มัจฉานุ การ์ตูน ใครเป็นผู้สร้าง

เรื่อง 'มัจฉานุ' เป็นผลงานที่ผสมผสานระหว่างความลึกลับของท้องทะเลกับตำนานพื้นบ้านญี่ปุ่นได้อย่างน่าทึ่ง ตัวเอกคือเด็กชายผู้พบว่าตนเองมีความเชื่อมโยงกับโลกใต้ท้องทะเล ซึ่งเต็มไปด้วยสิ่งมีชีวิตลึกลับและอำนาจโบราณ สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้น่าติดตามคือวิธีเล่าที่ค่อยๆ เผยความลับของตัวละครหลักผ่านการเดินทาง ทั้งยังสอดแทรกธีมเรื่องการยอมรับในความแตกต่างและค้นหาตัวตน เหมาะกับคนชอบแนวแฟนตาซีที่อยากเห็นวัฒนธรรมญี่ปุ่นถูกตีความใหม่

ความทรงจำหนึ่งที่มักโผล่มาทุกครั้งเมื่อพูดถึงหุ่นยนต์ในการ์ตูนคือภาพของความคิดสร้างสรรค์ที่มาจากคนเดียวหรือกลุ่มเล็กๆ แต่ต้องการการร่วมมือจากหลายฝ่ายเพื่อให้เกิดขึ้นจริง ผมมองคำว่า 'ผู้สร้าง' เป็นคนหรือกลุ่มที่ให้กำเนิดไอเดียหลัก—อาจเป็นนักเขียนมังงะ ผู้กำกับ หรือคนออกแบบตัวละครที่วางคอนเซ็ปต์ทั้งหมด ส่วน 'ผู้ผลิต' คือคนหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบด้านการจัดการจริงจัง เช่น จัดงบ จัดทีมสตาฟ ตัดสินใจเรื่องผู้จัดจำหน่ายและการตลาด ในวงการอนิเมะวันนี้มักเห็นเครดิตแยกชัดเจนว่าใครเป็น '原作' หรือ 'สร้างสรรค์' และใครเป็นบริษัทที่ผลิตหรือคอมมิตตีที่ร่วมลงทุน ตัวอย่างที่ทำให้ผมเข้าใจชัดคือ 'Mobile Suit Gundam' ซึ่งมีผู้ให้กำเนิดแนวคิดหลักอย่าง Yoshiyuki Tomino แต่โปรดักชันจริงๆ ถูกขับเคลื่อนโดยสตูดิโอและบริษัทผู้ผลิตที่ช่วยส่งต่อไอเดียให้กลายเป็นซีรีส์ ทั้งงานภาพ ดนตรี การตลาด และของเล่นที่ตามมาบางทีก็มาจากการตัดสินใจของผู้ผลิตมากเท่ากับไอเดียของผู้สร้าง สิ่งนี้ทำให้ผมรู้สึกว่าสองบทบาทนั้นเหมือนสองขาของโต๊ะ—ขาข้างใดข้างหนึ่งขาดไป โต๊ะก็วางไม่มั่นคง

