ผู้แต่ง รามเกียรติ์ ฉบับภาษาไทยคือใคร?

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากโขนและภาพจิตรกรรมในพระราชวังมักพาฉันย้อนกลับไปสู่ต้นตอของเรื่องราวที่เราเรียกกันว่า 'รามเกียรติ์' นั้นเอง ฉบับวรรณคดีไทยที่ได้รับความนิยมมากที่สุดมักถูกอ้างถึงว่าเป็นพระราชนิพนธ์หรือผลงานที่รวบรวมโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้ซึ่งทรงโปรดให้คณะกวีและข้าราชบริพารช่วยกันเรียบเรียง ตัดต่อ และปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทยหลังสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ความรู้สึกของฉันต่อเรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ชื่อนักประพันธ์คนเดียว แต่รวมถึงกระบวนการสร้างสรรค์ร่วมกันในราชสำนัก ราชสำนักนั้นเปรียบเสมือนเวิร์กช็อปใหญ่ที่นำเอาวรรณกรรมจากอินเดียอย่าง 'รามายณะ' มาปรับเป็นแบบไทย จึงเห็นได้จากการเพิ่มตัวละคร สำนวน และรายละเอียดพิธีกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ไทย ฉบับรัชกาลที่ 1 จึงกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อมาในรูปแบบโขน งานจิตรกรรม และตำราเรียน นั่นทำให้ฉันมองว่าเจ้าของผลงานในทางปฏิบัติคือพระองค์เองพร้อมกับคณะผู้เชี่ยวชาญในราชสำนัก มากกว่าเป็นผลงานของบุคคลเดียวเพียงคนใดคนหนึ่ง

ฉันมักจะนึกถึงต้นน้ำของเรื่องราวตอนที่อ่าน 'รามเกียรติ์' เวอร์ชันไทย — ต้นฉบับดั้งเดิมของเรื่องราวนี้คือมหากาพย์ภาษาสันสกฤตที่เขียนโดยวาลมีกิ (Valmiki) ซึ่งในอินเดียเรียกว่า 'รามายณะ' วาลมีกิเป็นผู้แต่งที่ถูกยกให้เป็นแหล่งกำเนิดของเรื่องราวรามายณะทั้งมวล: รามา สิตา ลักษมณะ ฮนูมาน และการต่อสู้ระหว่างความดีและความชั่วทั้งหมดมีรากจากบทประพันธ์ของเขา ความน่าสนใจคือส่วนที่เข้ามาเติมสีสันให้ชาวไทยคือการนำมาเรียบเรียงและปรับให้เข้ากับบริบทท้องถิ่น การแต่งเติมฉาก บทสนทนา และรายละเอียดเชิงศิลป์ โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 1 ที่มีการรวบรวมและแปลงเป็นฉบับราชาภิไธยซึ่งกลายเป็น 'รามเกียรติ์' ที่เรารู้จักกันในวัฒนธรรมไทย แต่รากแท้จริงของโครงเรื่อง ยังคงยึดจากวาลมีกิเป็นต้นกำเนิดอยู่ดี — นี่คือเหตุผลว่าทำไมเวลาคนพูดถึงต้นฉบับของ 'รามเกียรติ์' คำตอบทางประวัติศาสตร์มักจะชี้ไปที่วาลมีกิ

