ปีศาจผู้หญิง ปรากฏในอนิเมะหรือมังงะเรื่องใดบ้าง?

เคยสงสัยไหมว่าความมืดของทะเลลึกถูกถ่ายทอดอย่างไรในมังงะและอนิเมะ? งานของจุนจิ อิโตะ อย่าง 'Gyo' คือคำตอบคลาสสิกที่ชัดเจนที่สุดสำหรับผมในฐานะคนชอบความสยองแบบไม่ต้องการเหตุผลมากมาย โดยภาพของปลาที่เดินได้และกลิ่นพิศวงที่แพร่กระจายขึ้นมาจากน้ำ ทำให้ทะเลกลายเป็นพื้นที่ที่ไม่น่าไว้วางใจเลย อีกเรื่องที่ทำให้ผมคิดเรื่องสิ่งมีชีวิตใต้ทะเลในมุมไซไฟคือน้อยกว่าแต่ทรงพลังอย่าง 'Blue Submarine No.6' ซึ่งแสดงการวิวัฒนาการแบบผิดธรรมชาติจนเกิดสัตว์ประหลาดทางทะเลที่เป็นทั้งสวยและน่ากลัวพร้อมกัน การออกแบบสีสันและบรรยากาศใต้น้ำในงานนี้ทำให้ผมรู้สึกเหมือนได้ลงไปสำรวจความผิดปกติของธรรมชาติ ส่วนงานที่เข้าถึงความเป็นมหากาพย์ของท้องทะเลอย่างนุ่มนวลแต่ไม่ลดทอนความน่ากลัวคือ 'One Piece'—ซีกฟ้าทะเลและ Sea Kings แสดงให้เห็นว่าปีศาจใต้ทะเลไม่จำเป็นต้องเป็นคำสาปเสมอไป บางครั้งมันคือพลังธรรมชาติที่ยิ่งใหญ่จนมนุษย์ต้องพิศวง เมื่อรวมกันแล้วสามเรื่องนี้ให้มุมมองต่างกันของปีศาจใต้ทะเล: สยอง, วิวัฒนาการ, และตำนานที่น่าเกรงขาม

ในโลกของอนิเมะที่ปีศาจหญิงมีหลายโทน สีสันและบทบาทต่างกัน 'Kimetsu no Yaiba' เป็นหนึ่งในเรื่องที่ฉันมักแนะนำเมื่อพูดถึงปีศาจผู้หญิงที่ทั้งทรงพลังและมีมิติ ฉันชอบวิธีที่เรื่องนี้สร้างความขัดแย้งระหว่างความเป็นมนุษย์กับความเป็นปีศาจผ่านตัวละครอย่างเนซึโกะและดากิ—เนซึโกะให้ความรู้สึกของการต่อสู้ภายในที่อ่อนโยน แต่ก็แข็งแกร่ง ในขณะที่ดากิในฉากย่านบันเทิงนั้นเด่นมากทั้งด้านออกแบบตัวละครและการต่อสู้ที่โหดเหี้ยม ฉากที่เนซึโกะยังคงมีสายสัมพันธ์กับน้องชายและยืนหยัดไม่ปล่อยใจให้กลายเป็นปีศาจไร้ค่าสะท้อนถึงธีมหลักของเรื่องได้ดี นอกจากภาพและคัทแอ็กชันที่จัดจ้าน ฉันมองว่าความสำเร็จอีกอย่างคือการทำให้ผู้ชมเห็นว่าปีศาจหญิงไม่ได้มีหน้าที่เป็นแค่ตัวร้ายหรือเซ็กซี่เพียงอย่างเดียว แต่มีเรื่องราว เบื้องหลัง และความเจ็บปวดที่ทำให้เราเข้าใจถึงการตัดสินใจของพวกเธอ นั่นแหละที่ทำให้แฟนๆ ยังคงพูดถึงฉากต่างๆ ของเรื่องนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ลองนึกภาพโลโก้ช่องทีวีไทยมุมจอบนสุดที่คนบ้านเราคุ้นเคยกันดีว่าเป็น 'ช่อง 3 HD (33)' — สำหรับคำถามว่า 'ช33' ปรากฏในอนิเมะหรือมังงะเรื่องใดบ้าง ผมอยากแบ่งมุมมองออกเป็นสองแบบก่อน: มุมที่หมายถึงช่องโทรทัศน์จริง ๆ กับมุมที่หมายถึงรหัสหรือตัวละครในงานเรื่องใดเรื่องหนึ่ง. เมื่อมองในแง่ของ 'ช่อง 3 (33)' เป็นสถานีโทรทัศน์ นี่ไม่ใช่องค์ประกอบในเนื้อเรื่องของอนิเมะหรือมังงะญี่ปุ่นต้นฉบับ แต่มีบทบาทเป็นผู้ส่งสารในบริบทของการรับชมไทย — แปลว่าเราจะเจอโลโก้หรือเครดิตของช่องนี้ในเวอร์ชันไทยของงานหลายชิ้นที่ถูกซื้อสิทธิ์ออกอากาศ เช่น การ์ตูนเด็กและซีรีส์อนิเมะที่เคยลงผังในทีวีไทยยุคก่อนสตรีมมิ่งจะครองทั้งหมด แต่สิ่งสำคัญคือต้องแยกแยะระหว่างการ 'ปรากฏ' ในทางกายภาพบนจอที่เป็นเวอร์ชันไทย กับการเป็นองค์ประกอบเชิงเรื่องราวในอนิเมะต้นฉบับ ซึ่งกรณีหลังพบได้น้อยมากหรือแทบไม่มีเลย โตมาเห็นการ์ตูนผ่านการออกอากาศทางทีวีมาก็เลยคุ้นกับการเห็นสัญลักษณ์ช่องหรือคำว่าออกอากาศทางช่องใดช่องหนึ่งก่อนเริ่มตอน แต่ถ้าพูดถึงอนิเมะ/มังงะต้นฉบับจากญี่ปุ่นที่ในเรื่องมีการกล่าวถึง 'สถานีโทรทัศน์ไทย' หรือใส่เลขช่องของไทยโดยตรง นั่นเป็นสิ่งที่แทบไม่เกิดขึ้น ผลลัพธ์ที่ชัดเจนคือถ้าใครพบคำว่า 'ช33' ในคอนเทนต์ต้นฉบับ มีความเป็นไปได้สูงว่ามันเป็นการอ้างอิงในเวอร์ชันแปลหรือเวอร์ชันที่นำไปฉายในไทย มากกว่าจะเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องที่ผู้เขียนญี่ปุ่นตั้งใจใส่ลงไปเอง สรุปความรู้สึกส่วนตัวคือ ถาคนถามถึงการเห็น 'ช33' ในอนิเมะ/มังงะโดยตรง ผมมองว่าไม่มีรายการดังจากญี่ปุ่นที่ใส่รหัสช่องไทยแบบนั้นเข้าไปในเนื้อเรื่อง แต่ถาหมายถึงการที่คนไทยเห็น 'ช33' ขณะดูอนิเมะ นั่นคือเรื่องปกติเมื่อรายการนั้นถูกซื้อไปฉายทางสถานีไทย — ซึ่งก็ดึงความทรงจำวัยเด็กกลับมาได้ดีทีเดียว

