ผีอิท รูปลักษณ์ต่างจากผีไทยแบบเดิมอย่างไร

ย้อนกลับไปสมัยทีวียังมีมินิซีรีส์สองตอนเต็มความยาว ผมยังนึกถึงการได้ดู 'It' (1990) แบบยาวๆ ตอนละชั่วโมงกว่า ๆ โดยตัวผี—ที่ในเวอร์ชันนี้แสดงโดย Tim Curry—โผล่มาเป็นครั้งแรกในฉากที่สร้างความสะพรึงได้จริงจังกับบรรยากาศบ้านเรือนเมือง 'Derry' ของเด็กๆ ในเชิงโครงเรื่อง มินิซีรีส์สองตอนแยกไทม์ไลน์เด็กกับผู้ใหญ่ชัดเจน ตอนแรกเน้นชีวิตของกลุ่มเด็ก (Losers' Club) กับเหตุการณ์หลอนที่นำไปสู่การเผชิญหน้าในสถานที่อย่างท่อระบายน้ำและบ้านร้าง ตอนที่สองกลับมาที่กลุ่มผู้ใหญ่ซึ่งต้องกลับมารวมตัวกันเพื่อลงท้ายปมเก่าๆ ผลงานเวอร์ชันนี้เต็มไปด้วยการชวนให้ขนลุกแบบช้าๆ ที่ต่างจากหนังสมัยหลัง ๆ ทัศนคติส่วนตัวผมคือชอบความท้าทายเชิงแสดงของ Tim Curry ในบทตัวตลกปีศาจ เขาให้ความรู้สึกทั้งตลกและน่าสะพรึงในเวลาเดียวกัน แม้เทคนิคสมัยนั้นจะไม่ได้ทันสมัยเหมือนหนังโรงยุคหลัง แต่พลังของฉากและบรรยากาศทำให้ฉากสำคัญ ๆ ในสองตอนของมินิซีรีส์นี้ยังคงติดตาอยู่เสมอ

มองจากมุมหนึ่ง ผมมองว่า 'ผีอิท' ได้แรงบันดาลใจหลักมาจากบรรยากาศและภาพลักษณ์ของตัวประหลาดใน 'Silent Hill 2' มากกว่าจะเป็นตัวละครตัวใดตัวหนึ่งแบบตรงๆ ฉากของ 'Silent Hill 2' เต็มไปด้วยความรู้สึกไม่สบายใจที่เกิดจากรูปลักษณ์ของมอนสเตอร์—การออกแบบที่ดูบิดเบี้ยว แต่ละสิ่งไม่ได้แค่น่ากลัวอย่างผิวเผิน แต่มันสะท้อนสิ่งที่ลึกกว่า เช่น ความผิดบาป ความทรงจำที่ถูกกดทับ และความรู้สึกผิดที่ไม่มีทางปลดปล่อย ฉากที่มอนสเตอร์เดินช้า ๆ ด้วยสัดส่วนผิดเพี้ยน และการใช้เสียงพื้นหลังที่ทำให้หัวใจเต้นแรง ทั้งหมดนี้เห็นได้ชัดในองค์ประกอบของ 'ผีอิท' ที่เน้นความคงทนของบรรยากาศมากกว่าการโจมตีตรงๆ ฉันชอบวิธีที่คนสร้างหยิบเอาองค์ประกอบเชิงสัญลักษณ์จากงานอย่าง 'Silent Hill 2' มาใช้—ไม่ใช่การก็อปตัวละคร แต่เป็นการเอาแนวคิดเรื่องการทำให้ความกลัวกลายเป็นสิ่งที่รู้สึกได้ในระดับจิตใจ นั่นทำให้ 'ผีอิท' ดูมีมิติและน่าติดตามยิ่งขึ้น เหมือนกับว่ามอนสเตอร์ตัวนั้นกำลังเล่าเรื่องความบกพร่องของตัวละครหลักผ่านการออกแบบของมันเอง

เมื่อพูดถึง 'ผีอิท' ในวงการเรื่องเล่าพื้นบ้านของไทย ผมมองว่ามันไม่ใช่ผีชนิดเดียวที่มีรากเดียวแน่นอน แต่เป็นชื่อเรียกที่อาจเกิดจากการบิดเสียงหรือการรวมคุณลักษณะของวิญญาณหลายแบบเข้าด้วยกัน หลายคนเล่าให้ฟังว่า 'ผีอิท' มักปรากฏเป็นเงาหรือเสียงครางไกล ๆ ในทุ่งนา หรือว่าเป็นอาการผิดปกติที่เกิดกับสัตว์เลี้ยงหลังคืนหนึ่ง ๆ ซึ่งลักษณะพวกนี้ทำให้ผู้เฒ่าผู้แก่เชื่อมโยงมันกับแนวคิดเรื่องวิญญาณที่ไม่ได้รับการประกอบพิธีหรือคนที่ตายผิดธรรมชาติ จากมุมมองที่ละเอียดขึ้น ผมมักจะอธิบายว่าชื่อ 'อิท' อาจมาจากคำท้องถิ่นหรือสำเนียงที่เปลี่ยนรูป เช่น คำสั้น ๆ ที่คนท้องถิ่นใช้เรียกเสียงหรือสิ่งเร้นลับ นอกจากนี้วิธีเล่าเรื่องที่สืบกันมามักผสมผสานความเชื่อเรื่อง 'ผีบ้าน-ผีเรือน' กับเรื่องลงโทษคนละเมิดประเพณี เหมือนกรณีของ 'ผีปอบ' หรือ 'ผีเปรต' ที่มีสายสัมพันธ์กับความอยากหรือการถูกทอดทิ้ง แต่ก็ต้องระวังไม่ตัดสินใจว่า 'ผีอิท' คือผีพวกเดียวกับพวกนั้นทั้งหมด เพราะรายละเอียดท้องถิ่นมีผลต่อการเล่าและการตีความต่างกันมาก เมื่อเล่าให้คนรุ่นใหม่ฟัง ผมมักชอบย้ำว่าการเข้าใจผีชนิดนี้ต้องฟังหลายแหล่ง ทั้งเรื่องเล่าจากชาวบ้าน บทเพลงพื้นบ้าน หรือการแสดงท้องถิ่น เพราะนั่นคือที่มาของสีสันและความหลากหลายที่แท้จริงของ 'ผีอิท' ที่ไม่ได้มีต้นกำเนิดเดี่ยว ๆ แต่มาจากการทอผ้าของความเชื่อชุมชนหลายชั้น ซึ่งน่าจะเป็นวิธีที่ทำให้เรื่องนี้ยังมีชีวิตอยู่จนถึงทุกวันนี้

