อิเหนาผู้แต่ง ถูกอ้างอิงในงานวิชาการอย่างไร

ฉันโตมากับการชมรำและโขนในงานวัดซึ่งทำให้มุมมองต่อ 'อิเหนา' ติดอยู่กับภาพหน้ากากและท่วงท่าที่สง่างาม การตีความในสื่อร่วมสมัยมักใช้โครงเรื่องดั้งเดิมของ 'อิเฬนา' เป็นโครงร่าง แล้วใส่เทคโนโลยีหรือภาษาใหม่เข้าไปเพื่อเข้าถึงคนเมืองมากขึ้น ตัวอย่างเช่น บรรดาผลงานละครเวทีร่วมสมัยยกฉากชิงนางหรือการทดสอบความจงรักจากบทเดิมมาออกแบบเวทีแบบมัลติมีเดีย ใช้ไฟและโปรเจกชันเพื่อขยายจินตนาการของบรรยากาศโบราณให้กลายเป็นเรื่องใกล้ตัว นักออกแบบท่าเต้นบางคนแปลงท่ารำโบราณให้เป็นการเคลื่อนไหวที่ดูร่วมสมัยขึ้น ทำให้คนรุ่นใหม่ที่ไม่คุ้นเคยกับโขนสามารถรู้สึกเชื่อมโยงกับเรื่องราวได้ง่ายกว่าเดิม อีกแนวหนึ่งที่ฉันสนใจคือการตัดทอนและเลือกขยายบท ตัวละครรองบางตัวถูกขยับให้เด่นขึ้นเพื่อสะท้อนมุมมองทางสังคมร่วมสมัย เช่น การขยายบทผู้หญิงให้มีความซับซ้อนหรือการอ่านเรื่องเป็นนิทานการเมือง ผลงานเหล่านี้ไม่ได้เปลี่ยนแปลงแก่นเรื่องจนเห็นไม่ออก แต่เลือกที่จะทำให้ผู้ชมปัจจุบันตั้งคำถามกับอำนาจ ความจงรัก และหน้าที่ มากกว่าจะยึดติดกับการเล่าเรื่องแบบเดิม ท้ายสุดฉันมองว่าเสน่ห์ของการนำ 'อิเฬนา' มาดัดแปลงคือมันยังคงเป็นผืนผ้าใบที่ยืดหยุ่น พอให้ศิลปินแต่ละยุคมาวาดภาพความเป็นมนุษย์ของตัวละครใหม่ได้ ไม่ว่าจะผ่านเสื้อผ้า แสง สี หรือบทพูดที่ถูกแต่งเติมให้พูดกับผู้ชมในวันนี้

อยากเล่าแบบละเอียดหน่อยเกี่ยวกับการถกเถียงเรื่องผู้แต่ง 'อิเหนา' เพราะมันเป็นงานที่นักวิชาการชอบเอามาวิเคราะห์กันยาวนาน เมื่อลงลึกแล้วผมมักชอบมองที่ตัวเอกสารก่อนเป็นอันดับแรก หลักฐานชิ้นสำคัญมาจากฉบับลายมือโบราณและโคโลฟอนของสำเนาต่างๆ ที่ระบุคนคัดและบางครั้งระบุปีที่คัดเลียนแบบ ซึ่งบอกให้รู้ว่าข้อความที่เราอ่านวันนี้ผ่านการคัด-ดัดแปลงหลายทอด อีกสิ่งที่ชัดเจนคือร่องรอยภาษาและคำยืมจากภาษามลายูรวมทั้งโครงเรื่องที่มีคู่ขนานกับเรื่องราวในตำนานมลายู เช่น 'Hikayat Inderaputra' ทำให้หลายคนสรุปเบื้องต้นว่าเรื่องราวต้นทางมาจากนอกภูมิภาค แล้วถูกแปลงเป็นรูปแบบไทยโดยกวีชั้นผู้ดีในราชสำนัก น้ำเสียงสุดท้ายที่ผมยึดคือแนวคิดเรื่องผู้แต่งไม่จำเป็นต้องเป็นคนเดียว หลายชิ้นงานวรรณกรรมเก่าถูกแต่ง-ปรับ-เรียบเรียงซ้ำโดยคณะกวีในราชสำนักหรือช่างเขียนที่ทำหน้าที่ถ่ายทอด ต่อให้มีนักวิชาการเสนอชื่อบุคคลบางคนเป็นผู้ริเริ่ม ก็ยังไม่มีเอกสารเด็ดขาดที่ระบุว่าใครเป็นคนร่างต้นฉบับฉบับแรกโดยตรง ดังนั้นสรุปแบบตรงไปตรงมาคือ 'อิเหนา' เป็นงานที่มีรากมลายู ถูกแต่งและปรับเป็นภาษาไทยผ่านมือหลายคน แสดงให้เห็นการผสมผสานวัฒนธรรมและการผลิตวรรณกรรมร่วมกันในประวัติศาสตร์ ซึ่งผมคิดว่ามันทำให้เรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจขึ้นมาก

