อาณัติ เรื่องนี้ดัดแปลงจากนิยายของใคร

มีเรื่องหนึ่งที่ผมคิดว่าเป็นประเด็นคลาสสิกสำหรับคนรักซีรีส์เมโลดรามา — หลายเรื่องใช้ชื่อคล้ายกันและมักทำให้คนสับสนได้ง่าย ผมเองยังไม่สามารถบอกชื่อผู้เขียนหนังสือที่ถูกดัดแปลงเป็นซีรีส์ 'อาภัพรัก' ได้อย่างแน่นอนจากความทรงจำตรงนี้ แต่สิ่งที่ผมจะเล่าได้คือวิธีมองให้ชัด: วิธีเดียวที่แน่นอนคือตรวจเครดิตหน้าเริ่มหรือท้ายของซีรีส์ เพราะผู้เขียนต้นฉบับมักถูกระบุไว้ตรงนั้นอย่างเป็นทางการ ผมชอบเทียบกับซีรีส์อื่น ๆ ที่ชัดเจน เช่น 'บุพเพสันนิวาส' ที่คนรู้กันว่าอิงจากนวนิยายของ 'รอมแพง' ซึ่งเป็นตัวอย่างว่าการดูเครดิตและคำโปรโมตอย่างเป็นทางการช่วยยืนยันผู้แต่งได้อย่างไร ยังมีอีกมุมที่ผมอยากเสริมคือชื่อเรื่องเดียวกันอาจถูกใช้ซ้ำในงานคนละประเทศหรือคนละยุค ทำให้การสืบย้อนหลังต้องระวังเวอร์ชัน หากใครกำลังหาคำตอบแบบชัวร์ ๆ แหล่งที่มาที่เชื่อถือได้คือหน้าข่าวของผู้ผลิต ช่องสตรีมมิ่ง หรือเอกสารประชาสัมพันธ์อย่างเป็นทางการ — อย่างน้อยนั่นคือสิ่งที่ผมมักทำเวลาอยากยืนยันแหล่งที่มาของงานดัดแปลงต่าง ๆ