การตีความ 'ปีศาจผู้หญิง' ในมังงะญี่ปุ่นมักพาไปสู่ทั้งความงดงามและความน่ากลัวที่ทับซ้อนกันอยู่เสมอ ฉันมองเห็นภาพนี้ชัดเมื่ออ่านงานที่เล่นกับแนวสยองขวัญและแฟนตาซีพร้อมกัน เช่นการนำเสนอความเป็นอื่นของตัวละครหญิงที่กลายเป็นปีศาจ ใน 'Kimetsu no Yaiba' ฉากของเนซึโกะแสดงให้เห็นว่าการเป็นปีศาจไม่ได้แปลถึงความชั่วร้ายล้วนๆ แต่มันยังสื่อเรื่องความเป็นครอบครัว ความเสียสละ และการเรียกร้องความเห็นใจได้ด้วย ในแง่สัญลักษณ์ ศิลปินมังงะมักใช้รูปปีศาจหญิงเป็นกระบอกเสียงเชิงวิจารณ์สังคม บทบาทเหล่านี้อาจสื่อถึงการต่อต้านบทบาทเพศแบบเดิมหรือสะท้อนความกลัวของสังคมต่อความเป็นอิสระของผู้หญิง ตัวอย่างเช่นใน 'Claymore' ร่างกายหญิงที่มีพลังเหนือมนุษย์ถูกออกแบบให้ทั้งน่าหวาดหวั่นและน่าเห็นใจ ซึ่งสร้างช่องว่างให้ผู้อ่านตั้งคำถามเกี่ยวกับการถูกกีดกันและการเอาตัวรอด อีกมุมหนึ่ง งานอย่าง 'Mononoke' เลือกเน้นที่ความคลุมเครือของขอบเขตระหว่างมนุษย์กับปีศาจ ฉากและสีสันช่วยเสริมความรู้สึกว่า ‘ปีศาจผู้หญิง’ ในมังงะญี่ปุ่นไม่ได้เป็นเพียงศัตรูเชิงอธรรม แต่เป็นสัญญะทางวัฒนธรรมและทางอารมณ์ ฉันจึงมักคิดว่าการอ่านตัวละครแบบนี้ต้องใส่ใจทั้งบริบททางประวัติศาสตร์และการแสดงออกเชิงภาพ ไม่เช่นนั้นก็อาจพลาดความละเอียดอ่อนที่ผู้แต่งตั้งใจสื่อ

ฉันมองว่าถ้าจะหาแบบที่ชัดเจนที่สุดในการนำ 'อวโลกิเตศวร' มาผสมเข้ากับเนื้อเรื่อง ต้องยกให้ผลงานที่เล่าเรื่องเกี่ยวกับพุทธประวัติโดยตรง เช่น 'Buddha' ของโอซามุ เทะสึกะ ซึ่งเป็นมังงะที่ตีความเหตุการณ์ในพุทธศาสนาใหม่อย่างลึกซึ้ง ในเรื่องนี้ตัวละครและสัญลักษณ์จากพุทธศาสนาปรากฏเป็นองค์ประกอบสำคัญ ทั้งบทสนทนา ฉากการตรัสรู้ และโครงเรื่องที่สะท้อนแนวคิดของโพธิสัตว์ การปรากฏของอวโลกิเตศวรในความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่ช่วยชี้ทางความเมตตาแก่ตัวละครหลายคน ทำให้ผู้อ่านเข้าใจบทบาทของโพธิสัตว์ไม่ใช่แค่เป็นรูปเคารพ แต่เป็นแรงขับเคลื่อนทางจริยธรรม การอ่านฉบับภาพจะเห็นว่าผู้เขียนใช้ภาพลักษณ์และตำนานมาผนวกเป็นฉากที่จับใจบางตอน เช่น การช่วยเหลือผู้พลัดพรากหรือการตัดสินใจที่จะเสียสละ ซึ่งสะท้อนแนวคิดของอวโลกิเตศวรได้ชัดเจน งานชิ้นนี้จึงเป็นตัวอย่างตรงไปตรงมาที่สุดถ้าต้องการเห็นโพธิสัตว์ในบทบาทเล่าเรื่องและการตีความอย่างจริงจัง

