ใครแต่งรามเกียรติ์

นักอ่านที่คลุกคลีกับวรรณกรรมไทยมาหลายปีรู้สึกว่าการพูดถึง 'รามเกียรติ์' ฉบับภาษาไทยเป็นเรื่องน่าสนใจมาก เพราะหลายคนอาจไม่รู้ว่าต้นฉบับเดิมเป็นวรรณกรรมอินเดียที่ชื่อ 'รามายณะ' ผ่านการปรับปรุงและเล่าขานในไทยจนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว

คนไทยที่แต่งรามเกียรติ์มีหลายยุคสมัย แต่ที่โดดเด่นที่สุดคือฉบับของรัชกาลที่ 1 ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่ทั้งเรื่องโดยใช้โครงจากรามายณะ แต่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทย มีการเพิ่มตัวละครใหม่ๆ อย่าง 'หนุมาน' ที่พัฒนาจากเดิมจนมีบทบาทสำคัญ ภาษาที่ใช้ก็งดงามด้วยฉันทลักษณ์แบบกลอนบทละคร เรียกได้ว่าเป็นมรดกทางวรรณกรรมที่ทรงคุณค่า

หลายตำนานชี้ว่า 'รามเกียรติ์' มีรากมาจากมหากาพย์อินเดียชื่อ 'Ramayana' ที่โดยตำนานอินเดียมักยกให้ฤาษีผู้เคร่งกรรมชื่อ 'วาลมีกิ' เป็นผู้แต่งต้นฉบับ ฉันมองเรื่องนี้เหมือนรากไม้ใหญ่ที่ทะลวงดินมาไกลหลายชาติพันธุ์—รากเดิมมาจากอินเดีย แต่กิ่งก้านงอกเงยในดินแดนต่างๆ จนกลายเป็นงานเล่าที่หลากหลาย

เมื่อลุกขึ้นมาเป็น 'รามเกียรติ์' แบบไทย งานชิ้นนี้ถูกแปลงและจัดระบบใหม่ในราชสำนักอย่างมีรูปแบบ งานจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' เป็นหลักฐานสำคัญของการยืนยันรสชาติและฉากต่างๆ ที่เราเห็นในเวอร์ชันไทย ฉันคิดว่าสิ่งที่สำคัญไม่ใช่แค่ชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่เป็นกระบวนการของการถ่ายทอด ปรับแต่ง และการให้ความหมายใหม่โดยชุมชนศิลปินและราชสำนัก ซึ่งทำให้เรื่องราวนี้กลายเป็นของคนไทยอย่างแท้จริง

ตั้งแต่ครั้งแรกที่เห็นภาพฉากรามเกียรติ์บนผนังวัด ฉันมักชอบคิดถึงเส้นทางที่เรื่องราวจากอินเดียเดินทางมาถึงเมืองไทย

สิ่งที่ต้องบอกให้ชัดคือ 'รามเกียรติ์' ไม่ได้เป็นการแปลคำต่อคำจาก 'รามายณะ' แต่เป็นงานดัดแปลงและเรียบเรียงขึ้นใหม่ในราชสำนักไทย โดยฉบับที่ถือเป็นมาตรฐานและแพร่หลายมากที่สุดคือฉบับในรัชกาลแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการรวมรวบ ปรับถ้อยคำ และเติมแต่งฉากให้เข้ากับวัฒนธรรมไทย ฉันรู้สึกว่าสิ่งนี้ทำให้เรื่องราวมีชีวิตใหม่ — ตัวละครบางตัวถูกเน้น บางฉากถูกขยาย และรายละเอียดเชิงพิธีกรรมหรือเครื่องแต่งกายถูกเปลี่ยนให้เป็นไทย

เมื่อดูภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระบรมมหาราชวังหรือคำลำนำโบราณ ก็เห็นได้ว่าผลงานนี้ออกมาเป็นงานร่วมของกวี ช่าง และนักแสดง ไม่ใช่การถอดแบบจากตำราต้นฉบับเพียงอย่างเดียว ฉันมักจะชอบฟังบทบรรยายที่อธิบายว่าในหลายช่วงที่เราเห็นความเป็นไทยชัดเจน นั่นคือผลของการกลั่นกรองและตีความของคนยุคนั้น เป็นความภูมิใจแบบพิเศษที่เรื่องราวข้ามวัฒนธรรมมาแล้วกลายเป็นของเราจนคนไทยรู้จักกันดี

