ผีฟักทองปรากฏในหนังสือ การ์ตูน หรือเกมเรื่องไหนบ้าง?

นี่คือภาพรวมของเวน่อมในโลกการ์ตูนทีวีฝั่งตะวันตกที่ผมติดตามมาตั้งแต่เด็ก: เวน่อมปรากฏบ่อยในซีรีส์สไปเดอร์-แมนแบบดั้งเดิมและเวอร์ชันรีบูตหลายชุด โดยตัวอย่างเด่น ๆ ได้แก่ 'Spider-Man: The Animated Series' (1994) ซึ่งเป็นครั้งแรก ๆ ที่คนดูทีวีเห็นเวน่อมแบบชัดเจนในบทบาทตัวร้ายสำคัญ กับการเล่าเรื่องที่เชื่อมต่อกับคอมิกส์อย่างใกล้ชิด จากนั้นมี 'Spider-Man Unlimited' (1999) ที่จับเวน่อมไปตีความแบบต่างโลกและใช้เขาเป็นตัวขัดขวางฉากหลังของซีซัน ส่วน 'The Spectacular Spider-Man' (2008) ก็จัดไดนามิกระหว่างปีเตอร์กับเอ็ดดี้ได้เฉียบคม ทำให้เวน่อมมีมิติทางอารมณ์มากขึ้น แล้วในยุคหลัง ๆ อย่าง 'Ultimate Spider-Man' (2012) เวน่อมถูกนำมาใช้ในตอนที่เน้นแอ็กชันและความสัมพันธ์ตัวละครแบบรวดเร็ว เหมาะกับผู้ชมรุ่นใหม่ การติดตามผมมักสนุกตรงเห็นการตีความเวน่อมแต่ละยุคที่เปลี่ยนกลิ่นอายไปเรื่อย ๆ บางเวอร์ชันเน้นสยอง บางเวอร์ชันเน้นดราม่า ความหลากหลายนี้ทำให้การ์ตูนแต่ละชุดมีรสชาติแตกต่างกัน และผมมักจะชอบดูว่าผู้สร้างจะเล่นกับความสัมพันธ์ระหว่างสไปเดอร์-แมนกับเวน่อมยังไงในแต่ละช่วงเวลา

น่าแปลกใจว่าตำนานท้องถิ่นเล็กๆ บางอย่างสามารถแทรกตัวเข้าไปในงานวรรณกรรมได้บ่อยกว่าที่คิด — 'ผีโพง' ก็เป็นหนึ่งในแบบนั้นที่ผมเจอการกล่าวถึงมากที่สุดผ่านงานรวบรวมเรื่องเล่าพื้นบ้านและบทกวีเชิงสัญลักษณ์ ในฐานะคนชอบฟังเรื่องเล่าจากคนต่างจังหวัด ผมมักเห็น 'ผีโพง' ถูกยกขึ้นมาในหนังสือรวมเรื่องผีหรือหนังสือรวบรวมนิทานพื้นบ้าน เช่นในชุด 'นิทานพื้นบ้านอีสาน' หรือหนังสือรวมเรื่องสั้นเกี่ยวกับวิญญาณที่แต่งโดยนักเขียนท้องถิ่น งานพวกนี้มักไม่ได้ดังในระดับชาติแบบติดชาร์ต แต่มีความสำคัญเพราะช่วยรักษารายละเอียดท้องถิ่น — บทบรรยายจะชอบเล่นกับภาพทุ่งนา แสงส่องแฉลบ และเสียงหวีดจากต้นไม้ โดยให้ 'ผีโพง' เป็นตัวแทนของพลังธรรมชาติที่ไม่อาจควบคุมได้ บางนิยายสมัยใหม่ที่ได้แรงบันดาลใจจากความเชื่อพื้นบ้าน มักนำ 'ผีโพง' มาใช้เป็นองค์ประกอบทางบรรยากาศมากกว่าจะเป็นตัวร้ายแบบตรงไปตรงมา ในเรื่องสั้นแนวสยองขวัญที่ผมอ่าน จะมีฉากที่ชาวบ้านรวมตัวทำพิธีเรียกหรือขับไล่ผี โครงเรื่องเน้นความขัดแย้งระหว่างความเชื่อดั้งเดิมกับโลกสมัยใหม่ ฉากที่ชอบที่สุดคือการใช้เสียงธรรมชาติและเครื่องมือชาวบ้านมาสร้าง tension แทนที่จะพึ่งเอฟเฟกต์หวือหวา ทำให้ภาพของ 'ผีโพง' ดูสมจริงและติดต่อได้กับความทุกข์ของตัวละคร นอกจากงานเขียนแล้ว ผมเห็นการฟื้นฟูเรื่องเล่าเรื่องนี้ในกิจกรรมท้องถิ่น เช่นละครพื้นบ้านและรายการเล่าขานในงานบุญของชุมชน ซึ่งให้มุมมองด้านพิธีกรรมและความสัมพันธ์ระหว่างคนกับผีที่ต่างจากนิยายเชิงพาณิชย์ ถ้าชอบบรรยากาศที่หลอนแบบเรียบง่าย งานรวบรวมเรื่องเล่าเหล่านี้มักให้ความประทับใจยาวนานกว่าหนังสยองขวัญทั่วไป ซึ่งเป็นเหตุผลที่ผมยังคงหยิบอ่านและฟังเรื่องของ 'ผีโพง' บ่อยๆ

เอาแบบตรงๆเลยนะ ผมเป็นคนชอบสังเกตสัญลักษณ์ในงานบันเทิงอยู่แล้ว และคำว่า 'นกผี' ในบริบทนี้มักหมายถึงภาพนกที่ถูกใช้เป็นตัวแทนของวิญญาณ ลางบอกเหตุ หรือสิ่งลี้ลับมากกว่าจะเป็นสายพันธุ์จริง ๆ ในงานวรรณกรรมและการ์ตูน เราจะเจอแนวคิดนี้ในหลายรูปแบบ บางเรื่องเอานกจริงมาเป็นพาหนะของผี บางเรื่องใช้ภาพอีกา นกฮูก หรือนกเงือกเป็นสัญลักษณ์ของความตายหรือความลึกลับ ตัวอย่างคลาสสิกที่ชัดเจนคือบทกวี 'The Raven' ของ Edgar Allan Poe ที่ใช้อีกาเป็นตัวแทนความเศร้าและคำทำนาย ส่วนภาพยนตร์อย่าง 'The Birds' ของ Hitchcock แม้จะไม่ใช่ผีแบบเหนือธรรมชาติทั้งหมด แต่ก็ให้ความรู้สึกว่าพฤติกรรมนกกลายเป็นพลังที่ลึกลับและน่ากลัวได้เหมือนกัน ในมังงะและอนิเมะเรามักเห็นวิธีเล่าเรื่องที่น่าสนใจเกี่ยวกับนกผี เช่นอนิเมะเรื่อง 'Mushishi' และ 'Natsume Yuujinchou' ที่มีรายตอนเกี่ยวกับภูตผีหรือสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติซึ่งบางตอนมาในรูปแบบนก ทำให้รู้สึกเหมือนนกเป็นสื่อกลางระหว่างโลกคนกับโลกวิญญาณ อีกผลงานที่เล่นกับธีมวิญญาณในรูปสัตว์มากคือ 'Mononoke' ที่รับประเด็นเกี่ยวกับผีและความเชื่อพื้นบ้านมาเล่าแบบศิลป์ นอกจากนี้อนิเมะหลายเรื่องมักใช้สัญลักษณ์นกลางคืน เช่น นกฮูกหรืออีกา เพื่อสร้างบรรยากาศความอึมครึมและเหมือนมีพลังลี้ลับซ่อนอยู่ ในเกมและนิยายแฟนตาซีก็มีการใช้ภาพ 'นกผี' ที่หลากหลาย เกมแนวโคตรมืดอย่าง 'Bloodborne' และซีรีส์ 'Dark Souls' เอาโทนอึมครึมและสัญลักษณ์ของอีกามาเป็นส่วนหนึ่งของโลกที่เปราะบางทางจิตใจ ขณะที่นิยายแฟนตาซีตะวันตกอย่าง 'Game of Thrones' (ชุด 'A Song of Ice and Fire') ใช้การส่งข้อความด้วยอีกาไปจนถึงภาพลางบอกเหตุต่าง