ผีโพงปรากฏในนิยายหรือการ์ตูนเรื่องใดที่ดัง?

คืนหนึ่งที่อ่านตำนานพื้นบ้านแล้วพลันคิดถึงคำถามนี้ ความเป็นมาของ 'ผีโพง' ในความเข้าใจของเราเป็นของเฉพาะถิ่น เหมือนกับตำนานที่ยึดโยงกับชุมชนและความเชื่อท้องถิ่น ซึ่งทำให้มันไม่ค่อยถูกนำไปใช้ตรงตัวในอนิเมะหรือมังงะญี่ปุ่นทั่วไป จากมุมมองคนชอบเรื่องลึกลับ เรามักจะชี้ไปที่งานอย่าง 'Mushi-shi' เวลาเล่าเรื่องวิญญาณหรือสิ่งเหนือธรรมชาติ เพราะบรรยากาศของมันใกล้เคียงกับตำนานพื้นบ้านมากกว่าเนื้อเรื่องที่ใช้ชื่อเดียวกันกับผีโพงโดยตรง ในหลายตอนของ 'Mushi-shi' จะมีการสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างคนกับสิ่งลึกลับที่ไม่ใช่คน ดูแล้วทำให้นึกถึงการเล่าต่อเรื่องผีโพงของบ้านเรา ที่มักผสานพฤติกรรมของธรรมชาติกับความเชื่อทางวิญญาณ สุดท้าย เรารู้สึกว่าการเห็นชื่อจริงของผีโพงในสื่อญี่ปุ่นคงยาก แต่ถ้าใครต้องการคนละรส ลองมองงานที่เน้นบรรยากาศและพิธีกรรมท้องถิ่น เพราะนั่นแหละให้คอนโทรลความรู้สึกของผีแบบพื้นบ้านได้ดี ไม่จำเป็นต้องได้ชื่อเดียวกันก็สามารถเข้าใจแก่นของมันได้

เอาแบบตรงๆเลยนะ ผมเป็นคนชอบสังเกตสัญลักษณ์ในงานบันเทิงอยู่แล้ว และคำว่า 'นกผี' ในบริบทนี้มักหมายถึงภาพนกที่ถูกใช้เป็นตัวแทนของวิญญาณ ลางบอกเหตุ หรือสิ่งลี้ลับมากกว่าจะเป็นสายพันธุ์จริง ๆ ในงานวรรณกรรมและการ์ตูน เราจะเจอแนวคิดนี้ในหลายรูปแบบ บางเรื่องเอานกจริงมาเป็นพาหนะของผี บางเรื่องใช้ภาพอีกา นกฮูก หรือนกเงือกเป็นสัญลักษณ์ของความตายหรือความลึกลับ ตัวอย่างคลาสสิกที่ชัดเจนคือบทกวี 'The Raven' ของ Edgar Allan Poe ที่ใช้อีกาเป็นตัวแทนความเศร้าและคำทำนาย ส่วนภาพยนตร์อย่าง 'The Birds' ของ Hitchcock แม้จะไม่ใช่ผีแบบเหนือธรรมชาติทั้งหมด แต่ก็ให้ความรู้สึกว่าพฤติกรรมนกกลายเป็นพลังที่ลึกลับและน่ากลัวได้เหมือนกัน ในมังงะและอนิเมะเรามักเห็นวิธีเล่าเรื่องที่น่าสนใจเกี่ยวกับนกผี เช่นอนิเมะเรื่อง 'Mushishi' และ 'Natsume Yuujinchou' ที่มีรายตอนเกี่ยวกับภูตผีหรือสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติซึ่งบางตอนมาในรูปแบบนก ทำให้รู้สึกเหมือนนกเป็นสื่อกลางระหว่างโลกคนกับโลกวิญญาณ อีกผลงานที่เล่นกับธีมวิญญาณในรูปสัตว์มากคือ 'Mononoke' ที่รับประเด็นเกี่ยวกับผีและความเชื่อพื้นบ้านมาเล่าแบบศิลป์ นอกจากนี้อนิเมะหลายเรื่องมักใช้สัญลักษณ์นกลางคืน