มาดูกันเลยว่าหนังเรื่อง 'Dune' ถูกดัดแปลงจากนิยายของใครและเหตุผลที่เรื่องนี้ยังถูกหยิบมาสร้างซ้ำไม่หยุดนิ่ง หนังเรื่อง 'Dune' มาจากนิยายที่เขียนโดย แฟรงก์ เฮอร์เบิร์ต (Frank Herbert) ตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 1965 ชื่อเดียวกับเรื่องคือ 'Dune' ซึ่งกลายเป็นนิยายไซไฟคลาสสิกที่มีอิทธิพลอย่างมากต่อวงการ เรื่องราวเล่าเกี่ยวกับจักรวาลการเมือง ศาสนา และสิ่งแวดล้อมบนดาวเคราะห์ทะเลทรายอาร์ราคิส (Arrakis) ซึ่งเป็นแหล่งของสไปซ์ สารล้ำค่าที่ทุกฝ่ายแข่งขันเพื่อครอบครอง ข้อเขียนของแฟรงก์ เฮอร์เบิร์ตเน้นประเด็นลึก ๆ อย่างการเมืองอำนาจ ความเชื่อ และผลกระทบของระบบนิเวศ ทำให้ตัวหนังสือไม่ใช่แค่การผจญภัย แต่ยังเป็นการสะท้อนสังคมและมนุษย์ที่อ่านแล้วคิดตามได้หลายชั้น การอ่าน 'Dune' ครั้งแรกทำให้รู้สึกว่ามันเป็นนิยายที่หนาแน่นแต่ชวนติดตาม ทั้งการสร้างโลก ภาษาท้องถิ่น ความสัมพันธ์ระหว่างตัวละคร และธีมเรื่องอำนาจกับการบุกรุกทรัพยากร ส่วนมากงานดัดแปลงภาพยนตร์มักเลือกโฟกัสบางส่วนของนิยายเพราะขนาดและความซับซ้อนของเนื้อหา เช่น เวอร์ชันปี 1984 ของเดวิด ลินช์ (David Lynch) พยายามย่อใจความยาวให้เข้ากับเวลาหนังและมีสไตล์ภาพที่ชัดเจน ในขณะที่มินิซีรีส์ทางทีวีช่วงต้นปี 2000 แบ่งเนื้อหาเป็นตอน ๆ ทำให้สามารถอธิบายรายละเอียดตัวละครและพฤติการณ์การเมืองได้มากขึ้น ล่าสุดการกลับมาของผลงานผ่านผู้กำกับเดนิส วิลล์เนิฟ (Denis Villeneuve) ยึดหลักการนำเสนอภาพใหญ่ของโลกและอารมณ์ของนิยาย รวมถึงมุมมองทางนิเวศวิทยาและความขัดแย้งเชิงอุดมการณ์ที่ทำให้เรื่องยังร่วมสมัย มุมมองส่วนตัวคือชอบที่นิยายต้นฉบับให้ความสำคัญกับรายละเอียดทั้งด้านวัฒนธรรมและระบบนิเวศ ซึ่งบางแง่มุมถ่ายทอดยากบนจอแต่เมื่อนำเสนอออกมาได้ดี มันทำให้ภาพยนตร์มีมิติที่ต่างจากนิยายไซไฟทั่วไป ความสัมพันธ์ระหว่างพอล อาทรีดีส (Paul Atreides) กับโลกและชะตากรรมของเขา ถูกตีความแตกต่างไปตามผู้กำกับแต่แก่นของเรื่องที่แฟรงก์ เฮอร์เบิร์ตเขียนไว้ยังคงเป็นหัวใจหลัก นอกจากนี้ยังมีผลงานต่อเนื่องจากลูกชายของแฟรงก์ ร่วมกับนักเขียนคนอื่น ๆ ที่ขยายจักรวาลต่อ แต่ถ้าจะเข้าใจแก่นแท้ แนะนำให้ลองอ่าน 'Dune' ฉบับต้นฉบับสักครั้งก่อนดูฉบับหนัง เพราะจะเห็นความเชื่อมโยงและความลึกที่เติมเต็มการดูได้ดี สุดท้ายนี้ แค่คิดถึงภาพลมร้อนพัดผ่านเนินทรายและกลิ่นของการเมืองที่ซับซ้อนในเรื่องก็ทำให้หัวใจแฟนไซไฟเต้นแรงอยู่เสมอ

ประเด็นนี้ชวนคิดมากเกี่ยวกับที่มาของ 'อนุสรณ์' และผมมีมุมมองหนึ่งที่ค่อนข้างชัดเจนว่าเรื่องนี้น่าจะเป็นงานที่ดัดแปลงมาจากงานเขียนมาก่อน เมื่อลองจับรายละเอียดเชิงโครงเรื่องและจังหวะเล่า เรื่องราวมีคัทซีนเชื่อมโยงเหตุการณ์แบบที่นิยายมักใช้—ฉากภายในยาว ๆ การเล่าเชิงภายในจิตใจตัวละคร และจุดไคลแมกซ์ที่คล้ายบทตอน ซึ่งทั้งหมดนี้มักเกิดขึ้นเมื่อผู้สร้างต้องย่อเนื้อหาจากต้นฉบับมาสู่หน้าจอ ในกรณีของการดัดแปลงที่ชัดเจน มักมีเครดิตในหน้าจอเปิดหรือปิดเช่น 'ดัดแปลงจากนิยายของ...' พร้อมชื่อผู้เขียน ผมชอบยกตัวอย่างเช่น 'The Girl with the Dragon Tattoo' ที่แม้จะเปลี่ยนบางฉาก แต่ยังคงโครงเรื่องและน้ำหนักอารมณ์จากหนังสือไว้ ทำให้เข้าใจได้ว่าถ้า 'อนุสรณ์' มาจากนิยาย นักเขียนบทและผู้กำกับมักจะเลือกเก็บธีมหลักและย่อรายละเอียดรองออกไป ผลลัพธ์คือเรื่องราวอาจรู้สึกครบถ้วนแต่มีความแตกต่างจากต้นฉบับอยู่บ้าง ทั้งนี้ หากดูจากลายเซ็นการเล่าและช่วงตัดต่อ ผมค่อนข้างมั่นใจว่านี่ไม่น่าจะเป็นบทภาพยนตร์ต้นฉบับที่เขียนขึ้นแบบลุย ๆ แต่เป็นการแปลความจากงานเขียนหนึ่งชิ้น ซึ่งทำให้เรื่องมีความลึกหลายชั้นแบบเดียวกับนิยาย