แหล่งข้อมูลเกี่ยวกับประวัติผู้แต่ง 'อิเหนา' มักกระจายอยู่ทั้งในเอกสารโบราณและงานวิชาการสมัยใหม่ ซึ่งคนอ่านควรเริ่มจากการมองหาต้นฉบับหรือสำเนาใบลานที่เก็บรักษาในหอสมุดหรือหอจดหมายเหตุต่าง ๆ ผมมักจะแนะนำให้ไล่ดูหมวดจารึกและหอสมุดของรัฐเป็นอันดับแรก เช่น คลังเอกสารของหอสมุดแห่งชาติ ที่มีการรวบรวมต้นฉบับและบันทึกเกี่ยวกับวรรณกรรมพื้นบ้าน ชุดบันทึกโบราณเหล่านี้ช่วยให้เห็นความเปลี่ยนแปลงของเนื้อหาในแต่ละยุค นอกจากนั้นงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารศิลปวัฒนธรรมและวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกจากมหาวิทยาลัยก็เป็นแหล่งข้อมูลสำคัญ เพราะมีการเปรียบเทียบฉบับต่าง ๆ และวิเคราะห์ที่มาอย่างเป็นระบบ การเปรียบเทียบกับผลงานพื้นบ้านอื่น ๆ อย่างเช่น 'สังข์ทอง' ช่วยให้จับบริบทวัฒนธรรมได้ชัดขึ้น เมื่ออ่านหลายฉบับพร้อมกันแล้ว ผมจะสังเกตความแตกต่างของภาษาที่ใช้ รายละเอียดตัวละคร และร่องรอยการดัดแปลงจากแหล่งนอก เช่น เรื่องเล่ามาเลย์หรือชวา สิ่งเหล่านี้นำไปสู่การตั้งสมมติฐานว่าผู้แต่งดั้งเดิมอาจไม่ใช่บุคคลคนเดียว แต่เป็นกระบวนการปรับแต่งจากปากต่อปากที่ถูกบันทึกในหลายยุคสมัย ซึ่งมุมมองแบบนี้ช่วยให้เข้าใจ 'อิเหนา' ในมิติประวัติศาสตร์วรรณกรรมมากขึ้น

หลายคนอาจสงสัยว่าใครเป็นผู้แต่ง 'อิเหนา' และคำตอบสั้นๆ ที่ผมบอกกับเพื่อนคือไม่มีชื่อผู้แต่งคนเดียวที่เป็นที่ยอมรับอย่างแน่นอน ฉันมองว่า 'อิเหนา' เป็นงานที่เกิดจากการเล่าเรื่องต่อกันมาทางวาจา ถูกเก็บรวบรวม ปรับแต่ง และเขียนลงในฉบับต่าง ๆ โดยช่างเล่าและกวีในหลายยุค หลักฐานทางภาษาศาสตร์กับร่องรอยเนื้อหาบอกเป็นนัยว่าต้นตอมีอิทธิพลมาจากวรรณกรรมมลายู เช่น 'Hikayat Inderaputera' แต่เมื่องานเดินทางเข้ามาในสังคมไทยก็ถูกเติมสี เติมมิติให้เข้ากับรสนิยมท้องถิ่นจนมีเอกลักษณ์ของตัวเอง สำหรับคนที่ชอบเวทีและการแสดง เรื่องนี้ยังกลายเป็นพืชพันธุ์ที่งอกงามในรูปแบบต่าง ๆ ทั้งฉากร้อง เล่น เต้น ฝีมือช่างเล็กช่างใหญ่และละครพื้นบ้านหลายรูปแบบ ทำให้งานนวนิยายโบราณชิ้นนี้มีชีวิตยาวนานกว่าที่เราเคยคิดไว้

