที่คนในสังคมพยายามกำกับวิธีใช้ทรัพยากร ฉันคิดว่าการตีความแบบนี้ช่วยให้วรรณคดีไทยพูดกับประเด็นร่วมสมัยได้ลึกขึ้น และยังชวนให้เราตั้งคำถามว่าจะปกป้องแม่น้ำอย่างไรให้สอดคล้องกับคุณค่าในเรื่องเหล่านั้น

ในการอ่านวรรณคดีไทยหลายเรื่อง 'พระแม่คงคา' ปรากฏเป็นสัญลักษณ์ที่ฉันชอบขบคิดอยู่เสมอ เพราะเธอไม่ใช่แค่ตัวละครแบบเดียว แต่วิถีความหมายที่ลอยอยู่รอบแม่น้ำทำให้บทบาทนั้นหลากหลายและมีชั้นเชิง

เมื่อฉันนั่งฟังผู้เฒ่าผู้แก่เล่าถึงเรื่องเล่าริมน้ำในวัยเด็ก มักจะมีภาพของผู้หญิงผู้เป็นตัวแทนของแม่น้ำ — ผู้ให้ชีวิตและผู้ตัดสินความผิดชอบชั่วดี บ่อยครั้งเธอปรากฏในบทกวีหรือนิทานเป็นพลังทำให้เกิดการชำระ ล้างบาป หรือนำความโชคร้ายมาให้คนที่ละเมิดธรรมชาติ ฉันเห็นเธอถูกวางไว้ตรงกลางระหว่างความเป็นมนุษย์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ทำหน้าที่เป็นพรมแดนที่คนสามารถส่งคำอธิษฐานหรือปลดเปลื้องน้ำตาออกไปได้

บทบาทในงานวรรณคดียังมีความเป็นนักเล่าเรื่องด้วย บางฉากแม่น้ำกลายเป็นเวทีสำคัญของความรักที่ต้องพลัดพราก ความโศก หรือการเดินทางสู่โลกภายนอก ฉากที่ตัวละครมานั่งสุมกันริมตลิ่ง เล่าความหลัง หรือส่งกระทงเป็นสัญลักษณ์ของการละทิ้งสิ่งเก่า ทำให้ 'พระแม่คงคา' กลายเป็นพยานของชะตากรรมมนุษย์ ในอีกด้านหนึ่ง เธอยังเป็นเครื่องเตือนใจเรื่องความรับผิดชอบต่อธรรมชาติ — เมื่อการใช้ทรัพยากรน้ำเกิดความไม่สมดุล ความเป็นเทพเจ้าของแม่น้ำในวรรณคดีก็ดูน่าเศร้าขึ้น ฉันมักจะคิดถึงภาพนี้เวลาที่เห็นฉากวรรณคดีถูกตั้งฉากริมแม่น้ำ เพราะมันเรียกร้องให้คนอ่านไม่เพียงแต่ซาบซึ้งกับความงาม แต่ต้องรับรู้ถึงผลกระทบของการกระทำมนุษย์ต่อสิ่งแวดล้อมด้วย