มีม 'ลิงอ้าปาก' เริ่มแพร่ในโซเชียลเมื่อไหร่

เมื่อย้อนกลับไปสู่ยุคอินเทอร์เน็ตยุคแรกๆ ความทรงจำของฉันเกี่ยวกับมีมลอยกระทงเริ่มจากบอร์ดสนทนาและบล็อกส่วนตัวมากกว่าจากโซเชียลใหญ่ๆ บรรยากาศตอนนั้นเป็นแบบคนค่อนข้างเป็นกลุ่มเล็กๆ ในพื้นที่ออนไลน์ เช่น ในบอร์ดหลายแห่งที่คนไทยรวมตัวกันมาเล่าประสบการณ์เทศกาล บ้างก็โพสต์รูปถ่ายการแต่งกายหรือการจัดกระทงที่ตลกเกินจริง บล็อกเกอร์บางคนทำภาพตัดต่อให้กระทงกลายเป็นสิ่งที่ตลกขบขัน แล้วแคปชั่นก็ทำให้เพื่อนร่วมบอร์ดหัวเราะกันทั้งคืน ฉันจำได้ว่าการแลกเปลี่ยนแบบนี้รู้สึกอบอุ่นและมีรสนิยมท้องถิ่น ไม่ได้ตั้งใจจะเป็นไวรัลใหญ่ แต่ความเป็นชุมชนทำให้แนวคิดซ้ำๆ แพร่กระจายไปได้ ต่อมาเมื่อคนเริ่มเปลี่ยนมาใช้แพลตฟอร์มใหม่ๆ แนวมีมเหล่านั้นก็ถูกยกระดับ เสียงหัวเราะแบบท้องถิ่นเริ่มกลายเป็นรูปแบบที่คนอื่นลอกเลียนและพัฒนาเพิ่ม แต่จุดเริ่มต้นจริงๆ ในแง่ของการ 'แชร์มีมลอยกระทง' อย่างที่หลายคนคุ้นเคย มาจากการคบหากันแบบบอร์ดและบล็อกในยุคแรกของอินเทอร์เน็ตไทย และนั่นเป็นเหตุผลว่าทำไมบางครั้งมีมประเภทนี้ยังคงมีกลิ่นอายท้องถิ่นอยู่เสมอในความทรงจำของฉัน

คำว่า 'ลิงอ้าปาก' ดูเหมือนจะเกิดจากภาพนิ่ง ๆ ที่คนเห็นสัตว์ทำหน้าตาแบบเปิดปากกว้างแล้วนำมาเป็นคำเปรียบเทียบในภาษาพูด คำอธิบายที่ผมนึกถึงคือมุมมองจากการสังเกตพฤติกรรมของลิงในชีวิตประจำวัน—เมื่อสัตว์ตกใจ งง หรือพยายามแสดงท่าทาง มักอ้าปากกว้างเป็นภาพเด่น ซึ่งผู้คนเอาภาพนี้มาเชื่อมกับอาการของมนุษย์ เช่น ความประหลาดใจ ความมึนงง หรือแม้แต่ความไม่รู้เรื่องราวที่เกิดขึ้น จึงกลายเป็นสำนวนที่ใช้อธิบายคนที่ยืนอ้าปากหรือตกตะลึง ในความรู้สึกส่วนตัว ผมมักจะได้ยินสำนวนนี้ใช้ในบทสนทนาแบบหยอกล้อหรือประชดนิด ๆ มากกว่าจะเป็นคำดูถูกรุนแรง การใช้คำว่า 'ลิง' ทำให้น้ำเสียงมีความเป็นกันเองและตลกมากกว่าหยาบคาย ดังนั้นจึงน่าจะเกิดจากการผสมกันระหว่างภาพจากธรรมชาติและวัฒนธรรมปากต่อปากของคนไทย ซึ่งแปรเปลี่ยนจากการสังเกตจริงสู่การเป็นสำนวนที่ใช้กันทั่วไป