เริ่มจากนิทานสั้นๆ ที่ผมมักจะเล่าให้คนรอบข้างฟังเพื่อสอนบทเรียนง่ายๆ เรื่องนี้ชื่อ 'ลูกแกะกับสะท้อนน้ำ' เรื่องสั้นมีอยู่ว่า มีลูกแกะตัวหนึ่งเดินตามแม่ออกไปหาอาหารข้างนอกทุ่ง แต่วันหนึ่งมันหลงเข้าไปในป่าไกล แห้งกระหายน้ำจึงลงไปดื่มที่แอ่งน้ำใสกลางป่า เมื่อมันเห็นเงาตัวเองในน้ำ มันคิดว่าเป็นแกะตัวอื่นจึงร้องท้าทาย เงาที่สะท้อนกลับทำให้มันเข้าใจว่าโลกนอกตัวเองไม่ได้ต่างออกไปนัก มันหยุดร้องและดื่มน้ำเย็นอย่างสงบ ก่อนเดินกลับหาแม่พร้อมบทเรียนว่า บางครั้งเสียงที่เราได้ยินจากภายนอกเป็นเพียงการสะท้อนของตัวเราเอง อธิบายข้อคิดสั้นๆ ก็คือ อย่าเพิ่งตัดสินหรือโต้ตอบแทนความคิดคนอื่นทันที ให้ลองตั้งสติฟังและสะท้อนตัวเองก่อน แล้วการตัดสินใจจะรอบคอบขึ้น เรื่องแบบนี้คล้ายกับนิทานในตำนานอย่าง 'กระต่ายกับเต่า' หรือ 'สุนัขกับเงา' ที่ใช้ภาพง่ายๆ สอนหลักจริยธรรมและการพิจารณาตนเอง ผมชอบนิทานแบบนี้เพราะมันสื่อสารด้วยภาพและเหตุการณ์เล็กๆ แต่ข้อคิดกลับยั่งยืนและปรับใช้ได้กับชีวิตจริง ทั้งในความสัมพันธ์ การทำงาน หรือการรับมือกับข่าวสารในยุคนี้ เมื่อพูดถึงการอ้างอิงผู้แต่งในงานศึกษา เรื่องนี้สำคัญและมีรูปแบบให้เลือกตามมาตรฐานสากล โดยทั่วไปถ้าอ้างถึงนิทานอีสปซึ่งเป็นผลงานโบราณและมักถูกระบุว่าเป็นของ 'อีสป' หรือ 'Aesop' ให้ระบุชื่อผู้แต่งเป็น Aesop (หากงานต้องการภาษาอังกฤษ) และระบุปีพิมพ์ของฉบับที่ใช้อ้างอิงแทนปีต้นฉบับที่ไม่ทราบแน่นอน ตัวอย่างการอ้างอิงแบบต่างๆ อธิบายง่ายๆ เช่น ในแบบ APA ให้เขียนแหล่งที่มาเป็น Aesop. (ปีพิมพ์ของฉบับที่อ้าง). ชื่อหนังสือ (ชื่อบ. น.) ในรูปแบบ MLA มักระบุชื่อผู้รวบรวมหรือผู้แปลตามด้วยชื่อเรื่องและข้อมูลการพิมพ์ เช่น Aesop. ชื่อผู้แปล, ชื่อหนังสือ, สำนักพิมพ์, ปีพิมพ์ ส่วนแบบ Chicago ก็จะขอให้ใส่รายละเอียดที่ครบถ้วนของฉบับที่ใช้อ้างอิง ทั้งผู้แปล บรรณาธิการ ชื่อรวบรวมหน้าเล่ม เป็นต้น สิ่งที่ผมมักแนะนำเวลาจะอ้างอิงคือ ให้ระบุฉบับที่ใช้ชัดเจนเสมอเพราะนิทานอาจมีหลายฉบับ แปลไม่เหมือนกัน และการตีความอาจต่างกัน ตัวอย่างเช่น ถ้าใช้อ้างอิงจากฉบับแปลโดยชื่อผู้แปล ให้เขียนว่าผู้แต่ง: Aesop; ผู้แปล: ชื่อผู้แปล; ปี; สำนักพิมพ์; หน้า นอกจากนี้ควรระบุว่าเป็นผลงานสาธารณสมบัติ (public domain) หากเป็นฉบับโบราณเพื่อแจ้งผู้อ่านว่าผลงานต้นฉบับไม่มีลิขสิทธิ์ แต่ฉบับแปลหรือการเรียบเรียงสมัยใหม่อาจมีลิขสิทธิ์ต่างหาก