รายชื่อนี้ทำให้ผมคิดถึงความตื่นเต้นเวลาที่เรื่องโปรดบนชั้นหนังสือถูกนำมาทำเป็นภาพยนตร์มากขึ้นกว่าที่เคย บางเรื่องที่โดดเด่นสำหรับผมคืองานที่เปลี่ยนโครงสร้างโลกเล่าเรื่องใหญ่ให้กลายเป็นภาพเคลื่อนไหว เช่น 'The Lord of the Rings' ที่นำจินตนาการมหาศาลของโทลคีนมาสู่จอใหญ่จนกลายเป็นมาตรฐานของหนังแฟนตาซีระดับมหากาพย์ และ 'Harry Potter' ซึ่งแปลงความอบอุ่นและรายละเอียดเล็กๆ ในนิยายสู่ภาพรวมที่ทำให้คนรุ่นใหม่หลงรักเวทมนตร์อีกครั้ง นอกจากแฟนตาซีแล้วยังมีผลงานที่แปรเปลี่ยนอารมณ์และสภาพสังคมอย่าง 'The Godfather' ที่นิยายของมาริโอ พูโซกลายเป็นนิยามของภาพยนตร์มาเฟีย ขณะที่ 'The Shawshank Redemption' ดัดแปลงมาจากเรื่องสั้นของสตีเฟน คิงก็ทำให้ฉากเล็กๆ ในหน้าเล็กๆ ทรงพลังบนจอได้อย่างไม่น่าเชื่อ ผมมักจะชอบเปรียบเทียบเวอร์ชันหนังกับต้นฉบับ เพราะบางครั้งการตัดหรือเพิ่มฉากกลับทำให้มุมมองใหม่ๆ โผล่ขึ้นมา ให้ความรู้สึกว่าทั้งหนังและหนังสือนั้นเป็นเพื่อนกัน มากกว่าคู่แข่ง

ชื่อเรื่องนี้มีเสน่ห์แบบที่ทำให้คนรักนิยายอยากรู้ทันทีว่าใครเป็นคนเขียนต้นฉบับ แต่พอไปไล่ตรรกะในหัวกลับพบว่าชื่อ 'ปรปักษ์จํานน' ไม่ค่อยตรงกับฐานข้อมูลนิยายที่ฉันคุ้นเคยเท่าไหร่ ซึ่งเป็นไปได้ว่าชื่ออาจจะสะกดหรือถอดเสียงต่างจากต้นฉบับ ทำให้หาแหล่งอ้างอิงยากขึ้น จากมุมมองแฟนที่ติดตามทั้งซีรีส์และนิยายออนไลน์บ่อย ๆ ผมคิดว่ามีสามความเป็นไปได้หลัก: หนึ่ง ซีรีส์อาจเป็นบทดัดแปลงจากนิยายออนไลน์ที่เขียนลงเว็บบอร์ดและมีชื่อเรียกหลายเวอร์ชัน สอง ชื่อภาษาไทยอาจไม่ตรงกับชื่อภาษาอังกฤษหรือชื่อดั้งเดิมของนิยาย จึงทำให้การอ้างอิงดูสับสน และสาม อาจเป็นงานเขียนใหม่ที่ถูกดัดแปลงขึ้นโดยผู้เขียนบทสำหรับหน้าจอเลย ไม่ได้มาจากนิยายเล่มเดียวของนักเขียนคนใดคนหนึ่งโดยตรง โดยส่วนตัว ผมชอบติดตามเครดิตตอนจบและบทสัมภาษณ์ทีมสร้างเพื่อยืนยันชื่อผู้แต่งต้นฉบับ เพราะหลายครั้งรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ เหล่านั้นช่วยทำให้เข้าใจภูมิหลังของเนื้อหาได้มากขึ้น ระหว่างรอข้อมูลที่ชัดเจน เรื่องนี้ก็ยังคงน่าติดตามเพราะความลึกลับของที่มานั้นเอง