ต้องยอมรับว่าชื่อของผู้เขียนฉบับพระราชนิพนธ์นั้นชัดเจนและลงลึกในประวัติศาสตร์วรรณคดีไทย: พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หรือที่เรามักเรียกกันตามราชวงศ์ว่า รัชกาลที่ 1 คือผู้ที่จัดทำและพระราชนิพนธ์ 'รามเกียรติ์' ฉบับที่ถือเป็นมาตรฐานของราชสำนักหลังการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ฉันมองงานนี้เหมือนการตั้งกรอบใหม่ให้เรื่องราวโบราณ — ไม่ใช่แค่การคัดลอก แต่เป็นการเรียบเรียงภาษาและโครงเรื่องให้เหมาะกับรสนิยมรวมทั้งพิธีการของราชสำนักในยุคนั้น

ในฐานะคนที่ชอบอ่านบทละครและดูโขน การได้อ่านฉบับพระราชนิพนธ์ทำให้เห็นภาษาที่งามแบบราชาศัพท์และการปรับจังหวะบทกวีให้เข้ากับการแสดง ฉากหนุมานเผากรุงลงกาในฉบับนี้ถูกเขียนขึ้นด้วยลีลาอันสง่างาม เห็นเส้นเรื่องชัดเจนและมีการขับเน้นบทบาทตัวละครให้สมมงคลสำหรับการแสดงหน้าพระที่นั่ง การจัดลำดับเหตุการณ์และการเลือกใช้สำนวนราชาศัพท์ทำให้อรรถรสของฉากคมขึ้นและใช้งานได้ดีทั้งในการอ่านและการแสดง

มุมมองส่วนตัวคือฉบับพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ 1 ไม่เพียงแต่เป็นงานประพันธ์ แต่ยังเป็นงานคัดเลือกตัวตนของชาติผ่านวรรณกรรมโบราณ ที่สำคัญคือมันกลายเป็นต้นแบบให้กับการเล่าเรื่องรามายณะในสยามยุคต่อมา — สิ่งนี้ทำให้ร่องรอยของพระราชนิพนธ์ยังคงเด่นชัดแม้เวลาจะผ่านไปนานแล้ว

สมัยเด็กเคยเรียนเรื่องรามเกียรติ์ในวิชาภาษาไทยและสงสัยว่ามันมาจากไหน เลยลองศึกษาดูพบว่ามันดัดแปลงมาจากมหากาพย์ 'Ramayana' ของอินเดียโบราณ

ที่น่าสนใจคือไทยรับอิทธิพลนี้ผ่านทางวัฒนธรรมขอมและจาม ไม่ใช่รับตรงจากอินเดีย ตัวละครหลักอย่างพระรามสีดายัง保留了ชื่อเดิมไว้ แต่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทย เช่น เพิ่มฉากพระรามเดินดงที่สะท้อนวิถีชีวิตไทยโบราณ ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า 'การถ่ายทอดทางวัฒนธรรม' ที่น่าทึ่งคือมันผ่านการเล่าสู่กันมานานหลายร้อยปีก่อนจะถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในสมัยอยุธยา

เรื่องนี้มีรากลึกที่เชื่อมโยงกับวรรณคดีมหากาพย์ของอินเดีย และผมมักเล่าให้เพื่อนๆ ฟังว่าต้นฉบับดั้งเดิมคือ 'รามายณะ' ของ 'วัลมีกิ' ซึ่งเป็นมหากาพย์สันสกฤตโบราณที่เล่าเรื่องราม ผู้มีพระสติปัญญาและการต่อสู้เพื่อคุณธรรม

การมาถึงของเรื่องในดินแดนไทยไม่ได้มาจากมือเดียว แต่เป็นผลจากการรับเอา ปรับ และเรียบเรียงใหม่หลายชั้น โดยในประวัติศาสตร์ไทยมีการดัดแปลงทั้งในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ ตอนต้นของยุครัตนโกสินทร์ได้รับการเรียบเรียงใหม่อย่างเป็นระบบจนกลายเป็นรูปแบบที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เห็นในภาพฝาผนังที่พระราชวัง ซึ่งสื่อสารเรื่องราวแบบราชสำนักไทยและเพิ่มมิติทางวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้าไป

มุมมองของผมคือไม่มีผู้แต่งคนเดียวสำหรับ 'รามเกียรติ์' แต่เป็นการทำงานร่วมกันของบรรดากวีในราชสำนัก ครูละครพื้นบ้าน และผู้เล่าในชนบท ผลงานสุดท้ายจึงเป็นงานรวมเชิงวัฒนธรรมที่สะท้อนทั้งอิทธิพลอินเดียและรสชาติท้องถิ่นของไทยได้อย่างน่าสนใจ