ๆ ทำให้อีกากลายเป็นสัญลักษณ์ที่ครอบคลุมทั้งการสื่อสารและโชคร้าย ในทางกลับกัน บางงานก็พลิกภาพนี้ให้เป็นพาหะของความอบอุ่นหรือคำสอน เช่น ใช้นกผีเป็นวิญญาณคุ้มครองหรือเป็นเครื่องย้ำเตือนความทรงจำของตัวละคร ท้ายที่สุด ผมคิดว่าสิ่งที่ทำให้นกผีน่าสนใจในนิยายและการ์ตูนไม่ใช่แค่รูปร่างของมัน แต่เป็นบทบาทเชิงสัญลักษณ์ที่นักเล่าเรื่องยัดไว้—จะเป็นลางร้าย ผู้ส่งข่าว หรือพลังคุ้มครอง การเห็นนกผีในงานต่าง ๆ เลยเป็นสัญญาณว่าเรื่องนั้นอยากจะเชื่อมโลกธรรมดากับโลกเหนือธรรมชาติ และผมมักชอบตอนที่นักเขียนหรือผู้สร้างใช้รายละเอียดเล็ก ๆ ของนก เรียงร้อยเป็นบรรยากาศแล้วทำให้ผู้อ่านรู้สึกหนาว ๆ ราวกับมีสายลมจากโลกอื่นพัดผ่านมา

พูดถึงผีขนุนแล้วหัวใจผมมักจะนึกถึงเรื่องเล่าในหมู่บ้านมากกว่าหนังสือเล่มเดียวที่ชัดเจน ผมเติบโตมากับเรื่องเล่าว่ามีวิญญาณอาศัยอยู่ในต้นขนุนหลังวัด คนแก่ชอบเตือนเด็กๆ ไม่ให้ไปเอาไปกินผลตอนกลางคืนเพราะอาจได้ยินเสียงกิ่งสั่นหรือเห็นเงาแปลก ๆ เรื่องราวพวกนี้ถูกเล่าต่อกันในรูปแบบปากต่อปากและถูกดัดแปลงเป็นนิทานพื้นบ้านในงานเทศกาลท้องถิ่นบ่อยครั้ง ไม่ใช่ตัวละครจากนิยายดังเล่มเดียว แต่เป็นคาแรกเตอร์ที่โผล่ในหลายเรื่องสั้นพื้นบ้าน เกิดเป็นภาพจำว่าขนุนกับความลึกลับผูกกันแน่น ยังมีร่องรอยของผีขนุนในผลงานรวมเรื่องสั้นพื้นบ้านที่นักเขียนท้องถิ่นเอาไปเขียนใหม่เป็นฉากสั้นๆ เพื่อสะท้อนความเชื่อและการเตือนใจคนรุ่นใหม่ เรื่องแบบนี้ทำให้ผมนึกถึงความอบอุ่นของการฟังคนเฒ่าคนแก่เล่าเรื่องก่อนนอนและความหลอนแบบเรียบง่ายที่ติดตัวมาจนโต

มีหลายผลงานจากเอเชียที่นำเรื่องผีเจ้าสาวมาสร้างเป็นเรื่องเล่าในรูปแบบต่างกัน ทั้งแบบโรแมนติก แฮร์เรอร์ หรือคอมเมดี้ดัดแปลงให้เข้ากับบริบทของแต่ละประเทศ ตัวอย่างที่เด่นชัดที่สุดคือ 'A Chinese Ghost Story' ซึ่งดัดแปลงจากนิยายโบราณเกี่ยวกับผีหญิงผู้ล่อลวงและความรักที่ข้ามโลกของมนุษย์ งานนี้มีทั้งบรรยากาศลึกลับและความเศร้าของความสัมพันธ์ข้ามภพ ชอบวิธีที่การสร้างภาพและเพลงสื่อความรู้สึกออกมาได้ชัดเจน อีกชิ้นที่ฉันชอบคือ 'The Ghost Bride' ซึ่งเป็นนิยายที่ถูกนำไปสร้างเป็นซีรีส์ แนวเรื่องผสมความเชื่อแบบจีน-มาเลย์ มีพิธีกรรมการรับเจ้าสาวผีเข้ามาเป็นแรงขับเคลื่อนของพล็อต ทำให้ภาพของเจ้าสาวในฐานะวิญญาณถูกวางอย่างมีเหตุผลทางสังคม และสุดท้ายถ้าพูดถึงเวอร์ชันไทย คงเลี่ยงไม่พ้น 'Pee Mak' ที่พลิกเรื่องผีเมียให้เข้าถึงง่ายขึ้นด้วยหยอกล้อและความอบอุ่น ถึงแม้จะตลกแต่ฉันประทับใจวิธีเล่าเรื่องที่ทำให้คนเชื่อมโยงกับความสูญเสียและความห่วงใยของคู่รักได้อย่างซาบซึ้ง