การได้เห็นหมา 3 หัวในสื่อญี่ปุ่นทำให้ผมตื่นเต้นทุกครั้งเพราะมันเป็นสัญลักษณ์ที่ถูกตีความได้หลากหลาย — ทั้งเป็นอุปสรรคเชิงตำนานและเป็นตัวละครที่มีบุคลิกเฉพาะตัว ในความทรงจำชัดเจนที่สุดคือภาพของสัตว์สามหัวใน 'Digimon' ซึ่งมีตัวละครหลายเวอร์ชันที่อิงจากเคอร์เบรอส (เช่น Cerberumon) ฉากการต่อสู้ที่มันปรากฏมักถูกออกแบบให้ดูหนักแน่นและน่าเกรงขาม เสียงพากย์และภาพกราฟิกในช่วงนั้นทำให้ฉันรู้สึกถึงความเป็นศัตรูที่แท้จริง ไม่ใช่แค่สัตว์ร้ายธรรมดา แต่มันยังสะท้อนถึงธีมของการเฝ้าระวัง การคุมประตูระหว่างโลก และบทบาทของสิ่งมีชีวิตในฐานะอุปสรรคที่พระเอกต้องผ่านพ้น อีกผลงานที่ชอบคือฉากที่อิงจากตำนานกรีกใน 'Saint Seiya' องก์ Hades มักยกนำเคอร์เบรอสมาใช้ในการสื่อความหมายเกี่ยวกับยมโลกและการลงโทษ การออกแบบของแต่ละเวอร์ชันในเรื่องนี้มีทั้งแบบดิบเถื่อนและแบบสง่างาม บางฉากแสดงให้เห็นหัวสามหัวที่กอดแน่นเป็นหนึ่งเดียว ในขณะที่บางฉากก็ใช้หัวทั้งสามเป็นภาพแทนของการแยกตัวตนหรือแก่นอารมณ์ต่างๆ การเห็นคอนเซปต์เดียวกันในงานสองแบบที่ต่างกันอย่างนี้ทำให้ฉันชอบที่จะเปรียบเทียบวิธีการเล่าเรื่องของแต่ละเรื่อง สุดท้ายคือการที่วงการเกม-อนิเมะสมัยใหม่หยิบเอาเคอร์เบรอสมาเป็นตัวละครแบบนุมนุ่มหรือฮีโร่ เช่นในบางสเปินออฟของแฟรนไชส์ที่มีการทำให้น่ารักหรือให้บุคลิกค่อนข้างตลก เหล่านี้ชี้ให้เห็นว่ามหาอำนาจทางวัฒนธรรมอย่างเคอร์เบรอสนั้นยืดหยุ่นได้มาก สนุกตรงที่เราจะได้เห็นทั้งเวอร์ชันโหดและเวอร์ชันน่ารักในพื้นที่เดียวกัน และนั่นแหละที่ทำให้หัวสามหัวยังคงเป็นไอคอนที่นักเล่าเรื่องญี่ปุ่นหยิบมาเล่นได้ไม่เบื่อ

เราเผลอหลงใหลในตำนานเมโสโปเตเมียจนรู้สึกว่าปีศาจผู้หญิงบางตนเกิดจากความกลัวต่อการคลอดและความอ่อนแอของทารกมากกว่าสิ่งเหนือธรรมชาติ เรื่องราวเช่น 'Lamashtu' ซึ่งโผล่ในตะกอนแผ่นจารึกสุเมเรียนเป็นตัวอย่างชัด — เธอถูก描描描描描 (โปรดสังเกตว่ามีความโบราณและโหดร้าย) ถูกมองว่าเป็นตัวแทนของภัยคุกคามต่อเด็กแรกเกิดและมารดา และพัฒนารูปแบบไปเป็นความเชื่อที่ต่างกันในตะวันออกกลางและยิว ในชั้นถัดมา 'Lilith' ปรากฏในวรรณกรรมและตำนานยิวในแง่ของผู้หญิงที่ปฏิเสธบทบาทเดิมและถูกตีตราให้กลายเป็นปีศาจในนิทานพื้นบ้าน การตีความสมัยใหม่นำเธอไปสู่สัญลักษณ์ของเสรีภาพและการต่อต้าน แต่เดิมเธออาจสะท้อนความกลัวทางสังคมต่อผู้หญิงที่อยู่นอกกรอบ นี่คือหนึ่งในเหตุผลที่เรามองว่าต้นกำเนิดของปีศาจผู้หญิงไม่ใช่แค่เรื่องเหนือธรรมชาติ แต่มักสะท้อนปัญหาทางสังคมและชีววิทยาในยุคนั้น

