ผู้แต่ง รามเกียรติ์ สมัยรัชกาลที่ 1 คือใคร?

ต้องยอมรับว่าชื่อของผู้เขียนฉบับพระราชนิพนธ์นั้นชัดเจนและลงลึกในประวัติศาสตร์วรรณคดีไทย: พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หรือที่เรามักเรียกกันตามราชวงศ์ว่า รัชกาลที่ 1 คือผู้ที่จัดทำและพระราชนิพนธ์ 'รามเกียรติ์' ฉบับที่ถือเป็นมาตรฐานของราชสำนักหลังการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ฉันมองงานนี้เหมือนการตั้งกรอบใหม่ให้เรื่องราวโบราณ — ไม่ใช่แค่การคัดลอก แต่เป็นการเรียบเรียงภาษาและโครงเรื่องให้เหมาะกับรสนิยมรวมทั้งพิธีการของราชสำนักในยุคนั้น ในฐานะคนที่ชอบอ่านบทละครและดูโขน การได้อ่านฉบับพระราชนิพนธ์ทำให้เห็นภาษาที่งามแบบราชาศัพท์และการปรับจังหวะบทกวีให้เข้ากับการแสดง ฉากหนุมานเผากรุงลงกาในฉบับนี้ถูกเขียนขึ้นด้วยลีลาอันสง่างาม เห็นเส้นเรื่องชัดเจนและมีการขับเน้นบทบาทตัวละครให้สมมงคลสำหรับการแสดงหน้าพระที่นั่ง การจัดลำดับเหตุการณ์และการเลือกใช้สำนวนราชาศัพท์ทำให้อรรถรสของฉากคมขึ้นและใช้งานได้ดีทั้งในการอ่านและการแสดง มุมมองส่วนตัวคือฉบับพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ 1 ไม่เพียงแต่เป็นงานประพันธ์ แต่ยังเป็นงานคัดเลือกตัวตนของชาติผ่านวรรณกรรมโบราณ ที่สำคัญคือมันกลายเป็นต้นแบบให้กับการเล่าเรื่องรามายณะในสยามยุคต่อมา — สิ่งนี้ทำให้ร่องรอยของพระราชนิพนธ์ยังคงเด่นชัดแม้เวลาจะผ่านไปนานแล้ว

ความลึกลับของผู้แต่ง 'รามเกียรติ์' ทำให้ผมเผลอจมดิ่งไปกับเรื่องเล่าและบันทึกเก่าทุกครั้งที่อ่านงานชิ้นนี้ มุมมองที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดชี้ไปที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) ว่าเป็นผู้ริเริ่มรวบรวม ปรับแปลง และพระราชทานรูปแบบสุดท้ายให้แก่ 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เราเห็นในวัง แต่ถ้าดูงานวรรณกรรมสมัยนั้นจริง ๆ ก็เห็นสัญญะของการทำงานเป็นทีม: กวีประจำวัง นักเล่าเรื่องโบราณ และบรรณาธิการพระราชวังร่วมกันถ่ายทอดความคิดและรายละเอียดหลายอย่าง ผมเชื่อว่าความเป็นเจ้าของเชิงเดียวจึงเป็นเรื่องยากจะยืนยันแน่ชัด เพราะองค์ประกอบที่เป็นท้องถิ่น ปรับจากนิทานปากเปล่า และการยืมรูปแบบจากตำนานต่างประเทศล้วนแทรกซึมอยู่ แปลว่าการกล่าวว่าใครเป็น 'ผู้แต่ง' เพียงคนเดียวอาจจะตัดความซับซ้อนของกระบวนการสร้างสรรค์นั้นไปมากกว่าความเป็นจริง

เคยสังเกตไหมว่าตำนานหนึ่งช่างเดินทางข้ามชาติได้อย่างน่าทึ่ง—เรื่องราวของพระรามที่ต้นฉบับมาจากอินเดียมีวิวัฒนาการจนกลายเป็นวรรณคดีของไทยอย่าง 'รามเกียรติ์' ได้อย่างไร ในมุมมองของคนที่ชอบอ่านทั้งวรรณกรรมเก่าและดูภาพจิตรกรรม ฉันมองว่ารากแท้จริงมาจากมหากาพย์ภาษาสันสกฤตชื่อ 'Ramayana' ที่นิพนธ์โดยกวีโรมิลี (Valmiki) ในอินเดียโบราณ เรื่องนี้แพร่กระจายผ่านพ่อค้าศาสนาและวัฒนธรรมเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แล้วผ่านการแปลปรับตัวในภาษาขอมและมลายู ก่อนจะถูกนำมาตีความใหม่ในสยาม ประเด็นที่น่าสนใจคือเวอร์ชันไทยไม่ใช่สำเนาตรง ๆ แต่เป็นการปรับให้เข้ากับคติความเชื่อ ศีลธรรม และรสนิยมของคนไทยในแต่ละยุค ตัวอย่างที่เห็นชัดคือภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระบรมมหาราชวังที่ฉันเคยยืนจ้อง—ฉากบางฉากมีรายละเอียดการแต่งกายและคติความงามที่แตกต่างจากภาพรามายณะที่เห็นในอินเดียอย่างชัดเจน ทำให้รู้สึกว่ารามเกียรติ์คือเรื่องเดิมที่ได้รับการรีไมก์โดยสังคมไทยเอง