ภาพของปลาสำลีปรากฏให้เห็นบ่อยกว่าที่คนทั่วไปคิด และส่วนมากจะโผล่มาในบทบาทของสัตว์ที่คุ้นเคย—ไม่ค่อยมีแนวโน้มว่าจะเป็นตัวละครชื่อเด่น ๆ แต่จะเป็นองค์ประกอบที่ช่วยแต่งบรรยากาศให้เรื่องมีความเป็นท้องถิ่นมากขึ้นในงานหลายประเภท ในฐานะคนชอบอ่านหนังสือเด็กและงานเขียนท้องถิ่น ผมสังเกตว่าปลาสำลีมักถูกเอามาเล่าในหนังสือภาพสำหรับเด็กที่เล่าเรื่องชีวิตริมฝั่งน้ำหรือการทำประมงของชุมชน เหล่าเล่าเรื่องสั้นเกี่ยวกับตลาดปลา นิทานท้องถิ่น หรือหนังสือชุดสื่อการเรียนการสอนเกี่ยวกับสัตว์น้ำจะวาดปลาสำลีไว้ชัดเจน เพราะรูปร่างและการจับภาพได้ง่าย นอกจากนี้หนังสือสารคดีเกี่ยวกับปลาไทยหรือพฤติกรรมการประมงก็เอ่ยถึงปลาสำลีในบทที่พูดถึงปลาที่ชาวบ้านนิยมนำมาบริโภคและการจับปลาแบบดั้งเดิม ในวงการการ์ตูนไทยหรือมังงะต่างประเทศที่มีฉากชุมชนชายฝั่งทะเล ภาพปลาสำลีจะมาปรากฏเป็นฉากหลังหรือตัวแทนของอาหารประจำถิ่น เช่น ฉากตลาดเช้า ฉากคนล้างปลา หรือฉากแม่ค้าขายปลาในท้องถิ่น การ์ตูนแนว slice-of-life ที่ต้องการให้ผู้อ่านสัมผัสบรรยากาศความเป็นชุมชนก็มักใช้ปลาสำลีเป็นหนึ่งในองค์ประกอบสร้างบรรยากาศ นอกจากนี้งานเขียนเชิงวรรณกรรมที่เล่าเรื่องชีวิตชนบทหรือการต่อสู้ของชาวประมงบางเรื่องก็จะมีการกล่าวถึงปลาสำลีในเชิงสัญลักษณ์ เช่น เป็นตัวแทนความอุดมสมบูรณ์หรือการเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติ สรุปแบบที่ฉันมองคือ ปลาสำลีไม่ค่อยมีบทบาทแบบตัวละครหลักในนิยายหรือการ์ตูนยอดนิยมระดับชาติ แต่มันอยู่ประจำเป็นสัญลักษณ์ของวิถีชีวิตริมฝั่งและอาหารท้องถิ่นมากกว่า ถ้าชอบสังเกต เวลานั่งอ่านหนังสือภาพสำหรับเด็ก หนังสือสารคดีท้องถิ่น หรือการ์ตูนที่ยกฉากไปที่ตลาดและท่าเรือ ลองมองหาฉากที่มีแผงขายปลา คุณจะเจอปลาสำลีโผล่มาให้เห็นบ่อย ๆ —เป็นรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ทำให้โลกในเรื่องดูสมจริงขึ้น

ฟักทองผีมักเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องที่ได้ผลในเกม เพราะมันจับอารมณ์ของฤดูกาลได้ทันทีและทำให้สภาพแวดล้อมมีลีลาเดียวกันทั้งเรื่องราวและการเล่น ผมชอบมองฟักทองผีในสองมุม: ด้านหนึ่งคือเป็นคีย์เวิร์ดของบรรยากาศ—แค่เห็นโคมไฟฟักทองหรือฟักทองแกะหน้าตาแปลกก็รู้เลยว่าเกมกำลังส่งสัญญาณฮาโลวีนหรือช่วงเทศกาล เรื่องอย่างนี้มีผลต่อการเล่าเรื่องมากกว่าที่คนคิด เพราะมันทำให้ผู้เล่นตั้งสมมติฐานก่อนว่าต้องระวังอะไรบ้าง ตัวอย่างที่ชอบคือ 'Minecraft' ที่ให้ผู้เล่นสวมฟักทองแกะเป็นหน้ากากเพื่อหลอกล่อไม่ให้ Enderman มองเรา นี่เป็นตัวอย่างดีของการที่ไอเท็มธีมฮาโลวีนกลายเป็นกลไกการเล่นจริงจังได้ ไม่ใช่แค่โชว์ อีกด้านหนึ่ง ฟักทองผีสามารถเป็นเครื่องมือออกแบบระดับเกมได้ เช่น ใช้เป็นทรัพยากรสะสม ไอเท็มสำหรับทำแผนที่ หรือกุญแจไขปริศนา ใน 'Animal Crossing: New Horizons' ฟักทองถูกใช้เป็นวัตถุดิบและของแต่งที่เพิ่มความสัมพันธ์กับตัวละคร NPC ในช่วงเทศกาล ทำให้กิจกรรมการเก็บฟักทองมีความหมายกว่าการเก็บของทั่วๆ ไป นอกจากนี้ฟักทองยังถูกใช้เป็นโล่ป้องกันหรือกับดักในบางเกม ทำให้ผู้เล่นต้องปรับกลยุทธ์ เมื่อผสมกับเสียง พื้นผิว และแสง เฉพาะแค่ฟักทองหนึ่งลูกก็สามารถเปลี่ยนโทนของฉากจากผ่อนคลายเป็นน่าขนลุกได้ สรุปว่าเมื่อฟักทองผีโผล่มาในเกม มันไม่ได้เป็นแค่ของตกแต่ง—ถ้าผู้ออกแบบใส่ใจ มันจะทำหน้าที่เป็นทั้งสัญลักษณ์ ชิ้นส่วนกลไกการเล่น และตัวเร่งความสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่นกับโลกของเกม ผมมักยิ้มเวลาเห็นฟักทองที่ทำงานได้ครบทั้งสามอย่าง เพราะนั่นแปลว่าเกมไม่ได้แค่แต่งชุดฉลอง แต่ใช้โอกาสนั้นเพิ่มมิติเกมเพียงเล็กน้อยที่ทำให้ฉากจดจำได้

คนที่ชอบเกมผีแบบผมจะต้องรู้จัก 'DreadOut' ดี — เกมนี้คือหนึ่งในตัวอย่างชัดเจนที่ดึงเอาผีอินโดนีเซียมาขยี้ความกลัวแบบบ้าน ๆ และมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ผมชอบวิธีที่เกมใช้กล้องเป็นเครื่องมือรับมือกับผี:ไม่ใช่แค่การวิ่งหนี แต่เป็นการเผชิญหน้ากับวิญญาณพื้นบ้านอย่าง 'pocong' หรือ 'kuntilanak' ที่ถูกออกแบบให้มีมู้ดมืดและบรรยากาศชวนขนลุกมากกว่าแค่จัมป์สแคร์ เกมยังแทรกสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมอินโดนีเซียลงไปในฉากและปริศนา ทำให้รู้สึกว่าความน่ากลัวมีพื้นฐานจากตำนานท้องถิ่นจริง ๆ ในมุมของคนเล่น ผมคิดว่า 'DreadOut' ทำได้ดีในการรักษาสมดุลระหว่างความเคารพต่อของเดิมและการเติมลูกเล่นเกมแบบสมัยใหม่ ฉากที่เจอกับวิญญาณบางตัวมีความโหยหาและเศร้า ชวนให้คิดถึงประเด็นทางสังคมบางอย่างด้วย ไม่ใช่แค่ผีโผล่มาแล้วหายไป — นี่คือประสบการณ์ที่ยังคงอยู่หลังปิดเกม