คำว่า 'ลิงอ้าปาก' ในบริบทสแลงมักถูกใช้พูดถึงคนที่ชอบขอของหรือขอความช่วยเหลืออย่างเปิดเผยและไม่มีความละอายใจในที่สาธารณะ พูดง่าย ๆ คือคนที่ยกมือรอรับสิ่งต่าง ๆ จากคนอื่นโดยไม่พยายามมากนัก เช่น ขอเงิน ขอของฟรี หรือขอสิทธิพิเศษในช่องแชทของการไลฟ์สด ความรู้สึกที่ผมมีต่อคำนี้คือตัวมันเองมีน้ำเสียงค่อนข้างหยาบและเหน็บแนม เวลาคนเรียกใครว่า 'ลิงอ้าปาก' มักต้องการประณามพฤติกรรมนั้นมากกว่าจะอธิบายเหตุผล ทำให้คนที่ถูกเรียกอาจอับอายได้ ฉันเคยเห็นคนในคอมมูนิตี้ออนไลน์ถูกติดแท็กแบบนี้หลังจากคอมเมนต์ขอของรางวัลในโพสต์ขายของ ซึ่งบรรยากาศก็เปลี่ยนจากสนุกเป็นตำหนิได้เร็ว นั่นทำให้ผมคิดว่าการใช้อย่างระมัดระวังจะดีกว่า เพราะบางครั้งคนอาจกำลังลำบากจริง ๆ แต่ถ้าตั้งใจขอแบบไม่พยายามเลย คำนี้ก็สะท้อนทัศนคติที่ผู้คนมองไม่ดีได้ชัดเจน

มีฉากหนึ่งในหนังที่ผมชอบหยิบมาเล่าให้เพื่อนฟังเสมอเมื่อพูดถึงภาพ 'ลิงอ้าปาก' — นั่นคือความโหดและอารมณ์ที่ปรากฏในจักรวาลของ 'Planet of the Apes' ทั้งเวอร์ชันคลาสสิกและรีบูตสมัยใหม่ ซึ่งใช้เทคนิคแต่งหน้าและการแสดงด้วยโมชั่นแคปเจอร์เพื่อสื่ออารมณ์ผ่านการอ้าปากของลิงอย่างชัดเจน ผมชอบมองฉากที่ลิงตัวนำต้องใช้การอ้าปากเป็นสัญลักษณ์ ไม่ว่าจะเป็นการข่มขู่ในสนามรบหรือการแสดงความเจ็บปวดในช่วงเผชิญหน้าทางอุดมการณ์ ในเวอร์ชันรีบูตอย่าง 'Rise of the Planet of the Apes' และภาคต่อ ๆ มักมีช่วงใกล้ชิดที่กล้องจับแววตาและการอ้าปากของตัวละครอย่าง Caesar ซึ่งทำให้รู้สึกได้ถึงความเป็นมนุษย์ผสมสัตว์ที่ซับซ้อน นี่คือตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่าการอ้าปากไม่ใช่แค่อาการทางกาย แต่มันกลายเป็นภาษาหนังที่บอกทั้งอำนาจ ความกลัว และความเศร้าในเวลาเดียวกัน