ต้นกำเนิดของแนวคิด 'นางฟ้าปีศาจ' จริงๆ แล้วมีรากลึกทั้งจากคัมภีร์ศาสนาและงานวรรณกรรมคลาสสิกของตะวันตก ในมุมมองของผม งานอย่าง 'The Bible' และหนังสือโบราณอย่าง 'Book of Enoch' เป็นแหล่งที่นักคิดอ้างอิงบ่อย เพราะมีเรื่องราวเกี่ยวกับเทวทูตที่ตกลงมาและปรับบทบาทจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไปสู่สิ่งต้องห้าม ส่วนงานวรรณกรรมอย่าง 'Paradise Lost' ของจอห์น มิลตันก็ช่วยขยายมิติเหล่านั้นให้ซับซ้อนขึ้น โดยการให้ตัวละครที่เป็นผู้ตกกระทำความเป็นมนุษย์มากขึ้นและบางครั้งก็เปล่งความเห็นอกเห็นใจได้ ซึ่งเป็นจุดเริ่มที่ทำให้ภาพของนางฟ้าที่มีด้านมืดกลายเป็นธีมที่นักเขียนและศิลปินกลับมาตีความใหม่ตลอดเวลา เมื่อนำแนวคิดจากงานคลาสสิกเหล่านี้ไปผสมกับนิทานพื้นบ้านและวรรณกรรมสมัยใหม่ จึงเกิดภาพ 'นางฟ้าปีศาจ' ที่มีทั้งบทบาทเป็นผู้ล่าหรือผู้ถูกขับไล่ และบทบาทเป็นตัวแทนของการกบฏต่อระเบียบเดิม งานเหล่านี้จึงไม่ใช่ต้นกำเนิดเดียว แต่เป็นการต่อยอดจากหลายแหล่งจนกลายเป็นสัญลักษณ์หลากมิติที่เราเห็นในสื่อร่วมสมัย

คืนหนึ่งที่อ่านตำนานพื้นบ้านแล้วพลันคิดถึงคำถามนี้ ความเป็นมาของ 'ผีโพง' ในความเข้าใจของเราเป็นของเฉพาะถิ่น เหมือนกับตำนานที่ยึดโยงกับชุมชนและความเชื่อท้องถิ่น ซึ่งทำให้มันไม่ค่อยถูกนำไปใช้ตรงตัวในอนิเมะหรือมังงะญี่ปุ่นทั่วไป จากมุมมองคนชอบเรื่องลึกลับ เรามักจะชี้ไปที่งานอย่าง 'Mushi-shi' เวลาเล่าเรื่องวิญญาณหรือสิ่งเหนือธรรมชาติ เพราะบรรยากาศของมันใกล้เคียงกับตำนานพื้นบ้านมากกว่าเนื้อเรื่องที่ใช้ชื่อเดียวกันกับผีโพงโดยตรง ในหลายตอนของ 'Mushi-shi' จะมีการสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างคนกับสิ่งลึกลับที่ไม่ใช่คน ดูแล้วทำให้นึกถึงการเล่าต่อเรื่องผีโพงของบ้านเรา ที่มักผสานพฤติกรรมของธรรมชาติกับความเชื่อทางวิญญาณ สุดท้าย เรารู้สึกว่าการเห็นชื่อจริงของผีโพงในสื่อญี่ปุ่นคงยาก แต่ถ้าใครต้องการคนละรส ลองมองงานที่เน้นบรรยากาศและพิธีกรรมท้องถิ่น เพราะนั่นแหละให้คอนโทรลความรู้สึกของผีแบบพื้นบ้านได้ดี ไม่จำเป็นต้องได้ชื่อเดียวกันก็สามารถเข้าใจแก่นของมันได้