หน้ากากผีตาโขนมีเสน่ห์ที่ทำให้ฉันอยากรู้ต้นกำเนิดเสมอ และความจริงคือ 'ผีตาโขน' ในความหมายดั้งเดิมไม่ใช่ผลงานของศิลปินคนเดียว แต่มาจากประเพณีพื้นบ้านของชุมชนในจังหวัดเลย ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของงานบุญฤดูฝนที่ผสมผสานความเชื่อพื้นบ้านและพุทธศาสนา คนในชุมชนร่วมกันสืบทอดรูปแบบหน้ากาก การละเล่น และบทบาทของตัวละคร จึงเรียกได้ว่าเป็นผลงานรวมของชุมชนมากกว่าจะเป็นงานของผู้สร้างเดี่ยว ๆ แต่เมื่อพูดถึงเวอร์ชันการ์ตูนหรือการดัดแปลงเชิงศิลปะ กลุ่มศิลปิน นักวาดการ์ตูน และนักทำแอนิเมชันหลายคนก็ใช้สัญลักษณ์ของ 'ผีตาโขน' มาผูกเรื่องหรือออกแบบตัวละครในสื่อของตัวเอง บางคนทำเป็นหนังสือภาพสำหรับเด็ก โดยเน้นความสนุกและสีสันของหน้ากาก อีกคนทำเป็นมินิซีรีส์การ์ตูนออนไลน์ที่ตีความเรื่องราวแบบแฟนตาซี ส่วนในวงการแอนิเมชันก็มีสตูดิโอเล็ก ๆ ผลิตหนังสั้นเชิงทดลองที่ผสมภาพจริงและภาพวาด เพื่อสำรวจความหมายทางวัฒนธรรมของเทศกาล งานพวกนี้มักจะสะท้อนผลงานอื่น ๆ ของผู้สร้าง เช่น หนังสือภาพนิทานที่เล่าเรื่องท้องถิ่น โปสเตอร์เทศกาลที่ใช้ลายเส้นจัดจ้าน หรือแอนิเมชันสั้น ๆ ที่เคยถูกส่งเทศกาลหนังนานาชาติ ผมมักชอบติดตามผลงานของศิลปินท้องถิ่นที่หยิบเอา 'ผีตาโขน' มาเล่าใหม่ เพราะวิธีเล่าแต่ละคนบอกอะไรต่างกัน บางคนเลือกเน้นประวัติศาสตร์และพิธีกรรม ขณะที่บางคนตีความเป็นตัวแทนของความอิสระและการฉลองความเป็นชุมชน ผลงานอื่น ๆ ของพวกเขามักเป็นเรื่องราวท้องถิ่น งานประกอบหนังสือ หรือโปรเจกต์ศิลปะชุมชน ที่ช่วยให้ภาพของเทศกาลไม่ถูกมองเป็นแค่เครื่องประดับเชิงวัฒนธรรม แต่ยังเป็นพื้นที่เล่าเรื่องและถกเถียงให้คนรุ่นใหม่ได้มีส่วนร่วม ซึ่งสำหรับฉันแล้วสิ่งนี้มีคุณค่ามากกว่าการหาชื่อผู้สร้างคนเดียว ๆ

รู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่พูดถึง 'มัจฉานุ'! ตอนแรกที่เจอตัวละครนี้ในอนิเมะก็ตกหลุมรักทันทีเพราะดีไซน์น่ารักและบุคลิกสดใส ถ้าพูดถึงฉบับหนังสือ ต้องบอกว่าเคยเห็นเล่มนิยายภาพที่หยิบยกเรื่องราวของมัจฉานุมาขยายความ แต่ไม่ใช่การ์ตูนฉบับสมบูรณ์แบบ ส่วนใหญ่จะเป็นเนื้อหาสั้นๆ หรือบทเสริมจากอนิเมะ เพื่อนในวงการมักบอกว่าการ์ตูนต้นฉบับอาจยังไม่มีวางตลาดเป็นรูปเล่ม แต่ถ้าสนใจลองตามหาสินค้าพิเศษอย่าง artbook หรือไลท์โนเวลที่เกี่ยวข้องก็อาจเจอเนื้อหาเกี่ยวกับมัจฉานุแทรกอยู่ ตอนนี้ก็รอดูอยู่เหมือนกันว่าจะมีนักเขียนหรือสำนักพิมพ์ไหนหยิบไปพัฒนาต่อในอนิเมะ

จันทร์ที่ผ่านมาเพิ่งได้ยินข่าวดีจากวงการอนิเมะไทย! 'มัจฉานุ' อนิเมะไทยสุดน่ารักที่ทุกคนเฝ้ารอ เริ่มฉายตอนแรกเมื่อวันที่ 15 กันยายน 2565 ทางช่อง MONO29 เวลา 13.30 น. ตามเวลาประเทศไทย เพื่อนในวงการบอกว่าอนิเมะเรื่องนี้ทำออกมาได้น่าสนใจมาก แม้จะเป็นผลงานไทยแต่ได้รับอิทธิพลการ์ตูนญี่ปุ่นแบบเต็มๆ ตัวละครหลักอย่าง 'มัจฉะ' นั้นออกแบบได้มีเอกลักษณ์ ผสมผสานระหว่างความน่ารักแบบโมเอะกับความแปลกใหม่ของท้องเรื่องเกี่ยวกับสัตว์น้ำ ใครที่ชอบอนิเมะแนวสบายๆ แบบ 'โยกุโอะ โอะโอะชิมะ' น่าจะถูกใจเรื่องนี้เลยล่ะ