เคยสังเกตไหมว่าตำนานหนึ่งช่างเดินทางข้ามชาติได้อย่างน่าทึ่ง—เรื่องราวของพระรามที่ต้นฉบับมาจากอินเดียมีวิวัฒนาการจนกลายเป็นวรรณคดีของไทยอย่าง 'รามเกียรติ์' ได้อย่างไร

ในมุมมองของคนที่ชอบอ่านทั้งวรรณกรรมเก่าและดูภาพจิตรกรรม ฉันมองว่ารากแท้จริงมาจากมหากาพย์ภาษาสันสกฤตชื่อ 'Ramayana' ที่นิพนธ์โดยกวีโรมิลี (Valmiki) ในอินเดียโบราณ เรื่องนี้แพร่กระจายผ่านพ่อค้าศาสนาและวัฒนธรรมเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แล้วผ่านการแปลปรับตัวในภาษาขอมและมลายู ก่อนจะถูกนำมาตีความใหม่ในสยาม

ประเด็นที่น่าสนใจคือเวอร์ชันไทยไม่ใช่สำเนาตรง ๆ แต่เป็นการปรับให้เข้ากับคติความเชื่อ ศีลธรรม และรสนิยมของคนไทยในแต่ละยุค ตัวอย่างที่เห็นชัดคือภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระบรมมหาราชวังที่ฉันเคยยืนจ้อง—ฉากบางฉากมีรายละเอียดการแต่งกายและคติความงามที่แตกต่างจากภาพรามายณะที่เห็นในอินเดียอย่างชัดเจน ทำให้รู้สึกว่ารามเกียรติ์คือเรื่องเดิมที่ได้รับการรีไมก์โดยสังคมไทยเอง

ความลึกลับของผู้แต่ง 'รามเกียรติ์' ทำให้ผมเผลอจมดิ่งไปกับเรื่องเล่าและบันทึกเก่าทุกครั้งที่อ่านงานชิ้นนี้

มุมมองที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดชี้ไปที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ว่าเป็นผู้ริเริ่มรวบรวม ปรับแปลง และพระราชทานรูปแบบสุดท้ายให้แก่ 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เราเห็นในวัง แต่ถ้าดูงานวรรณกรรมสมัยนั้นจริง ๆ ก็เห็นสัญญะของการทำงานเป็นทีม: กวีประจำวัง นักเล่าเรื่องโบราณ และบรรณาธิการพระราชวังร่วมกันถ่ายทอดความคิดและรายละเอียดหลายอย่าง

ผมเชื่อว่าความเป็นเจ้าของเชิงเดียวจึงเป็นเรื่องยากจะยืนยันแน่ชัด เพราะองค์ประกอบที่เป็นท้องถิ่น ปรับจากนิทานปากเปล่า และการยืมรูปแบบจากตำนานต่างประเทศล้วนแทรกซึมอยู่ แปลว่าการกล่าวว่าใครเป็น 'ผู้แต่ง' เพียงคนเดียวอาจจะตัดความซับซ้อนของกระบวนการสร้างสรรค์นั้นไปมากกว่าความเป็นจริง

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากโขนและภาพจิตรกรรมในพระราชวังมักพาฉันย้อนกลับไปสู่ต้นตอของเรื่องราวที่เราเรียกกันว่า 'รามเกียรติ์' นั้นเอง ฉบับวรรณคดีไทยที่ได้รับความนิยมมากที่สุดมักถูกอ้างถึงว่าเป็นพระราชนิพนธ์หรือผลงานที่รวบรวมโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้ซึ่งทรงโปรดให้คณะกวีและข้าราชบริพารช่วยกันเรียบเรียง ตัดต่อ และปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทยหลังสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์

ความรู้สึกของฉันต่อเรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ชื่อนักประพันธ์คนเดียว แต่รวมถึงกระบวนการสร้างสรรค์ร่วมกันในราชสำนัก ราชสำนักนั้นเปรียบเสมือนเวิร์กช็อปใหญ่ที่นำเอาวรรณกรรมจากอินเดียอย่าง 'รามายณะ' มาปรับเป็นแบบไทย จึงเห็นได้จากการเพิ่มตัวละคร สำนวน และรายละเอียดพิธีกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ไทย ฉบับรัชกาลที่ 1 จึงกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อมาในรูปแบบโขน งานจิตรกรรม และตำราเรียน นั่นทำให้ฉันมองว่าเจ้าของผลงานในทางปฏิบัติคือพระองค์เองพร้อมกับคณะผู้เชี่ยวชาญในราชสำนัก มากกว่าเป็นผลงานของบุคคลเดียวเพียงคนใดคนหนึ่ง