แฟนวรรณกรรมชาวไทยหลายคนคงคุ้นชื่อ 'อตีตา' ดี นวนิยายเรื่องนี้เป็นผลงานของ 'ศรีรัตน์ สถาปนวิจิตร' นักเขียนหญิงผู้เปี่ยมไปด้วยจินตนาการ เธอเขียนเรื่องนี้ในช่วงปลายทศวรรษ 2520 โดยได้รับแรงบันดาลใจจากตำนานโบราณและความเชื่อเรื่องการเวียนว่ายตายเกิด สิ่งที่ทำให้ 'อตีตา' เป็นงานเขียนน่าประทับใจคือวิธีการผสมผสานระหว่างปาฏิหาริย์เหนือธรรมชาติกับชีวิตประจำวัน ราวกับว่าเรากำลังอ่านเรื่องราวของตัวเองในอีกภพหนึ่ง บทบรรยายอันละเมียดละไมของศรีรัตน์ทำให้ผู้อ่านสัมผัสได้ถึงอารมณ์ทุกข์สุขของตัวละครอย่างลึกซึ้ง

ตั้งแต่เห็นเทรลเลอร์แรกของเวอร์ชันล่าสุดผมก็อยากบอกว่าเรื่องนี้มีต้นฉบับชัดเจนมาก — หนังที่ว่าเป็นการดัดแปลงจากนิยายของ Frank Herbert ชื่อ 'Dune' ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกในปี 1965 ผมนึกภาพไม่ยากเลยว่าทำไมผู้กำกับเลือกแบ่งเรื่องออกเป็นสองพาร์ต เพราะต้นฉบับเองก็หนาและเต็มไปด้วยชั้นของปรัชญา การเมือง และโลกที่ซับซ้อน การที่ผู้สร้างภาพยนตร์หยิบเอาแค่ส่วนหนึ่งของนิยายมาขยายให้เต็มจอเป็นการให้เกียรติเนื้อหาแทบทุกบรรทัด จนรู้สึกถึงการให้เวลาแต่ละฉากและตัวละครได้หายใจ เมื่อพูดถึงแหล่งที่มาแล้ว ต้องชัดเจนว่าทั้งพาร์ตแรกและพาร์ตที่สองล้วนอิงเรื่องราวหลักจาก 'Dune' ของ Frank Herbert ไม่ใช่นิยายต่อภาคของคนอื่นหรือการอ้างอิงจากสื่อที่ทำทีหลัง ผลงานนี้มีเสน่ห์เฉพาะตัวเพราะมุมมองของ Herbert เอง ซึ่งผู้กำกับพยายามถ่ายทอดออกมาอย่างพิถีพิถัน โดยเฉพาะธีมเรื่องทรัพยากร อำนาจ และชะตากรรมที่ยังคงสะกิดใจจนถึงตอนนี้

แค่เห็นชื่อ 'เล่ห์ลุนตยา' แล้วก็อยากอธิบายให้ชัดเลยว่าเวอร์ชันละครที่ออกฉายเป็นบทโทรทัศน์ต้นฉบับ ไม่ได้ดัดแปลงจากนิยายเล่มใดเล่มหนึ่งโดยตรง เราเข้าใจว่าคำถามนี้เกิดจากพฤติกรรมของวงการบันเทิงไทยที่ชอบหยิบงานหนังสือมาทำซ้ำ แต่กรณีของ 'เล่ห์ลุนตยา' ทีมงานเลือกวางโครงเรื่องและตัวละครขึ้นมาใหม่เพื่อให้เหมาะกับการเล่าในรูปแบบภาพเคลื่อนไหว ซึ่งเปิดโอกาสให้มีซับพล็อตและฉากที่ออกแบบสำหรับการถ่ายทำจริงๆ มากขึ้น ผลลัพธ์คือสาระบางส่วนอาจให้ความรู้สึกคล้ายงานประพันธ์ที่คุ้นเคย แต่เมื่อดูแบบองค์รวมจะเห็นชัดว่ามีจุดเปลี่ยนและการขยายตัวละครที่ออกแบบสำหรับหน้าจอโดยเฉพาะ ซึ่งทำให้เรื่องมีจังหวะการเล่าและภาพลักษณ์ต่างจากนิยายทั่วไปค่อนข้างมาก — ส่วนตัวแล้วชอบที่ทีมกล้าเล่นกับพื้นที่ใหม่แบบนี้