เช่น นกฮูกหรืออีกา เพื่อสร้างบรรยากาศความอึมครึมและเหมือนมีพลังลี้ลับซ่อนอยู่ ในเกมและนิยายแฟนตาซีก็มีการใช้ภาพ 'นกผี' ที่หลากหลาย เกมแนวโคตรมืดอย่าง 'Bloodborne' และซีรีส์ 'Dark Souls' เอาโทนอึมครึมและสัญลักษณ์ของอีกามาเป็นส่วนหนึ่งของโลกที่เปราะบางทางจิตใจ ขณะที่นิยายแฟนตาซีตะวันตกอย่าง 'Game of Thrones' (ชุด 'A Song of Ice and Fire') ใช้การส่งข้อความด้วยอีกาไปจนถึงภาพลางบอกเหตุต่าง ๆ ทำให้อีกากลายเป็นสัญลักษณ์ที่ครอบคลุมทั้งการสื่อสารและโชคร้าย ในทางกลับกัน บางงานก็พลิกภาพนี้ให้เป็นพาหะของความอบอุ่นหรือคำสอน เช่น ใช้นกผีเป็นวิญญาณคุ้มครองหรือเป็นเครื่องย้ำเตือนความทรงจำของตัวละคร ท้ายที่สุด ผมคิดว่าสิ่งที่ทำให้นกผีน่าสนใจในนิยายและการ์ตูนไม่ใช่แค่รูปร่างของมัน แต่เป็นบทบาทเชิงสัญลักษณ์ที่นักเล่าเรื่องยัดไว้—จะเป็นลางร้าย ผู้ส่งข่าว หรือพลังคุ้มครอง การเห็นนกผีในงานต่าง ๆ เลยเป็นสัญญาณว่าเรื่องนั้นอยากจะเชื่อมโลกธรรมดากับโลกเหนือธรรมชาติ และผมมักชอบตอนที่นักเขียนหรือผู้สร้างใช้รายละเอียดเล็ก ๆ ของนก เรียงร้อยเป็นบรรยากาศแล้วทำให้ผู้อ่านรู้สึกหนาว ๆ ราวกับมีสายลมจากโลกอื่นพัดผ่านมา

เราโตมากับเรื่องเล่าจากคนเฒ่าคนแก่ในหมู่บ้านที่เรียกกันว่า 'ผีปอบ' และไม่มีนิยายเล่มใดเป็นต้นกำเนิดของมันโดยตรง ต้นตอของเรื่องราวนี้อยู่ในความเชื่อพื้นบ้านของภาคอีสานและแถบลาว ที่ผู้คนเล่าต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่นเกี่ยวกับวิญญาณที่ครอบงำและกินอวัยวะภายในของคนหรือสัตว์ มันคือส่วนหนึ่งของคติการอธิบายโรคภัยและความโชคร้ายก่อนจะมีความรู้ทางการแพทย์สมัยใหม่ เมื่อเวลาผ่านไปแนวคิดนี้ถูกนำไปปรับใช้ในงานวรรณกรรม ละคร และภาพยนตร์โดยนักเขียนและผู้สร้างสรรค์หลายคน แต่สิ่งที่เรียกว่า 'ผีปอบ' ก่อนหน้านั้นเป็นมรดกปากต่อปากมากกว่าจะมาจากงานประพันธ์ชิ้นใดชิ้นหนึ่ง เรามองว่าการรู้รากเหง้าพื้นบ้านแบบนี้ช่วยให้เข้าใจวัฒนธรรมและความกลัวในอดีตได้ชัดขึ้น