เคยสังเกตไหมว่าตำนานหนึ่งช่างเดินทางข้ามชาติได้อย่างน่าทึ่ง—เรื่องราวของพระรามที่ต้นฉบับมาจากอินเดียมีวิวัฒนาการจนกลายเป็นวรรณคดีของไทยอย่าง 'รามเกียรติ์' ได้อย่างไร ในมุมมองของคนที่ชอบอ่านทั้งวรรณกรรมเก่าและดูภาพจิตรกรรม ฉันมองว่ารากแท้จริงมาจากมหากาพย์ภาษาสันสกฤตชื่อ 'Ramayana' ที่นิพนธ์โดยกวีโรมิลี (Valmiki) ในอินเดียโบราณ เรื่องนี้แพร่กระจายผ่านพ่อค้าศาสนาและวัฒนธรรมเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แล้วผ่านการแปลปรับตัวในภาษาขอมและมลายู ก่อนจะถูกนำมาตีความใหม่ในสยาม ประเด็นที่น่าสนใจคือเวอร์ชันไทยไม่ใช่สำเนาตรง ๆ แต่เป็นการปรับให้เข้ากับคติความเชื่อ ศีลธรรม และรสนิยมของคนไทยในแต่ละยุค ตัวอย่างที่เห็นชัดคือภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระบรมมหาราชวังที่ฉันเคยยืนจ้อง—ฉากบางฉากมีรายละเอียดการแต่งกายและคติความงามที่แตกต่างจากภาพรามายณะที่เห็นในอินเดียอย่างชัดเจน ทำให้รู้สึกว่ารามเกียรติ์คือเรื่องเดิมที่ได้รับการรีไมก์โดยสังคมไทยเอง

เรื่องนี้มีรากลึกที่เชื่อมโยงกับวรรณคดีมหากาพย์ของอินเดีย และผมมักเล่าให้เพื่อนๆ ฟังว่าต้นฉบับดั้งเดิมคือ 'รามายณะ' ของ 'วัลมีกิ' ซึ่งเป็นมหากาพย์สันสกฤตโบราณที่เล่าเรื่องราม ผู้มีพระสติปัญญาและการต่อสู้เพื่อคุณธรรม การมาถึงของเรื่องในดินแดนไทยไม่ได้มาจากมือเดียว แต่เป็นผลจากการรับเอา ปรับ และเรียบเรียงใหม่หลายชั้น โดยในประวัติศาสตร์ไทยมีการดัดแปลงทั้งในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ ตอนต้นของยุครัตนโกสินทร์ได้รับการเรียบเรียงใหม่อย่างเป็นระบบจนกลายเป็นรูปแบบที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เห็นในภาพฝาผนังที่พระราชวัง ซึ่งสื่อสารเรื่องราวแบบราชสำนักไทยและเพิ่มมิติทางวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้าไป มุมมองของผมคือไม่มีผู้แต่งคนเดียวสำหรับ 'รามเกียรติ์' แต่เป็นการทำงานร่วมกันของบรรดากวีในราชสำนัก ครูละครพื้นบ้าน และผู้เล่าในชนบท ผลงานสุดท้ายจึงเป็นงานรวมเชิงวัฒนธรรมที่สะท้อนทั้งอิทธิพลอินเดียและรสชาติท้องถิ่นของไทยได้อย่างน่าสนใจ

นิทานพื้นบ้านอย่าง 'ลูกหมูสามตัว' มักจะไม่มีผู้แต่งต้นฉบับที่ชัดเจน เพราะเป็นเรื่องเล่าจากปากต่อปากมาก่อนจะถูกพิมพ์เป็นหนังสือ ผมมองว่าเมื่อพูดถึงฉบับแปลภาษาไทย สิ่งที่ต้องเข้าใจก่อนคือคำว่า 'ผู้แต่ง' กับ 'ผู้แปล/ผู้เรียบเรียง' มักจะแยกจากกันอย่างชัดเจน: ต้นเรื่องเป็นเรื่องพื้นบ้านจากภาษาอังกฤษหรือยุโรป มีการบันทึกครั้งแรกในรูปแบบงานพิมพ์ตั้งแต่ศตวรรษที่ 19 ส่วนฉบับภาษาไทยที่วางขายตามร้านหนังสือหลายเล่มจะระบุว่าเป็นการ 'เรียบเรียง' หรือ 'แปลและเรียบเรียง' โดยนักเขียนเด็กไทยหลายคน ฉะนั้นคำตอบสั้นๆ คือไม่มีผู้แต่งฉบับแปลเดียวเจ้าของลิขสิทธิ์ตลอดกาล แต่มีผู้แปลและผู้เรียบเรียงหลายคนตามแต่ฉบับที่ถือเป็นเวอร์ชันประจำบ้านของแต่ละคน

