อิเหนา ผู้แต่ง เดิมเป็นใครและมีประวัติอย่างไร

บ่อยครั้งที่การพูดถึงผู้แต่งของ 'อิเหนา' ทำให้คนคาดหวังชื่อเดียว แต่ฉันกลับรู้สึกเหมือนได้ยินหลายเสียงผสมกันในเรื่องเดียว

มุมมองสั้นๆ ของฉันคือ วรรณกรรมชิ้นนี้มีต้นตอมาจากตำนานในภูมิภาค—โดยเฉพาะกลุ่มนิทานปัญจิและ hikayat มลายู—ซึ่งถูกนำเข้ามาแล้วเรียบเรียงให้สอดคล้องกับศิลปะการแสดงของสยาม เช่น ละครร้องและละครหน้ากาก การบันทึกเป็นฉันทลักษณ์ไทยทำให้รสชาติของภาษาและการเล่าเปลี่ยนไปตามกาลเวลา

เพราะแบบนี้ฉันจึงมักอธิบายว่าไม่มีผู้แต่ง 'คนเดียว' อย่างเคร่งครัด แต่มีกลุ่มนักเล่า นักปรับบท และวงการศิลป์ในราชสำนักที่ร่วมกันสร้างร่างสุดท้ายของเรื่อง เมื่อดูจากมุมนี้ การศึกษา 'อิเหนา' จึงน่าสนใจทั้งในแง่วรรณคดีและวัฒนธรรมการแสดง ซึ่งฉันคิดว่าความร่วมมือแบบไม่ลงชื่อเช่นนี้เองที่ทำให้เรื่องราวยังมีชีวิตจนกระทั่งปัจจุบัน

เราเคยสงสัยมานานว่าเรื่องราวยิ่งใหญ่ในเวทีละครโบราณอย่าง 'อิเหนา' จะมาจากคนๆ เดียวหรือเป็นผลรวมของหลายเสียงกันแน่ และพอมานั่งไล่ดูภาพรวมแล้วก็ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่เด็ดขาดนัก

ต้นตอของ 'อิเหนา' ในความเข้าใจของฉันคือเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามหมู่เกาะและชายฝั่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—รากของมันใกล้เคียงกับไซเคิลนิทาน 'ปัญจิ' ของชวา-จักรวาลอินโดนีเซีย และยังมีกลิ่นอายของวรรณคดีมลายูที่เรียกว่า hikayat ซึ่งถูกเล่าและดัดแปลงไปตามภาษาและบริบทของแต่ละท้องถิ่น เมื่อเข้าสู่สยาม เรื่องราวนี้ถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมศิลปะในราชสำนัก ถูกเรียบเรียงให้เข้ารูปแบบฉันทลักษณ์ไทย และกลายเป็นมรดกทางการละครที่ใช้ทั้งในละครหน้ากากและละครร้อง

การเรียกผู้แต่งเพียงคนเดียวจึงมักไม่ตรงกับความเป็นจริง ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมของเรา วรรณกรรมประเภทนี้มักเกิดจากการเล่า ปรับ ปรุง และบันทึกโดยนักเล่าในวัง นักบทร้อง หรือนักปราชญ์ที่ไม่ได้เซ็นชื่อเป็นผู้แต่งคนเดียว บางเวอร์ชันอาจมาจากการแปล-เรียบเรียงของกวีคนหนึ่ง แต่อีกเวอร์ชันก็ถูกแก้ไขโดยคนอื่นในชั่วอายุหลายรุ่น ฉะนั้นฉันมองว่า 'อิเหนา' คือผลงานรวมใจของวัฒนธรรม ที่สะท้อนการแลกเปลี่ยนระหว่างชวา มลายู และสยาม และที่สำคัญคือมันถูกทำให้เป็นของเราเมื่อถูกใช้ในพิธีกรรมและการแสดงพื้นบ้าน

การที่ไม่มีชื่อผู้แต่งเดี่ยวไม่ได้ทำให้เรื่องนี้ด้อยค่า ตรงกันข้าม มันเพิ่มความน่าสนใจให้การศึกษาว่าแต่ละยุคและแต่ละเวทีตีความตัวละครและเหตุการณ์อย่างไร สำหรับฉัน ความเป็นกลุ่มนี้กลับช่วยให้ภาพ 'อิเหนา' มีหลายชั้น ทั้งด้านความโรแมนติก การเมือง และพิธีกรรม ซึ่งทำให้ทุกครั้งที่ได้ดูหรือนึกถึงฉากจากละคร ฉันยังคงเห็นทั้งความเก่าแก่และการปรับตัวของวรรณกรรมชิ้นนี้อยู่เสมอ