นึกถึงเวอร์ชันภาษาไทยของการ์ตูนโพนี่แล้วฉันมักจะนึกถึงทีมงานเบื้องหลังมากกว่าชื่อคนเดียว สิ่งที่ทำให้เวอร์ชันภาษาไทยเกิดขึ้นจริงไม่ใช่แค่คนคนเดียว แต่เป็นการจับมือกันระหว่างเจ้าของลิขสิทธิ์ที่อนุญาตให้แปล กับผู้จัดจำหน่ายหรือสถานีโทรทัศน์ในไทยที่จ้างสตูดิโอพากย์ท้องถิ่น งานนี้ประกอบด้วยบทแปล/ดัดแปลงบท, ผู้กำกับการพากย์, นักพากย์, วิศวกรเสียง และคนตัดต่อเสียง สตูดิโอจะรับแปลบทให้เข้ากับบริบทภาษาไทย ปรับมุกตลกหรือสำนวน แล้วกำกับการแสดงเสียงเพื่อให้ตัวละครยังมีชีวิตในภาษาใหม่ ถ้าเอาเป็นตัวอย่างจริง ๆ เจ้าของผลงานอย่างเช่น 'My Little Pony' ก็ยังคงเป็น Hasbro ในแง่ของ IP แต่เวอร์ชันภาษาไทยจะมาจากทีมพากย์และสตูดิโอที่ได้รับมอบหมาย ซึ่งชื่อคนสร้างเวอร์ชันไทยมักจะอยู่ในเครดิตตอนท้ายของแต่ละตอนหรือในแผ่นดีวีดี ส่วนตัวฉันชอบสังเกตรายชื่อผู้กำกับพากย์ เพราะมักจะเห็นทิศทางการแปลและการแสดงเสียงที่ชัดเจนจากคนคนนั้น

รู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่พูดถึง 'มัจฉานุ' เพราะเป็นผลงานที่ดัดแปลงมาจากนิยายชื่อดัง 'เทพธิดาประจำตู้เย็น' ของค่าย Tencent ตัวละครหลักอย่างมัจฉานุเป็นสาวน้อยผู้ผันตัวมาเป็นนักรบเพื่อปกป้องโลก จุดเด่นของการ์ตูนคือการนำเสนอภาพที่สดใสและฉากแอคชั่นที่ตื่นตาตื่นใจ ความน่าสนใจคือการ์ตูนได้เพิ่มรายละเอียดบางส่วนที่แตกต่างจากนิยายต้นฉบับ เช่น การพัฒนาความสัมพันธ์ระหว่างตัวละครรองที่ลึกซึ้งขึ้น ทำให้ผู้ชมที่เคยอ่านนิยายก็ยังพบกับความแปลกใหม่