การใช้ภาพ 'ลิงอ้าปาก' ซ้ำบน TikTok มีความซับซ้อนทางกฎหมายกว่าที่คนทั่วไปคิด ผมมักจะอธิบายให้เพื่อนเข้าใจง่าย ๆ ว่าไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าเป็นภาพตลกหรือเมมม์ แต่ขึ้นกับว่าใครเป็นเจ้าของผลงานดั้งเดิม ภาพถ่ายหรือภาพวาดทุกชิ้นมีสิทธิ์ของผู้สร้าง ถ้าคนถ่ายหรือวาดไม่ได้ให้สิทธิ์ไว้ ภาพนั้นยังคงคุ้มครองตามกฎหมายลิขสิทธิ์ การนำมาซ้ำโดยไม่ขออนุญาตอาจถือว่าเป็นการละเมิด แม้จะโพสต์เป็นคลิปตลกหรือใส่ข้อความทับก็ตาม อีกมุมหนึ่งก็คือเรื่องของ 'การใช้แบบยุติธรรม' หรือ fair use ซึ่งในหลายประเทศอนุญาตให้ใช้เพื่อวิจารณ์ การศึกษา หรือพารอดี้ได้ แต่เงื่อนไขแคบและตีความต่างกัน การเปลี่ยนแปลงเชิงสร้างสรรค์ เช่น ทำมาสคอตใหม่หรือ Remix ที่ชัดเจน จะปลอดภัยกว่าแค่เอามาวางตรง ๆ บนวิดีโอ ส่วนภาพที่อยู่ในโดเมนสาธารณะ เช่นภาพเก่าแบบ 'Mona Lisa' มักนำมาใช้ได้โดยไม่ติดลิขสิทธิ์ แต่ถ้าเป็นการถ่ายภาพใหม่ของผลงานนั้นก็อาจยังมีลิขสิทธิ์ของช่างภาพอยู่ สรุปคือ ถ้าผมจะใช้ภาพนี้จริง ๆ ผมมักพยายามหาที่มาชัดเจน ขออนุญาตหรือเลือกภาพที่มีไลเซนส์ชัดเจน หรือแก้ให้เป็นงานของตัวเอง การให้เครดิตดีแต่ไม่ทดแทนการขออนุญาตเสมอไป ทำแบบนี้แล้วรู้สึกสบายใจทั้งด้านกฎหมายและมารยาทของครีเอเตอร์

ย้อนกลับไปพิจารณาจากการใช้งานบนโซเชียลมีเดีย คำว่า 'สามัคคีคือพลัง' เองเป็นสุภาษิตโบราณที่คนไทยคุ้นเคยมานาน แต่ในบริบทของมุกตลกและมีมออนไลน์ที่ใช้ในลักษณะประชดหรือเสียดสีกันอย่างแพร่หลาย เริ่มเห็นรูปแบบที่ชัดเจนตั้งแต่กลางทศวรรษ 2010s โดยเฉพาะบนเฟซบุ๊กและเว็บบอร์ดอย่างพันทิปซึ่งเป็นแหล่งแลกเปลี่ยนมุกภาพ (image macro) ของคนไทย การใช้งานรุ่นแรกมักเป็นภาพตัดต่อหรือสกรีนช็อตจากสื่อที่เอามาพ่วงด้วยคำพูดนี้เพื่อสร้างมุกประชดสถานการณ์ที่ต้องการเน้นความเป็นเอกภาพหรือประชุมรวมกันอย่างเกินจริง แนวโน้มนี้ค่อย ๆ แพร่หลายขึ้นระหว่างปีประมาณ 2014–2016 เมื่อผู้ใช้เริ่มทำเทมเพลต แล้วแชร์ซ้ำกันในกลุ่มต่าง ๆ จนคนคนหนึ่งเห็นแล้วเอาอีกคนหนึ่งไปเล่นต่อ ในช่วงปลายทศวรรษเดิมและข้ามเข้าสู่ยุค TikTok มุกและเทมเพลตของ 'สามัคคีคือพลัง' ได้รับการปรับรูปแบบให้สั้น กระชับ และมีจังหวะตลกมากขึ้น ทำให้มีมที่อาจเกิดจากโพสต์ตลกบนเฟซบุ๊กในปี 2015–2016 กลับมาฮิตใหม่ได้ในปี 2019–2021 โดยเฉพาะเวลาที่มีเหตุการณ์สังคมหรือการเมืองที่คนต้องการใช้คำนี้เพื่อประชดความไม่ลงรอยหรือการรวมกลุ่มแบบบิดเบือน ตัวอย่างที่เห็นบ่อยคือคลิปสั้นที่ใช้เพลงประกอบตัดต่อฉากที่คนหลายกลุ่มพยายามทำอะไรพร้อมกันแต่ผลออกมาแปลก ๆ ส่งผลให้มุกนี้กลายเป็นสัญลักษณ์ความขบขันแบบประชดประชัน นอกจากนี้ยังมีการนำไปใช้เป็นมุกในคอมเมนต์ใต้โพสต์ข่าวหรือโพสต์ขายของเพื่อสร้างอารมณ์ขันทันที มองในภาพรวมแล้วไม่ใช่มีมที่เกิดขึ้นชั่วพริบตา แต่วิวัฒนาการจากสุภาษิตสู่มีมออนไลน์ใช้เวลาพอสมควรและผันผวนตามแพลตฟอร์ม การระบุปีเดียวอย่างเคร่งครัดอาจทำให้เข้าใจผิดได้ เพราะมีการกระจายตัวเป็นระลอก ๆ — เริ่มเห็นสัญญาณชัดขึ้นกลางทศวรรษที่ 2010 และมีการฟื้นตัวในช่วงที่แพลตฟอร์มวิดีโอสั้นได้รับความนิยมสูง ผมเองชอบตอนที่มุกนี้ถูกเล่นจนหลุดบริบทดั้งเดิมแล้วกลายเป็นเครื่องมือบอกว่าคนเรายังไงก็รวมกันเป็นเรื่องตลกได้เสมอ นั่นทำให้ติดตามต่อเนื่องแล้วสนุกไปกับการดูคนเอามุขเก่ามาปรับให้ทันสมัยอยู่เรื่อย ๆ