เคยสงสัยไหมว่าเสียงเล่าลือของ 'ผีโพง' มาจากไหนและมันถูกนำเสนอในสื่อไทยอย่างไรบ้าง? ในความเห็นของคนที่ติดตามหนังผีและงานวัฒนธรรมท้องถิ่นมานาน เจ้าผีโพงเป็นภาพจำของภูมิภาคอีสานที่มักอยู่แถว ๆ พิธีกรรมพื้นบ้านและเรื่องเล่าในหมู่บ้าน มากกว่าจะเป็นตัวละครที่ปรากฏในหนังบล็อกบัสเตอร์ของกรุงเทพฯ บ่อยครั้งที่ผู้สร้างหนังไทยเลือกใช้องค์ประกอบของผีพื้นบ้านโดยไม่ตั้งชื่อตรง ๆ ว่า 'ผีโพง' แต่จะถ่ายทอดผ่านหมอผี การรำ หรือพิธีกรรมในฉาก เพื่อให้คนดูสัมผัสถึงบรรยากาศของความเชื่อพื้นบ้าน ฉากแบบนี้มักเห็นในหนังอิสระที่มีฉากหลังเป็นชนบทอีสานหรือในหนังสั้นที่ทำโดยทีมงานท้องถิ่น ตัวอย่างการนำเสนอที่โดดเด่นมักเป็นฉากที่มีการรำหรือการแสดงศิลปะพื้นบ้าน แล้วมีการครอบงำหรืออาการประหลาด ๆ เกิดขึ้นกับตัวละคร ซึ่งกลายเป็นวิธีเล่าเรื่องที่น่าสะพรึงและให้ความเคารพต่อความเชื่อเดิม เมื่อดูงานประเภทสารคดีท้องถิ่นหรือรายการวาไรตี้ที่ลงพื้นที่สัมภาษณ์คนแก่ มักได้ยินเรื่องราวของผีโพงในน้ำเสียงจริงจังและเต็มไปด้วยรายละเอียดเกี่ยวกับพิธีกรรม ผมชอบการนำเสนอแบบนี้เพราะมันไม่ยัดเยียดความสยอง แต่เปิดให้เห็นว่า 'ผีโพง' เป็นทั้งสัญลักษณ์ของความกลัวและเครื่องเตือนเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างคนกับผืนดิน ถ้าวันหนึ่งผู้สร้างภาพยนตร์รายใหญ่หยิบหัวข้อนี้ไปทำอย่างระมัดระวัง ผลงานนั้นจะให้มุมมองที่ลึกขึ้นและยังคงเก็บเสน่ห์ของเรื่องเล่าพื้นบ้านไว้ได้

มีนิยายคลาสสิกหลายเรื่องที่เอาอสูรทะเลมาเป็นแกนกลางของเรื่อง และฉันมักจะกลับไปอ่านซ้ำเมื่ออยากได้บรรยากาศของทะเลที่ทั้งกว้างใหญ่และน่ากลัว '20,000 Leagues Under the Sea' ของ Jules Verne เล่าเรื่องปลาหมึกยักษ์ที่จู่โจมเรือรบอย่างดิบเถื่อน ฉากการต่อสู้กับปลาหมึกในนิยายเล่มนี้ทำให้ทะเลดูมีชีวิตและอันตรายจนแทบหายใจไม่ออก ในมุมมองฉัน นั่นคือการใช้สิ่งมีชีวิตใต้น้ำเป็นสัญลักษณ์ของสิ่งที่มนุษย์ยังเข้าใจไม่ถึง อีกเล่มที่ฉันชอบนำมาเปรียบเทียบคือ 'Moby-Dick' ของ Herman Melville ซึ่งแม้ว่าสิ่งที่ปรากฏจะเป็นวาฬ แต่ความเป็นอสูรและความหลงใหลของตัวละครทำให้มันกลายเป็นภัยคุกคามเชิงจิตวิทยา ส่วนถ้าต้องการความหลอนแบบสยองขวัญล้วนๆ 'The Shadow over Innsmouth' ให้บรรยากาศเงียบ ๆ ของเมืองติดทะเลที่ซ่อนเผ่าพันธุ์สิ่งมีชีวิตจากท้องทะเลไว้—ความแปลกของน้ำลึกถูกถ่ายทอดผ่านรายละเอียดและบรรยากาศจนรู้สึกว่าทะเลไม่ได้เป็นแค่ฉากหลัง แต่เป็นตัวละครอีกตัวหนึ่งในเรื่องทั้งหมด