การทำแบบนี้ช่วยให้ผู้อ่านตรวจสอบแหล่งที่มาและเข้าใจบริบทของข้อความที่อ้างได้ชัดเจนขึ้น สรุปคือ อยากให้มองนิทานอีสปทั้งในมิติของเรื่องเล่าและแหล่งอ้างอิง โดยระบุผู้แต่งเป็น Aesop เมื่อเหมาะสม พร้อมระบุฉบับผู้แปล หรือบรรณาธิการที่ใช้จริง เพื่อความชัดเจนและเป็นธรรมต่อผลงานและผู้อ่าน เห็นว่าแค่นี้ก็ทำให้ข้อเขียนดูน่าเชื่อถือขึ้นและเอื้อให้ผู้อ่านตามไปอ่านฉบับต่างๆ ต่อได้ ส่วนตัวรู้สึกว่าการผูกนิทานเข้ากับการอ้างอิงแบบนี้ทำให้งานศึกษาอบอุ่นขึ้นและมีชีวิตมากกว่าการอ้างอิงที่เย็นชาทั่วไป.

เรื่องเล่าและร่องรอยทางภาษาในงานชิ้นนี้เปิดช่องให้สมมติฐานหลากหลายเกี่ยวกับผู้แต่ง 'อิเหนา' ได้เลยทีเดียว ในฐานะคนที่ชอบวิเคราะห์วรรณกรรมโบราณ ผมมองว่านักวิชาการมักสรุปไว้เป็นชุดของข้อสันนิษฐานหลัก ๆ มากกว่าจะยึดตัวผู้แต่งคนเดียว ข้อแรกคือนักวิชาการเห็นร่องรอยความเป็นวรรณกรรมมลายู—มีคำยืม รูปแบบเรื่องเล่า และโครงเรื่องที่ใกล้เคียงกับ hikayat มลายู ซึ่งชี้ไปยังต้นกำเนิดทางวัฒนธรรมในคาบสมุทรมลายูหรือชวา ประเด็นที่สองคือแนวคิดว่าผลงานนี้เป็นผลงานรวม (composite work) ไม่ใช่ผลงานจากปากกาคนเดียว นักวิชาการชี้ว่ามีชั้นชั้นของเนื้อหา ถูกเติมแต่งและปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย ทำให้หยั่งรากทั้งจากการเล่าปากเปล่าและการจดบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ข้อสามคือการอิงอิทธิพลจากมหากาพย์อินเดียอย่าง 'รามายณะ' หรือการปะทะของเรื่องราวฮีโร่-อภินิหาร ซึ่งอธิบายองค์ประกอบเชิงโครงเรื่องบางอย่างได้ดี สุดท้ายยังมีสมมติฐานเกี่ยวกับการดัดแปลงเมื่อเข้ามาในสยาม: นักวิชาการบางคนเสนอว่าเวอร์ชันภาษาไทยเป็นงานแปลหรือปรับแต่งโดยกวีในราชสำนัก ซึ่งปรับโทนและค่านิยมให้สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่น การสรุปทั้งหมดสำหรับฉันคือไม่ควรมองหา "ผู้แต่งคนเดียว" เท่านั้น แต่ต้องเข้าใจเป็นผลงานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมที่มีหลายมือและหลายชั้นเวลา