นักอ่านที่คลุกคลีกับวรรณกรรมไทยมาหลายปีรู้สึกว่าการพูดถึง 'รามเกียรติ์' ฉบับภาษาไทยเป็นเรื่องน่าสนใจมาก เพราะหลายคนอาจไม่รู้ว่าต้นฉบับเดิมเป็นวรรณกรรมอินเดียที่ชื่อ 'รามายณะ' ผ่านการปรับปรุงและเล่าขานในไทยจนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว คนไทยที่แต่งรามเกียรติ์มีหลายยุคสมัย แต่ที่โดดเด่นที่สุดคือฉบับของรัชกาลที่ 1 ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่ทั้งเรื่องโดยใช้โครงจากรามายณะ แต่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทย มีการเพิ่มตัวละครใหม่ๆ อย่าง 'หนุมาน' ที่พัฒนาจากเดิมจนมีบทบาทสำคัญ ภาษาที่ใช้ก็งดงามด้วยฉันทลักษณ์แบบกลอนบทละคร เรียกได้ว่าเป็นมรดกทางวรรณกรรมที่ทรงคุณค่า

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากโขนและภาพจิตรกรรมในพระราชวังมักพาฉันย้อนกลับไปสู่ต้นตอของเรื่องราวที่เราเรียกกันว่า 'รามเกียรติ์' นั้นเอง ฉบับวรรณคดีไทยที่ได้รับความนิยมมากที่สุดมักถูกอ้างถึงว่าเป็นพระราชนิพนธ์หรือผลงานที่รวบรวมโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้ซึ่งทรงโปรดให้คณะกวีและข้าราชบริพารช่วยกันเรียบเรียง ตัดต่อ และปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทยหลังสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ความรู้สึกของฉันต่อเรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ชื่อนักประพันธ์คนเดียว แต่รวมถึงกระบวนการสร้างสรรค์ร่วมกันในราชสำนัก ราชสำนักนั้นเปรียบเสมือนเวิร์กช็อปใหญ่ที่นำเอาวรรณกรรมจากอินเดียอย่าง 'รามายณะ' มาปรับเป็นแบบไทย จึงเห็นได้จากการเพิ่มตัวละคร สำนวน และรายละเอียดพิธีกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ไทย ฉบับรัชกาลที่ 1 จึงกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อมาในรูปแบบโขน งานจิตรกรรม และตำราเรียน นั่นทำให้ฉันมองว่าเจ้าของผลงานในทางปฏิบัติคือพระองค์เองพร้อมกับคณะผู้เชี่ยวชาญในราชสำนัก มากกว่าเป็นผลงานของบุคคลเดียวเพียงคนใดคนหนึ่ง

หลายตำนานชี้ว่า 'รามเกียรติ์' มีรากมาจากมหากาพย์อินเดียชื่อ 'Ramayana' ที่โดยตำนานอินเดียมักยกให้ฤาษีผู้เคร่งกรรมชื่อ 'วาลมีกิ' เป็นผู้แต่งต้นฉบับ ฉันมองเรื่องนี้เหมือนรากไม้ใหญ่ที่ทะลวงดินมาไกลหลายชาติพันธุ์—รากเดิมมาจากอินเดีย แต่กิ่งก้านงอกเงยในดินแดนต่างๆ จนกลายเป็นงานเล่าที่หลากหลาย เมื่อลุกขึ้นมาเป็น 'รามเกียรติ์' แบบไทย งานชิ้นนี้ถูกแปลงและจัดระบบใหม่ในราชสำนักอย่างมีรูปแบบ งานจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' เป็นหลักฐานสำคัญของการยืนยันรสชาติและฉากต่างๆ ที่เราเห็นในเวอร์ชันไทย ฉันคิดว่าสิ่งที่สำคัญไม่ใช่แค่ชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่เป็นกระบวนการของการถ่ายทอด ปรับแต่ง และการให้ความหมายใหม่โดยชุมชนศิลปินและราชสำนัก ซึ่งทำให้เรื่องราวนี้กลายเป็นของคนไทยอย่างแท้จริง