กลางคืนหนึ่งที่ยังคงติดตาอยู่คือฉากของหนังสยองขวัญสัตว์ยักษ์ 'Night of the Lepus' ซึ่งทำให้ภาพกระต่ายขนาดมหึมาฉายวนมาในหัวเสมอ การดูหนังเรื่องนั้นทำให้ฉันรู้สึกประหลาดกับการที่กระต่ายซึ่งปกติแล้วดูนุ่มนวลกลับถูกเปลี่ยนเป็นสัตว์ร้ายขนาดมหึมา ช่วงแรกของหนังฉายภาพทุ่งโล่งและฟาร์มที่ดูสงบ แต่ความแปลกก็เกิดขึ้นเมื่อตัวละครเริ่มพบร่องรอยการทำลายล้างที่มาจากฝูงกระต่ายที่โตเกินธรรมชาติ การรับรู้ถึงความต่างของกระต่ายในหนังคลาสสิกอย่าง 'Night of the Lepus' ทำให้ฉันนึกถึงอีกงานหนึ่งที่เล่นกับแนวคิดกระต่ายในมุมเหนือจริง นั่นคือบทละคร-ภาพยนตร์เรื่อง 'Harvey' ซึ่งมีตัวละครกระต่ายขนาดใหญ่ที่มองไม่เห็นอยู่เคียงข้างคนเล่น เป็นกระต่ายยิ้ม ๆ ที่มีความอบอุ่นและเป็นเพื่อน แต่ก็ยังให้ความรู้สึกแปลกทั้งที่ไม่ใช่สัตว์ร้าย การเปรียบเทียบสองเรื่องนี้สอนว่าการวางกระต่ายในบทบาทยักษ์สามารถสื่อความหมายได้หลากหลาย ทั้งความน่ากลัวและความลี้ลับใจดี ท้ายที่สุดมีเสน่ห์แบบแปลก ๆ ในการได้เห็นสัตว์ที่เราเชื่อมโยงกับความอ่อนโยนกลายเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่ไม่ว่าจะในทางบวกหรือทางลบ ฉันมักจะชอบเวลาผลงานใช้ภาพกระต่ายยักษ์เพื่อพลิกความคาดหวังของผู้ชม มันทำให้สิ่งที่คุ้นเคยถูกมองใหม่ และนั่นแหละคือเหตุผลที่ภาพกระต่ายยักษ์ยังคงตามหลอกหลอนฉันอยู่เป็นครั้งคราว

เล่มหนึ่งที่ฉันติดใจมากคือ 'รวมนิทานพื้นบ้านไทย' ที่มักจะรวมเรื่องเล่าพื้นบ้านหลากหลายฉบับไว้ด้วยกัน และในนั้นมีเวอร์ชันของผีตาโบ๋ที่เล่าต่างจากที่ได้ยินตามงานวัดทั่วไป ฉากที่ชัดเจนที่สุดในเล่มคือการพรรณนาผีตาโบ๋ไม่ใช่แค่ผีร้ายทั่วไป แต่เป็นภาพแทนของความโหยหายและความเหงาของคนตกยาก บทเล่าพาให้ฉันนึกถึงบ้านไม้เก่า ๆ ข้างคลอง ฝูงแมลงยามค่ำคืน และเสียงเล่าเรื่องจากคนเฒ่าคนแก่ที่ทำให้ตัวละครมีมิติ ผีตาโบ๋ในเรื่องนี้มีทั้งความน่าสะพรึงและความเศร้าในเวลาเดียวกัน ทำให้เมื่อตอนจบที่เล่าถึงการพบกันของคนและผี ฉันรู้สึกว่ามันเป็นบทเรียนเกี่ยวกับการเยียวยามากกว่าจะเป็นแค่ความกลัว สิ่งที่ฉันชอบคือการที่ผู้เขียนเก็บรายละเอียดวัฒนธรรมท้องถิ่นไว้ดี ทำให้ผีตาโบ๋ไม่ใช่แค่ตำนาน แต่กลายเป็นตัวแทนของชุมชนหนึ่ง ๆ การอ่านเล่มนี้จึงให้ความสุขแบบอบอุ่นปนหนาวในอก เหมือนคุยกับคนแก่ยามค่ำที่เล่าเรื่องผีแล้วก็ยิ้มออกมาเบา ๆ