ฉันคิดว่าการถามว่า 'ผีอิท' เกี่ยวข้องกับสถานที่จริงในไทยหรือไม่ เป็นเรื่องที่ต้องแยกแยะชัดเจนระหว่างแรงบันดาลใจกับการอ้างอิงโดยตรง ผลงานอย่าง 'ผีอิท' มักใช้ภาพลักษณ์และบรรยากาศที่คุ้นเคยในชนบทไทย—เช่น บ้านไม้เก่า คลองเล็กๆ วัดร้าง หรือทุ่งนา—ซึ่งทำให้คนดูรู้สึกว่าเรื่องเกิดขึ้นได้จริง แต่ในเชิงเนื้อหา ผู้สร้างมักผสมปนเปตำนานท้องถิ่นกับการแต่งเติมจนกลายเป็นนิยาย บทพูดหรือฉากเฉพาะมักถูกดัดแปลงเพื่อความเข้มข้นของเรื่องราว แทนที่จะยืนยันพิกัดจริงๆ เมื่อเปรียบเทียบกับงานที่อ้างตำนานอย่าง 'นางนาก' จะเห็นความต่างชัดเจน: บางงานตั้งใจยึดโยงกับความเชื่อดั้งเดิม ขณะที่อีกหลายงานใช้แค่ธีมเดียวกันแล้วสร้างโลกสมมติของตัวเอง ดังนั้นถ้าคำถามคือมีสถานที่จริงที่ระบุชื่อชัดเจนในไทย ผมเห็นว่าโอกาสน้อย—แต่ถ้าคำถามคือได้แรงบันดาลใจจากสถานที่จริง แน่นอนว่ามีมาก เพราะบรรยากาศท้องถิ่นทำให้เรื่องมีน้ำหนักและน่ากลัวขึ้นกว่าการตั้งฉากในโลเกชั่นที่ไม่มีเอกลักษณ์ท้องถิ่นเลย ตอนจบของเรื่องทำให้ฉันรู้สึกว่าการแยกความจริง-นิยายเป็นเรื่องจำเป็นเวลาคุยเรื่องผีแบบนี้

เราเจอการเอาคอนเซ็ปต์ 'ผีอิท' ไปใช้ในคลิปสั้น ๆ บนโซเชียลมีเดียบ่อยกว่าที่คิด ช่วงที่เสียงหัวเราะหรือเสียงสเตริงจากฉากใน 'It' ถูกตัดต่อเป็นสเตมเสียงสั้น ๆ ผู้ใช้หลายคนก็เอามันมาเป็นจังหวะตัดต่อหน้าเป็นคลิปแต่งหน้าเปลี่ยนลุคเป็นตัวตลก ตัดเข้ากับมุกตลกแบบไทย ทำให้คนเรียกกันติดปากว่า 'ผีอิท' แทนที่จะเรียกตามต้นฉบับ ผมมักชอบสังเกตว่าคลิปแนวนี้มีสองโทนหลัก — หนึ่งคือโทนขำ ๆ แบบเมมที่ใช้เสียงหัวเราะหรือเอฟเฟกต์จากหนังมาทำเป็นบีต แล้วคนก็ใส่คำบรรยายตลก ๆ สองคือโทนสยองขวัญสั้น ๆ ที่ตัดต่อให้จังหวะขึ้นลงจนเป็นจังหวะสั่นประสาท แล้วคนแท็กว่า 'ผีอิท' เพื่อเพิ่มมูลค่าคลิป ทั้งสองแนวสะท้อนวัฒนธรรมมิกซ์ระหว่างความน่ากลัวต่างประเทศกับเซนส์ล้อเลียนแบบไทยได้ชัด โดยรวมแล้วการเห็นคำว่า 'ผีอิท' ในเพลงหรือวิดีโอสั้นมักจะไม่ใช่เพลงเต็ม ๆ แต่เป็นการยืมชิ้นเสียงมาเป็นสติกเกอร์เสียงหรือเป็นรีมิกซ์สั้น ๆ ที่คนใช้ซ้ำกันจนกลายเป็นเทรนด์ ตอนดูแล้วก็ได้ทั้งหัวเราะและขนลุกไปพร้อมกัน — เป็นความบันเทิงแบบแปลก ๆ ที่ฉันยังคงติดตามดูอยู่เรื่อย ๆ