เรื่องนี้มีรากลึกที่เชื่อมโยงกับวรรณคดีมหากาพย์ของอินเดีย และผมมักเล่าให้เพื่อนๆ ฟังว่าต้นฉบับดั้งเดิมคือ 'รามายณะ' ของ 'วัลมีกิ' ซึ่งเป็นมหากาพย์สันสกฤตโบราณที่เล่าเรื่องราม ผู้มีพระสติปัญญาและการต่อสู้เพื่อคุณธรรม การมาถึงของเรื่องในดินแดนไทยไม่ได้มาจากมือเดียว แต่เป็นผลจากการรับเอา ปรับ และเรียบเรียงใหม่หลายชั้น โดยในประวัติศาสตร์ไทยมีการดัดแปลงทั้งในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ ตอนต้นของยุครัตนโกสินทร์ได้รับการเรียบเรียงใหม่อย่างเป็นระบบจนกลายเป็นรูปแบบที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เห็นในภาพฝาผนังที่พระราชวัง ซึ่งสื่อสารเรื่องราวแบบราชสำนักไทยและเพิ่มมิติทางวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้าไป มุมมองของผมคือไม่มีผู้แต่งคนเดียวสำหรับ 'รามเกียรติ์' แต่เป็นการทำงานร่วมกันของบรรดากวีในราชสำนัก ครูละครพื้นบ้าน และผู้เล่าในชนบท ผลงานสุดท้ายจึงเป็นงานรวมเชิงวัฒนธรรมที่สะท้อนทั้งอิทธิพลอินเดียและรสชาติท้องถิ่นของไทยได้อย่างน่าสนใจ

ฉันมักจะนึกถึงต้นน้ำของเรื่องราวตอนที่อ่าน 'รามเกียรติ์' เวอร์ชันไทย — ต้นฉบับดั้งเดิมของเรื่องราวนี้คือมหากาพย์ภาษาสันสกฤตที่เขียนโดยวาลมีกิ (Valmiki) ซึ่งในอินเดียเรียกว่า 'รามายณะ' วาลมีกิเป็นผู้แต่งที่ถูกยกให้เป็นแหล่งกำเนิดของเรื่องราวรามายณะทั้งมวล: รามา สิตา ลักษมณะ ฮนูมาน และการต่อสู้ระหว่างความดีและความชั่วทั้งหมดมีรากจากบทประพันธ์ของเขา ความน่าสนใจคือส่วนที่เข้ามาเติมสีสันให้ชาวไทยคือการนำมาเรียบเรียงและปรับให้เข้ากับบริบทท้องถิ่น การแต่งเติมฉาก บทสนทนา และรายละเอียดเชิงศิลป์ โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 1 ที่มีการรวบรวมและแปลงเป็นฉบับราชาภิไธยซึ่งกลายเป็น 'รามเกียรติ์' ที่เรารู้จักกันในวัฒนธรรมไทย แต่รากแท้จริงของโครงเรื่อง ยังคงยึดจากวาลมีกิเป็นต้นกำเนิดอยู่ดี — นี่คือเหตุผลว่าทำไมเวลาคนพูดถึงต้นฉบับของ 'รามเกียรติ์' คำตอบทางประวัติศาสตร์มักจะชี้ไปที่วาลมีกิ

กลิ่นหมึกเก่าบนโปสการ์ดแผ่นนั้นยังส่งให้ผมนึกถึงภาพฉากเวทีในยามค่ำของรัชกาลที่ 6 ซึ่งเป็นแหล่งแรงบันดาลใจหลักที่ทำให้คอลเล็กชันศิลปะสมัยนี้มีเสน่ห์แบบย้อนยุคและหรูหรา ผมมักจะคิดถึงองค์ประกอบที่เด่นชัด: โทนสีซีเปีย สีทองหม่น ใบหน้าในภาพถ่ายหัวทุยที่มีแสงเงาจัด หรือกรอบทองลวดลายฉลุที่มีกลิ่นอายยุโรปผสมผสานกับลายไทยดั้งเดิม ดีไซเนอร์นำองค์ประกอบเหล่านี้มาปรับใช้ทั้งในงานพิมพ์ เสื้อผ้า และบรรจุภัณฑ์ ทำให้ผลิตภัณฑ์ดูมีเรื่องเล่าและย้ำความเป็นชาติในแบบมีระดับ อีกอย่างที่เด่นคือการนำเครื่องแบบและเครื่องประดับของคณะละครหลวงมาเป็นโครงสร้างในการออกแบบ เช่น กระดุมทองลายละเอียดและริบบิ้นทแยงที่พาให้ผลงานดูกล้าหาญและมีพลังแบบคนยุคใหม่ที่ยังรักอดีต ในความคิดของผม ความงามของยุคนั้นไม่ได้อยู่ที่การลอกแบบตรงๆ เท่านั้น แต่เป็นการคัดเลือกรายละเอียดเล็กๆ เช่น เทคนิคการพิมพ์แบบเก่า การใช้องค์ประกอบเชิงสัญลักษณ์ของพระราชพิธี หรือการเล่นคอนทราสต์ระหว่างลายเส้นตะวันตกกับลายไทย ทำให้ของสะสมแต่ละชิ้นเหมือนบอกเล่าเรื่องเล่าหนึ่งเรื่อง ซึ่งสำหรับผมแล้วเป็นทั้งบทเรียนและแรงบันดาลใจที่ทำให้ยังคงติดตามผลงานเหล่านี้ต่อไป