พระไตรปิฎกมีกี่เล่มในฉบับบาลีและความแตกต่างคืออะไร

ลองนึกดูว่าหนังสือหนา ๆ ที่วางเรียงอยู่บนชั้นหนังสือของวัดคอลเลกชันหนึ่งคือ 'พระไตรปิฎก' ฉบับบาลี — สิ่งที่คนทั่วไปมักจะถามคือมันมีกี่เล่มกันแน่ เมื่อพูดถึงฉบับบาลี คำตอบไม่ตายตัวเพราะมีหลายฉบับจัดพิมพ์ตามประเพณีและมาตรฐานของแต่ละประเทศ แต่ที่เห็นบ่อยในบ้านเราและหอสมุดสงฆ์คือชุดที่จัดพิมพ์เป็นประมาณ 45 เล่ม ซึ่งเป็นการแยกย่อยตำราตามหมวดหมู่และขนาดหน้าให้จับมือได้สะดวก

เนื้อหาหลัก ๆ ในทุกฉบับยังคงเป็นสามกองคือ วิภังคปิฎก (วิชชา/กฎระเบียบ), สุตตันตปิฎก (คำสอน/พระสูตร) และ อภิธรรมปิฎก (ทฤษฎีจิตและธรรม) แต่ความต่างที่ทำให้จำนวนเล่มต่างกันมาจากการแบ่งพิมพ์ เช่น การแตกย่อยบางเล่มออกเป็นสอง เล่มเพื่อความสะดวก การใส่ตัวอรรถกถา (คอมเมนทารี) เข้าไปด้วย หรือการรวมสารบัญและดรรชนีไว้ท้ายเล่ม นอกจากนั้นยังมีฉบับที่พิมพ์เป็น 40 เล่มซึ่งมาจากต้นฉบับฉบับหนึ่งที่จัดหน้าให้หนาขึ้นและรวมหลายส่วนเข้าด้วยกัน

เมื่อมองแบบปฏิบัติ ผมมักแนะนำให้ดูที่การอ้างอิงและลักษณะการจัดพิมพ์มากกว่าจำนวนเล่มเพียงอย่างเดียว เพราะสิ่งที่สำคัญคือข้อความบาลีต้นฉบับและเชิงอรรถที่ตามมา — ถ้าต้องหยิบมาอ้างหรือศึกษาให้ละเอียด การรู้ว่าฉบับไหนมีหมายเลขหลักฐานหรือสำนวนคัดลอกจากคัมภีร์ใดจะช่วยได้มาก จบตรงนี้ด้วยความรู้สึกว่ายิ่งเปิดอ่านก็ยิ่งเห็นมิติของงานพิมพ์และประวัติศาสตร์การส่งทอดมากขึ้น

ตัวเลขที่คนนิยมพูดถึงเกี่ยวกับ 'พระไตรปิฎก' ฉบับบาลีมีความหลากหลาย แต่สองรูปแบบที่มักเจอคือชุดพิมพ์แบบ 45 เล่ม กับชุดพิมพ์แบบ 40 เล่ม ชุด 45 เล่มมักเป็นที่แพร่หลายในพื้นที่ไทยและบางส่วนของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เนื่องจากมีการแยกเล่มย่อยเพื่อให้จับอ่านสะดวกและเพื่อใส่อรรถกถาเข้าไป ส่วนชุด 40 เล่มซึ่งเห็นในบางฉบับ เช่น เวอร์ชันที่เรียกว่า Burmese Sixth Council edition จะรวมเนื้อหาให้ชิดชิดขึ้นทำให้จำนวนเล่มน้อยลงแต่ละเล่มจะหนามากขึ้น

ความต่างเชิงเนื้อหาไม่ใช่ความต่างใหญ่นักเพราะข้อความบาลีหลักยังเหมือนกัน สิ่งที่เปลี่ยนคือการแบ่งหน้า ดรรชนี การใส่เชิงอรรถ หรือการเอาคอมเมนเทอรีออก ซึ่งมีผลต่อการอ้างอิงและการค้นหา การเลือกใช้จึงมักขึ้นกับวัตถุประสงค์: ใช้อ่านทั่วไปหรือใช้เป็นหลักฐานวิชาการ เพราะฉะนั้นการบอกว่าจะมีกี่เล่มต้องตอบด้วยว่าเป็นฉบับไหนและจัดพิมพ์ตามประเพณีอะไร

ภาพรวมง่าย ๆ ก็คือ 'พระไตรปิฎก' ฉบับบาลีมีโครงสร้างเดียวกันคือสามปิฎก แต่จำนวนเล่มในฉบับพิมพ์ขึ้นอยู่กับการจัดหน้าและการรวม/แยกส่วนของสำนักพิมพ์ บ่อยครั้งเห็นเป็น 45 เล่มในบริบทไทยและเป็น 40 เล่มในบริบทพม่าหรือบางฉบับต่างประเทศ ความแตกต่างสำคัญจึงเป็นเรื่องการแบ่งเล่ม การมีหรือไม่มีอรรถกถา และการใช้สคริปต์หรือหมายเหตุประกอบ ซึ่งทั้งหมดส่งผลต่อการใช้งานมากกว่าตัวจำนวนเล่มล้วน ๆ

ความต่างที่มักถูกมองข้ามเมื่อพูดถึง 'พระไตรปิฎก' ฉบับบาลีไม่ได้อยู่แค่จำนวนเล่มแต่เป็นเรื่องของรูปแบบการจัดพิมพ์และต้นฉบับอ้างอิง ตัวอย่างเช่น ฉบับที่พิมพ์ในสหรัฐหรือยุโรปโดยสำนักอย่าง Pali Text Society มักเสนอการเรียงแบบวิชาการพร้อมหมายเหตุและตัวอักษรโรมัน ส่วนฉบับที่พิมพ์ในพม่า ไทย หรือศรีลังกาจะใช้สคริปต์ท้องถิ่น (พม่า ไทย ศิลปะสิงหล) และอาจมีการใส่เชิงอรรถแบบคอมเมนทารีที่僧侣หรือกวีท้องถิ่นเขียนเพิ่มเข้าไป

จากมุมผู้ศึกษาระยะยาว สิ่งที่ต้องระวังคือ "คณาจารย์/สำนักพิมพ์อ้างอิงต้นฉบับไหน" เพราะแม้ข้อความบาลีหลักจะดูเหมือนเดียวกัน แต่สำเนาต้นฉบับโบราณมีความแตกต่างเล็กน้อยตามพื้นที่และยุคสมัย บางฉบับมีการใส่ตัวเลขอ้างอิงฉบับภาษาต่าง ๆ หรือจัดทำดัชนีคำให้ละเอียดกว่า ซึ่งช่วยเวลาค้นพระสูตรหรืออ้างในการทำงานวิชาการ หากอยากใช้อ้างอิงจริง ๆ ควรตรวจดูบรรณานุกรมและหมายเหตุของฉบับนั้น ๆ ให้ชัดเจน ความต่างพวกนี้เหมือนลายเซ็นของแต่ละฉบับที่บอกประวัติศาสตร์การส่งต่อข้อความมากกว่าตัวเนื้อหาโดยตรง