ความประทับใจแรกของฉันกับภาพนรกมาจากภาพจิตรกรรมในวัดที่เคยเห็นตอนเด็กๆ ซึ่งมักแยกชั้นและบทลงโทษอย่างชัดเจน ทำให้เริ่มสงสัยว่า 'นรก 8 ขุม' ปรากฏในผลงานไหนบ้าง คำตอบสั้นๆ คือแนวคิดเรื่องนรกแบ่งชั้นแบบแปดขุมนั้นมาจากพุทธคติและนิทานพื้นบ้านในเอเชีย ทำให้มันหลั่งไหลเข้าไปอยู่ในงานหลากหลายประเภทตั้งแต่วรรณกรรมคลาสสิกจนถึงนิทานพื้นบ้าน ตัวอย่างคลาสสิกที่ใกล้เคียงและคนมักนึกถึงคือ 'ไซอิ๋ว' (Journey to the West) ซึ่งในฉบับดั้งเดิมและการดัดแปลงหลายครั้งมีฉากของยมโลกและการพิพากษาของขุนนางในยมบาล แม้อาจไม่ได้เรียงเป็นแปดขุมตามแบบไทยเป๊ะๆ แต่หลักการแบ่งขั้นของการลงโทษและดินแดนแห่งความทุกข์นั้นชัดเจน เมื่อมองในบริบทไทย จะเห็นแนวคิดนี้ชัดเจนในจิตรกรรมฝาผนังและนิทานท้องถิ่นมากกว่าการลงรายละเอียดแบบเป็นรายตอนในนิยายสมัยใหม่ ฉะนั้นถาต้องการหาตัวอย่างที่ชัดเจน ให้ดูที่งานศิลปะและวรรณกรรมพื้นบ้าน รวมถึงงานที่หยิบยืมคติพุทธมาใช้ ซึ่งมักปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทของผู้แต่ง แต่แก่นคือการแบ่งชั้นของความทุกข์ตามกรรม ซึ่งยังคงทำให้ฉันขนลุกทุกครั้งที่เห็นภาพเหล่านั้น

ชื่อ 'ว่านผีโพง' มักจะโผล่ในบทสนทนาของคนต่างจังหวัด โดยเฉพาะแถบภาคอีสานและลาวที่ความเชื่อเกี่ยวกับวิญญาณกับสมุนไพรยังผสมกลมกลืนกันอยู่เสมอ ฉันมองว่ารากของความเชื่อนี้ไม่ได้เริ่มจากงานเขียนชั้นสูง แต่เกิดจากการปะทะกันระหว่างความเชื่อท้องถิ่นเกี่ยวกับผีพื้นบ้าน กับการใช้พืชเป็นเครื่องรางหรือยารักษาโรคของชาวนาและหมอพื้นบ้าน ซึ่งได้รับการถ่ายทอดแบบปากต่อปาก ความสัมพันธ์ระหว่างคำว่า 'ว่าน' ซึ่งเป็นกลุ่มสมุนไพรที่คนไทยเชื่อว่ามีพลังเหนือธรรมชาติ กับคำว่า 'ผีโพง' ซึ่งในหลายพื้นที่หมายถึงผีประจำท้องถิ่น ทำให้เกิดคำรวมที่สื่อถึงพืชที่มีพลังเรียกหรือปัดเป่าวิญญาณ ทั้งนี้ฉันเคยได้ยินเรื่องเล่าที่แตกต่างกันไป บางคนบอกว่าเป็นว่านที่ใช้เรียกผีให้มาช่วยงาน บางคนว่าเป็นว่านที่ต้องฝังหรือทำน้ำมนต์ก่อนใช้ เพื่อให้ปลอดภัยจากการย้อนวิญญาณ สรุปแบบไม่เป็นทางการก็คือ ในสายตาฉัน 'ว่านผีโพง' คือผลิตผลของวัฒนธรรมพื้นบ้าน ไม่ใช่มาจากนิยายเล่มเดียว แต่มาจากการผสมผสานของตำนานท้องถิ่น พิธีกรรมการรักษา และความเชื่อในสมุนไพร ที่ผ่านการเติมแต่งโดยผู้คนหลายรุ่นจนกลายเป็นเรื่องเล่าเดียวที่เราฟังกันทุกวันนี้