โอโบเป็นเครื่องดนตรีที่ผมพบว่ามักโผล่ในงานที่เน้นวงออร์เคสตรา วงเครื่องลมไม้ หรือวงบรรเลงโรงเรียน — ดังนั้นถ้าอยากเห็นโอโบในอนิเมะ/มังงะ ให้มองหาเรื่องที่โฟกัสการเล่นดนตรีคลาสสิกหรือวงโรงเรียน ตัวอย่างชัดเจนคือ 'Nodame Cantabile' ซึ่งเริ่มจากมังงะแล้วกลายเป็นอนิเมะและละครเวที ในผลงานนี้จะเห็นการจัดวงออร์เคสตราเต็มรูปแบบ ทั้งพาร์ทของเครื่องลมไม้ที่รวมโอโบไว้ด้วย เวลาซีนฝึกซ้อมหรือคอนเสิร์ต ฉากเสียงไม้กลางๆ ของโอโบจะถูกใช้เพื่อเติมสีสันให้กับเมโลดี้หรือเป็นเสียงคอนทราสต์กับไวโอลิน ผมชอบรายละเอียดด้านเทคนิคเสียงที่ผู้สร้างใส่เข้ามา ทำให้โอโบไม่ใช่แค่ฉากหลัง แต่เป็นองค์ประกอบที่ช่วยบอกอารมณ์ของเพลง อีกเรื่องที่เห็นโอโบชัดคือ 'Hibike! Euphonium' (ซึ่งเป็นอนิเมะที่เน้นวงบรรเลงของโรงเรียน) แม้ชื่อจะเน้นยูโฟเนียม แต่วงประเภทนี้มักมีโอโบเป็นส่วนหนึ่งของเซ็กชันเครื่องลมไม้ ฉากการฝึกซ้อม การปรับบาลานซ์เสียง หรือการซ้อมคู่กับฟลุตและคลาริเนต มักมีโอโบโผล่มาเป็นพาร์ทที่ให้สีเสียงอบอุ่นและคมในบางจังหวะ ส่วนแฟรนไชส์เกม/อนิเมะแนวเพลงอย่าง 'Kiniro no Corda' (หรือ 'La Corda d’Oro') ก็มีตัวละครที่เล่นเครื่องสายและเครื่องลมหลายชนิด ทำให้โอโบเป็นหนึ่งในเสียงที่ปรากฏในซีนการแข่งขันหรือคอนเสิร์ต ผมมักจะสังเกตช่วงที่มีวงแชมเบอร์หรือออร์เคสตราเล็กๆ เพราะโอโบมักได้เมโลดี้แบบโซโล่ในพาร์ทเหล่านั้น ถ้าพิจารณาแบบกว้างๆ งานที่เน้นบทเพลงคลาสสิกหรือวงโรงเรียนมักมีโอโบเป็นส่วนประกอบ แม้บางเรื่องจะไม่เจาะจงให้โอโบเป็นตัวละครหลัก แต่มันกลับช่วยสร้างบรรยากาศได้ดี — เสียงลักษณะกลาง ๆ ของโอโบทำให้ฉากดนตรีมีมิติและความอบอุ่น เวลาเห็นโอโบโผล่มา ผมมักรู้สึกว่าการเรียบเรียงดนตรีในฉากนั้นถูกคิดมาอย่างตั้งใจ ไม่ใช่แค่ใช้เสียงสังเคราะห์ธรรมดาเท่านั้น