หลายคนมักสงสัยว่าใครเป็นผู้สร้าง 'สวัสดีวันอังคาร' เพราะชื่อน่ารักและแพร่กระจายในหน้าฟีด แต่ข้อมูลผู้สร้างที่ยืนยันชัดเจนดูไม่เป็นที่แพร่หลายในแหล่งสาธารณะหลายแห่ง ฉันคิดว่าเหตุผลหนึ่งคือผลงานแบบนี้มักเริ่มจากแนวฮาว-ทู หรือคอนเทนต์สั้นที่นักวาดอิสระโพสต์บนเฟซบุ๊กหรืออินสตาแกรมโดยใช้ชื่อเล่นหรือฉายา ทำให้การระบุชื่อจริงเป็นเรื่องยากถ้าเจ้าของผลงานไม่ได้ประกาศอย่างเป็นทางการ ในมุมมองของคนที่ตามงานออนไลน์มานาน ฉันสังเกตว่าบางครั้งเพจหรือช่องจะใส่เครดิตในโพสต์แรกสุดหรือในส่วนคำอธิบาย ถ้าเจอหน้าปกที่มีลายเซ็นหรือโลโก้ก็จะช่วยชี้ตัวผู้ทำได้มากขึ้น อีกสิ่งที่ฉันให้ความสำคัญคือคอมเมนต์ของแฟน ๆ บ่อยครั้งแฟนคลับหรือเพจอื่น ๆ จะอ้างถึงชื่อผู้แต่งหากเขาเปิดเผยตัวตน จึงแนะนำให้ดูบริบทของโพสต์ที่แชร์ ‘สวัสดีวันอังคาร’ เพื่อหาสัญญะของผู้สร้าง โดยรวมแล้วฉันรู้สึกว่าแม้จะอยากระบุชื่อผู้สร้างให้แน่นอน แต่สำหรับผลงานแบบนี้ ความสำคัญกลับอยู่ที่เนื้อหาและการสื่อสารกับคนดูมากกว่าชื่อผู้แต่งโดยตรง ซึ่งก็มีเสน่ห์แบบงานอินดี้ที่เปิดโอกาสให้คอนเทนต์พูดด้วยตัวมันเอง

เคยเจอฉากที่มัจฉานุออกไปผจญภัยในตอนหนึ่งของซีรีส์ แล้วมีเสียงเพลงบรรเลงแบบญี่ปุ่นดั้งเดิมแทรกมาเบาๆ นะ แนวๆ จะเข้ผสมกับเครื่องสายน่ะ ทำให้นึกถึงบรรยากาศริมน้ำสมัยเอโดะเลย เพลงนั้นไม่รู้ว่ามีออกมาเป็นออฟฟิเชียลหรือเปล่า แต่ในเวอร์ชันอนิเมะบางตอนก็มีการใส่ดนตรีพื้นบ้านญี่ปุ่นเข้าไปด้วย ลองหาดูในซาวด์แทร็กของซีรีส์อาจจะมีนะ พวกเพลงบรรเลงสั้นๆ แบบนี้มักจะไม่ค่อยมีคนพูดถึง แต่ช่วยสร้างอารมณ์ได้ดีมากๆ

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้เห็นเงาของหนังตะลุงบนผืนผ้าขาว ฉันก็หลงใหลในความเรียบง่ายแต่ทรงพลังของศิลปะนี้ ความจริงที่สำคัญก็คือไม่มี 'ผู้สร้าง' คนเดียวของหนังตะลุงแบบที่เรานิยามคำว่า "ผู้สร้าง" ในงานศิลปะร่วมสมัย งานนี้เกิดจากการสะสมความรู้ ประเพณี และฝีมือของชุมชนชาวใต้ผ่านรุ่นต่อรุ่น คนทำหนังตะลุงหรือคนตะลุงจะสืบทอดเทคนิคการแกะหนัง การออกแบบตัวละคร และการเล่าเรื่องกันเป็นกลุ่ม มากกว่าจะเป็นผลงานของนักประดิษฐ์คนใดคนหนึ่ง เมื่อเข้าสู่ยุคสื่อใหม่ งานดั้งเดิมก็ถูกนำไปตีความในแบบการ์ตูนและแอนิเมชันโดยนักสร้างสรรค์หลายคน บางคนหยิบเอาโครงเรื่องและตัวละครมาเล่าใหม่ บางคนผสมกับสื่อร่วมสมัยเพื่อเข้าถึงคนรุ่นใหม่ อย่างที่เห็นในงานแอนิเมชันไทยยุคหลังที่นำเรื่องเล่าพื้นบ้านมาปรับเป็นภาพเคลื่อนไหว เช่น 'The Adventure of Sudsakorn' ที่เป็นตัวอย่างของนักสร้างแอนิเมชันไทยยุคบุกเบิก แต่ก็ไม่ใช่การแทนที่งานชุมชนดั้งเดิม สรุปสั้น ๆ ว่า หนังตะลุงไม่มี "ผู้สร้าง" รายเดียว แต่เป็นผลลัพธ์ของวัฒนธรรมร่วมกลุ่มและการปรับตัวของศิลปินหลายรุ่น ซึ่งนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้มันยังอยู่ได้จนถึงวันนี้