ตำนานและงานแฟนตาซีหลายชิ้นชอบผสมลักษณะม้าและมังกรเข้าด้วยกันจนเกิดเป็นสิ่งมีชีวิตที่ดูทั้งสง่างามและน่าเกรงขาม เหมือนกับคำว่า 'ม้า นิลมังกร' ซึ่งแม้จะไม่ใช่ชื่อที่ปรากฏบ่อยๆ ในผลงานที่เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง แต่แนวคิดของม้า-มังกรหรือม้าที่มีลักษณะมังกรกลับพบได้ในหลายงานทั้งนิยาย การ์ตูน และเกมส์ ผมอยากเล่าให้ฟังว่าเราจะเจอรูปแบบนี้ในลักษณะใดบ้างและผลงานไหนที่มีความใกล้เคียงที่สุด ในวรรณกรรมจีนคลาสสิกอย่าง 'ไซอิ๋ว' จะเป็นตัวอย่างชัดเจนของมังกรกลายเป็นพาหนะ เพราะมังกรหนุ่มที่กลายร่างเป็นม้าขาวเพื่อรับใช้พระถังซัมจั๋ง แม้จะเป็นม้าสีขาวไม่ใช่นิลมังกร แต่หลักการคือสัตว์มังกรทำหน้าที่เป็นพาหนะให้ตัวละครหลัก ซึ่งเป็นแนวคิดที่ถูกหยิบยืมไปใช้ในนิยายแนวแฟนตาซีและเซียนเซวียนหลายเรื่อง นักเขียนสมัยใหม่มักให้สัตว์อสูรหรือสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ที่มีทั้งคุณลักษณะของม้าและมังกรเป็นม้าขี่ของวีรบุรุษหรือเป็นพันธมิตรที่ทรงพลัง โลกของเกมส์และโต๊ะเกมก็เต็มไปด้วยเวอร์ชันต่างๆ ของม้า-มังกร ตัวอย่างเช่น 'World of Warcraft' มีมังกร/ดรากอนที่กลายเป็นพาหนะให้ผู้เล่นขี่ได้หลายแบบ รูปลักษณ์บางเวอร์ชันมีลำตัวที่ยาวแบบมังกรแต่มีปลายหางและการเคลื่อนไหวคล้ายม้า ในเกมแนว RPG หรือ MMORPG สมัยใหม่ นักพัฒนามักสร้างมอนสเตอร์ไฮบริดที่รวมลักษณะของม้าและมังกรเพื่อให้ดูแปลกใหม่และน่าเกรงขาม ส่วนในโลกของโต๊ะเกมอย่าง 'Dungeons & Dragons' ก็มีสัตว์ในตำนานหลากหลาย เช่น 'nightmare' ซึ่งเป็นม้าร้ายกาจมีลักษณะไฟและบางครั้งมีลักษณะใกล้เคียงมังกร หรือมอนสเตอร์ประเภท 'drake' ที่ผู้เล่นอาจใช้เป็นพาหนะหรือพันธมิตรได้ ซึ่งทั้งหมดนี้ช่วยให้เห็นว่าคอนเซ็ปต์ม้า-มังกรคือ motif ที่ถูกนำไปประยุกต์ใช้ได้หลากหลาย ถ้าต้องมองหาเวอร์ชันที่ใกล้เคียงที่สุดกับคำว่า 'ม้า นิลมังกร' ในแง่ของสีดำและความมหัศจรรย์ เราจะพบมากในนิยายแฟนตาซีเท่าที่เป็นผลงานอิสระหรือในเว็บโนเวลของนักเขียนที่ชอบคอสตูมสวยงาม มักจะออกแบบให้เป็นม้าสีดำมีเกล็ดมังกร ลมหายใจมีประกาย หรือมีพลังเวท ซึ่งมักปรากฏในฉากสำคัญอย่างการต่อสู้หรือการหลบหนี สำหรับคนที่ชอบจินตนาการแบบมืดๆ ฉากที่ม้าล่องหนด้วยควันมังกรและแผงคอเป็นเกล็ดมันวาวมักเป็นภาพที่ตราตรึงใจมาก ในฐานะแฟนงานแฟนตาซี ฉันชอบเวอร์ชันที่ผสมความโบราณและเวทมนตร์เข้าด้วยกันเพราะมันสร้างความน่าเกรงขามและความลี้ลับได้ในเวลาเดียวกัน