รามเกียรติ์ที่เรารู้จักกันในปัจจุบันนี้ ส่วนใหญ่ถูกเรียบเรียงและปรับปรุงขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยมีพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงเป็นผู้สนับสนุนให้มีการรจนาขึ้นใหม่ แต่ไม่ได้ทรงแต่งด้วยพระองค์เองทั้งหมด งานชิ้นนี้เป็นการรวบรวมและปรับปรุงจากต้นฉบับเดิมที่สืบทอดมาจากสมัยอยุธยา โดยมีกวีในราชสำนักหลายท่านร่วมกันแต่งขึ้น เนื้อหามีทั้งส่วนที่คัดลอกมาจากของเก่าและเพิ่มเติมใหม่ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น กลายเป็นวรรณคดีชั้นเยี่ยมที่แสดงถึงภูมิปัญญาไทยในยุคนั้น

หลายตำนานชี้ว่า 'รามเกียรติ์' มีรากมาจากมหากาพย์อินเดียชื่อ 'Ramayana' ที่โดยตำนานอินเดียมักยกให้ฤาษีผู้เคร่งกรรมชื่อ 'วาลมีกิ' เป็นผู้แต่งต้นฉบับ ฉันมองเรื่องนี้เหมือนรากไม้ใหญ่ที่ทะลวงดินมาไกลหลายชาติพันธุ์—รากเดิมมาจากอินเดีย แต่กิ่งก้านงอกเงยในดินแดนต่างๆ จนกลายเป็นงานเล่าที่หลากหลาย เมื่อลุกขึ้นมาเป็น 'รามเกียรติ์' แบบไทย งานชิ้นนี้ถูกแปลงและจัดระบบใหม่ในราชสำนักอย่างมีรูปแบบ งานจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' เป็นหลักฐานสำคัญของการยืนยันรสชาติและฉากต่างๆ ที่เราเห็นในเวอร์ชันไทย ฉันคิดว่าสิ่งที่สำคัญไม่ใช่แค่ชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่เป็นกระบวนการของการถ่ายทอด ปรับแต่ง และการให้ความหมายใหม่โดยชุมชนศิลปินและราชสำนัก ซึ่งทำให้เรื่องราวนี้กลายเป็นของคนไทยอย่างแท้จริง

ชื่อที่ว่า 'คัมภีร์ วิถี เซียน' ฟังแล้วกว้างและมีแนวโน้มเป็นชื่อแปลไทยแบบพาดหัวมากกว่าจะเป็นชื่อต้นฉบับชัดเจน ฉันมักเจอกรณีแบบนี้บ่อย — สำนักพิมพ์หรือกลุ่มแปลนำคำไทยที่ดึงดูดมาเรียงกันเป็นชื่อเล่ม ทำให้ต้นฉบับจริงอาจเป็นนิยายจีนแนวปลูกฝังพลัง/เซียนหลายเรื่องได้ จากมุมมองของคนที่สะสมเก็บคอลเลกชัน นิยายเซียนจีนที่มักเจอในตลาดแปลมีสองสามเรื่องที่ถูกตั้งชื่อต่างกันในฉบับไทย เช่นเรื่องที่คนอ่านภาษาอังกฤษรู้จักกันในชื่อ 'Renegade Immortal' (จีน: '仙逆') ซึ่งแต่งโดย Er Gen และอีกเรื่องที่ดังในหมู่แฟนแปลคือ 'A Record of a Mortal's Journey to Immortality' (จีน: '凡人修仙傳') ของ Wang Yu — ทั้งสองชื่อนี้เคยถูกตั้งชื่อไทยในรูปแบบที่หลากหลาย บางครั้งจะเห็นคำว่า 'คัมภีร์' หรือ 'วิถีเซียน' ถูกนำมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของชื่อลงตลาด ถ้าต้องการยืนยันให้ชัวร์ แนะนำดูปกหนังสือหรือข้อมูลผู้แต่งบนหน้าสินค้าก่อนซื้อ เพราะชื่อไทยอาจไม่ตรงกับชื่อภาษาเดิม แต่แค่นึกถึงตอนอ่านฉากพิธีฝึกวิชา หยั่งราก การศึกษาเส้นทางเซียนในนิยายพวกนี้ได้เลย — ความรู้สึกและองค์ประกอบมันคุ้นเคย ยิ่งถ้าเจอชื่อผู้แต่งเป็น 'Er Gen' หรือ '忘语' นั่นคือสัญญาณว่าคุณกำลังถือฉบับแปลของนิยายเซียนจีนที่มีชื่อเสียงอยู่