ตำนานผีฟักทองมีรากลึกจากความเชื่อของชาวเคลต์ที่มองว่าเส้นแบ่งระหว่างโลกคนเป็นกับโลกวิญญาณบางครั้งบางคราวจะบางลง โดยเฉพาะเทศกาลปลายฤดูใบไม้ร่วงที่ชาวไอริชและสก็อตจะระลึกถึงบรรพบุรุษและเตรียมพิธีกรรมเพื่อปกป้องหมู่บ้าน เรื่องเล่าที่มักถูกยกมาเป็นต้นกำเนิดคือเรื่องของชายชื่อ Stingy Jack ผู้ฉลาดแต่เจ้าเล่ห์ ถูกปฏิเสธทั้งจากสวรรค์และนรก จนต้องเร่ร่อนพร้อมโคมที่ทำจากหัวผักกาดหรือผักชนิดอื่นเพื่อให้เห็นทาง โดยโคมแบบนี้กลายเป็นแนวคิดของ 'Jack-o'-lantern' ในเวลาต่อมา และเป็นที่มาของภาพผีฟักทองที่เราเห็นในปัจจุบัน ซึ่งเปลี่ยนรูปทรงมาเป็นฟักทองเพราะอเมริกามีฟักทองใหญ่ขึ้นและแกะสลักได้ง่ายกว่า ประเด็นที่ทำให้ผมติดใจคือการเดินทางของความคิดจากพิธีท้องถิ่นสู่เทศกาลสากล—จากหัวผักกาดที่แกะสลักในชนบทไอริช สู่วัฒนธรรมฟักทองที่แพร่หลายในสหรัฐอเมริกา ถือเป็นตัวอย่างที่ดีของวัฒนธรรมที่ปรับตัวตามทรัพยากรและสภาพแวดล้อม การเห็นโคมไฟที่หน้าบ้านในค่ำคืนฮาโลวีนทำให้ผมนึกถึงเรื่องเล่าเก่าๆ เหล่านั้นและความพยายามของคนรุ่นก่อนที่จะปกป้องตัวเองจากสิ่งที่มองไม่เห็น

มีเรื่องผีจากญี่ปุ่นหลายเรื่องที่กลายเป็นหนังและยังหลอนคนดูได้ไม่จาง ผมเองติดตามแนวนี้มาเยอะ จึงชอบว่าญี่ปุ่นมีทั้งนิยายสยองและมังงะที่ถูกดัดแปลงออกมาในรูปแบบหนังจนกลายเป็นมาตรฐานของแนว ตัวอย่างเด่น ๆ ได้แก่ 'Ring' ของ โคจิ ซูซูกิ ที่กลายเป็นหนังญี่ปุ่นปี 1998 และถูกรีเมคเป็นเวอร์ชันฮอลลีวู้ดอย่าง 'The Ring' ซึ่งเปลี่ยนวิธีเล่าแต่ยังเก็บคอนเซ็ปต์ผีในจอวิดีโอไว้ได้อย่างชวนขนลุก อีกเรื่องที่ผมชอบคือ 'Dark Water' ของ โคจิ ซูซูกิ ด้วยโทนหม่นและภาพสัญลักษณ์ของน้ำที่ซ่อนความเศร้า ส่วนทางมังงะก็มีงานของ จุนจิ อิโตะ อย่าง 'Tomie' และ 'Uzumaki' ที่ถูกนำไปทำเป็นหนังหลายเวอร์ชัน ทั้งแบบภาพยนตร์และเวอร์ชันภาพยนตร์สั้น/ซีรีส์ ความน่าสนใจคือทั้งนิยายและมังงะจะใช้ภาพและจังหวะแต่งเรื่องที่ต่างกัน แต่เมื่อถูกย่อให้อยู่ในรอบภาพยนตร์ก็ยังคงบรรยากาศหลอนเฉพาะตัวไว้ได้ดี ทำให้ผู้ชมได้รับประสบการณ์แบบใหม่แต่ยังคงเคว้งคว้างหลังดูจบ