มุมมองทางวิชาการต่อพระเทวทัตมีความซับซ้อนและเต็มไปด้วยการถกเถียงมากกว่าที่เรื่องเล่าแบบพื้นบ้านมักให้เราเห็น ผมมองว่าการศึกษาในศตวรรษที่ผ่านมาเริ่มแยกแยะระหว่างชั้นของเรื่องเล่า: ส่วนที่เป็นพงศาวดารเชิงศีลธรรมกับส่วนที่อาจมีแก่นประวัติศาสตร์จริงๆ ตัวปฐมบทในแหล่งต้นฉบับที่นักวิชาการมักยกขึ้นมาศึกษาคือชุดกฎเกณฑ์และบันทึกเหตุการณ์ใน 'Vinaya' ซึ่งบันทึกการแตกแยกภายในสงฆ์และเหตุจูงใจของเทวทัต แต่เมื่อนำ 'Vinaya' มาเปรียบเทียบกับบันทึกอื่นอย่าง 'Mahavamsa' จะเห็นความแตกต่างด้านน้ำเสียงและรายละเอียดจนเกิดคำถามว่าข้อความไหนสะท้อนสถานการณ์จริงหรือเป็นการตีความเชิงโปลีมิกของฝ่ายชนะ นักวิชาการรุ่นใหม่ชอบใช้กรอบวิเคราะห์เชิงสังคมวิทยาและวรรณกรรมวิจัย พวกเขามองว่าเรื่องราวการพยายามลอบฆ่าพระพุทธเจ้า การสร้างภาพว่าเทวทัตเป็นคนโลภและชังพระพุทธเจ้า อาจเป็นกลยุทธ์ทางวาทกรรมเพื่อสร้างอัตลักษณ์ของฝ่ายหลักในสงฆ์และขับไล่ฝ่ายที่เห็นต่างออกไป ผมเองคิดว่าเมื่ออ่านแบบผสมระหว่างวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ จะเห็นว่ามีเมล็ดข้อเท็จจริงเกี่ยวกับความขัดแย้งอำนาจหรือแนวปฏิบัติ แต่รายละเอียดปาฏิหาริย์มักเป็นชั้นของการปรุงแต่งเพื่อสื่อสารเชิงศีลธรรม นั่นทำให้การตีความต้องระมัดระวังทั้งด้านแหล่งข้อมูลและบริบทสังคมการเมืองในยุคที่เรื่องราวถูกบันทึกไว้

วิธีการอ้างอิง 'ประวัติหลวงปู่มั่น' ในงานวิชาการต้องรอบคอบและให้เกียรติแหล่งข้อมูลต้นฉบับเสมอ\n\nดิฉันมองว่ากุญแจคือการระบุข้อมูลครบถ้วน: ผู้แต่งหรือผู้รวบรวม ปีพิมพ์ ชื่อฉบับ (ใส่คำว่า 'ฉบับพิมพ์' หรือ 'ฉบับบันทึก' หากจำเป็น) สำนักพิมพ์ และเลขหน้า เมื่อต้องอ้างอิงจากฉบับพิมพ์ ให้ใส่รูปแบบตามคู่มือการอ้างอิงที่ใช้ เช่น APA หรือ Chicago ตัวอย่างแบบย่อสำหรับบรรณานุกรมในสไตล์ทั่วไปคือ: ผู้แต่ง. (ปี). 'ประวัติหลวงปู่มั่น' (ฉบับ). สำนักพิมพ์. หากใช้อ้างอิงย่อในเนื้อหา ให้เพิ่มเลขหน้า เช่น (ผู้แต่ง, ปี: หน้า)\n\nดิฉันยังแนะนำให้ระบุฉบับที่อ้างอย่างชัดเจนเมื่อมีหลายฉบับ เช่น ฉบับรวบรวมคำสอน ฉบับอนุสรณ์ หรือฉบับแปลภาษาอังกฤษ หากอ้างจากแหล่งออนไลน์ ให้เพิ่ม URL และวันที่เข้าถึง ส่วนแหล่งจากหอจดหมายเหตุของวัดหรือสำเนาต้นฉบับ (เช่น สมุดข่อย) ควรระบุสถานที่เก็บ หมายเลขจัดเก็บ และวันที่ที่ศึกษาข้อมูลให้ครบในบันทึกอ้างอิง การทำเช่นนี้ไม่เพียงช่วยให้ผู้อ่านตามรอยแหล่งข้อมูลได้ง่ายขึ้น แต่ยังแสดงความระมัดระวังต่อความแตกต่างระหว่างฉบับอีกด้วย ดิฉันมักจะปิดท้ายด้วยบันทึกสั้น ๆ ในเชิงอธิบายถ้ามีความคลุมเครือ เช่น ความแตกต่างของข้อความระหว่างฉบับต่าง ๆ

พูดถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' ฉันมักจะนึกถึงภาพการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมระหว่างเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งภูมิทัศน์ของราชสำนักและผู้เดินเรือ งานวิจัยเก่าที่เป็นที่อ้างอิงมักสรุปตรงกันว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของกวีคนเดียวที่เราจะชี้ชัดชื่อได้ง่าย ๆ แต่เป็นการยืมเรื่องราวจากวงรอบของตำนาน 'Panji' ในชวา และผ่านทางรอยต่อภาษามลายูก่อนจะถูกปรับเป็นฉันทลักษณ์และรสนิยมไทย การศึกษาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 มองว่ารูปแบบและโครงเรื่องมีความใกล้เคียงกับต้นฉบับชวา-มลายูมากกว่าที่จะเป็นผลงานต้นตำรับของสยามคนเดียว ในฐานะคนที่อ่านเวอร์ชันต่าง ๆ บ่อย ๆ ฉันเห็นข้อโต้แย้งเชิงประวัติศาสตร์สองทาง: บางงานวิจัยพยายามชี้ว่าเป็นการประพันธ์ของกวีในราชสำนักสมัยอยุธยา โดยปรับให้เหมาะกับรสนิยมคนไทย ขณะที่บางงานอีกชุดยืนยันว่าเป็นผลงานชุมชนและการบอกเล่าต่อ ๆ กัน ไม่มีผู้แต่งคนเดียว งานวิจัยเก่า ๆ จึงมักลงเอยที่คำว่า 'ดัดแปลงจากต้นฉบับชวา/มลายู (Panji cycle)' มากกว่าจะยืนยันชื่อผู้แต่งที่แน่ชัด ตรงนี้ทำให้เรื่องราวมีเสน่ห์ในแบบของมัน—ทั้งเป็นงานวรรณกรรมและหลักฐานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค

ไม่เคยคิดเลยว่าตำนานรักสุดคลาสสิกอย่าง 'อิเหนา' จะมีเส้นทางเดินมาจากหลายวัฒนธรรมจนกลายเป็นงานวรรณกรรมไทยที่เรารู้จักกันวันนี้ ผมชอบคิดถึงการเดินทางของเรื่องราวมากกว่าการยึดติดกับผู้แต่งเพียงคนเดียว เพราะสารตั้งต้นของ 'อิเหนา' มาจากวงรอบของนิทานปันจี (Panji cycle) ซึ่งแพร่กระจายผ่านชวาและมลายูเป็นหลัก ในการดัดแปลงเข้าสู่ภาษาไทย ผู้เขียนนำโครงเรื่องจากตำนานปันจีมาเติมรายละเอียดตามบริบทสังคมและราชสำนักไทย การอ้างอิงทางประวัติศาสตร์ที่มักถูกยกขึ้นมาพูดถึงคือเอกสารชวาโบราณอย่าง 'Negarakertagama' ที่ให้ภาพรวมความสัมพันธ์ของราชสำนักในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และงานวรรณกรรมอินเดียอย่าง 'Ramayana' ที่มีอิทธิพลต่อการสร้างแบบแผนตัวละครและความรักแบบวีรบุรุษ ในมุมมองของผม น่าสนุกที่เห็นว่าเรื่องเล่าเดินทางข้ามภาษาจนกลายเป็นของฝากทางวัฒนธรรม: เนื้อหาพื้นฐานยังคงเป็นเรื่องรัก ความภูมิใจ และการทดสอบคุณธรรม แต่รายละเอียดเชิงพิธีการ คำบรรยาย และโทนอารมณ์ถูกปรับให้เข้ากับรสชาติของสังคมไทย ผลลัพธ์คือ 'อิเหนา' เวอร์ชันไทยที่มีความเป็นเอกลักษณ์และยังคงพกพาร่องรอยของแหล่งกำเนิดเอาไว้แบบชัดเจน