เราเคยสังเกตว่าชื่อ 'รามเกียรติ์' ในบริบทไทยมักจะถูกพูดถึงเหมือนเป็นงานเดียวที่มีคน 'แปล' จบครบ แต่ความจริงมันซับซ้อนกว่าที่คิดมาก 'รามเกียรติ์' ที่คนไทยคุ้นเคยกันเป็นหลักคือฉบับร้อยกรอง-ร้อยกรองที่เรียกว่าเป็นพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2 ซึ่งถือเป็นการนำเรื่องราวจากมหากาพย์อินเดียมาเรียบเรียงและประพันธ์เป็นภาษาไทยแบบราชาศัพท์และฉันทลักษณ์ไทย ฉะนั้นจะเรียกว่าผู้ใดเป็นผู้แปลแบบตรงตัวคงไม่ถูกนัก เพราะนี่คือการดัดแปลง/ประพันธ์ขึ้นใหม่ในบริบทภาษาและวัฒนธรรมไทย มากกว่าจะเป็นการแปลคำต่อคำจากสันสกฤต เมื่อมองในแง่สำนักพิมพ์หรือฉบับพิมพ์ที่ตีพิมพ์ 'รามเกียรติ์' ครบเล่มในรูปแบบสมัยใหม่ จะเห็นว่ามีหลายฉบับที่คนละสำนวน คนละบรรณาธิการ และคนละผู้เรียบเรียงหรือคำชี้แจง ซึ่งแต่ละฉบับมักระบุว่ามาจากพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 2 หรือเป็นการรวมรวม/เรียบเรียงจากต้นฉบับเก่า ๆ ถาจะแสวงหาคำตอบว่าฉบับไหนแปล/เรียบเรียงโดยใคร ให้ดูคำนำและหน้าปกของฉบับพิมพ์นั้น ๆ แล้วจะเจอชื่อผู้เรียบเรียงหรือผู้จัดพิมพ์ที่ชัดเจน — นี่คือวิธีที่ฉันมักใช้เวลาอยากรู้ที่มาของฉบับใดฉบับหนึ่งแล้วก็ชอบเว้นท้ายด้วยความยินดีที่ได้เห็นมรดกเรื่องราวนี้ยังถูกเล่าใหม่เรื่อย ๆ

ความลึกลับของผู้แต่ง 'รามเกียรติ์' ทำให้ผมเผลอจมดิ่งไปกับเรื่องเล่าและบันทึกเก่าทุกครั้งที่อ่านงานชิ้นนี้ มุมมองที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดชี้ไปที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ว่าเป็นผู้ริเริ่มรวบรวม ปรับแปลง และพระราชทานรูปแบบสุดท้ายให้แก่ 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เราเห็นในวัง แต่ถ้าดูงานวรรณกรรมสมัยนั้นจริง ๆ ก็เห็นสัญญะของการทำงานเป็นทีม: กวีประจำวัง นักเล่าเรื่องโบราณ และบรรณาธิการพระราชวังร่วมกันถ่ายทอดความคิดและรายละเอียดหลายอย่าง ผมเชื่อว่าความเป็นเจ้าของเชิงเดียวจึงเป็นเรื่องยากจะยืนยันแน่ชัด เพราะองค์ประกอบที่เป็นท้องถิ่น ปรับจากนิทานปากเปล่า และการยืมรูปแบบจากตำนานต่างประเทศล้วนแทรกซึมอยู่ แปลว่าการกล่าวว่าใครเป็น 'ผู้แต่ง' เพียงคนเดียวอาจจะตัดความซับซ้อนของกระบวนการสร้างสรรค์นั้นไปมากกว่าความเป็นจริง