เลื่อนฟีดเจอคลิปสั้นหนึ่งที่วนอยู่ในหัวนานมาก — คลิปที่เป็นจุดเริ่มของมุก 'เสือ สิงห์ กระทิง แรด หงส์' ในมุมมองของผมมันมาจากช่วงที่คนทำคอนเทนต์รวมกันทำชาเลนจ์เสียงหรือม็อก-คอล (mock-call) ระหว่างปาร์ตี้บ้านเพื่อน คลิปต้นฉบับเป็นคนหนึ่งพูดเรียงชื่อสัตว์ใหญ่แบบเร่งจังหวะแล้วจบด้วยคำที่ไม่เข้าพวกอีกคำหนึ่งซึ่งคนดูคิดว่าสะดุดตาและฮา การใส่คำว่า 'หงส์' ต่อท้ายทำให้มันมีความไม่คาดคิดและเพี้ยนพอที่จะกลายเป็นเสียงพากย์สั้นที่คนเอาไปตัดต่อใส่ซับไตเติลภาพต่างๆ ได้ง่าย จากนั้นผมเห็นคนเอาไปทำม็อกโมชั่นใส่คลิปแมวทำท่าเกรี้ยวกราด ใส่สเตติกโลโก้ทีมฟุตบอล เติมเอฟเฟกต์เสียง และตัดต่อให้เข้ากับจังหวะเพลงสั้นบนแพลตฟอร์มอย่าง TikTok กับ Instagram Reels จนเกิดเป็นเทมเพลตหลายแบบ — บางคนใช้เรียกรายการเพื่อนในแก๊ง บางคนใช้เปรียบเปรยถึงคนหลากสไตล์ในคอมเมนต์ แถมยังมีคนทำสติกเกอร์ไลน์และสติกเกอร์ในแชตแจกฟรี ทำให้คำสั้นๆ นี้ไปได้ไกลข้ามแพลตฟอร์มได้เร็วมาก สิ่งที่ผมชอบคือการดูวิวัฒนาการของมุกนี้: จากจังหวะฮาๆ ในคลิปเดียว กลายเป็นภาษาอีโมจิ-สัตว์ที่คนใช้แทนการตั้งชื่อกลุ่มหรือแคปชั่นเสียดสี การเปลี่ยนแปลงคำในตอนท้าย (เช่นเพิ่ม 'หงส์') ทำให้มันยืดหยุ่นและนำไปประยุกต์กับสถานการณ์ได้ง่าย — นี่เลยกลายเป็นมุกที่ใช้กันแบบไม่จริงจัง แต่มีความเป็นชุมชนสูง เวลาผ่านไปมันก็ยังถูกหยิบมาเล่นใหม่ในโต้ตอบสั้นๆ ระหว่างคนรู้จักกัน ซึ่งนั่นเป็นเสน่ห์ของมุกบนโซเชียลมากกว่าแค่มุขเดียวจบ ผมยังแอบยิ้มทุกครั้งที่เห็นคนเอามันไปแปลงเป็นฉากที่คาดไม่ถึง น่าจะเป็นตัวอย่างที่ดีของมุกไวรัลที่เกิดจากการเล่นกับความไม่คาดคิดและการตัดต่อแบบเร็ว ๆ