นักวิชาการสรุปว่า อิเหนา ใครแต่ง และมีหลักฐานใดสนับสนุน?

ความจริงแล้วเรื่อง 'อิเหนา' สำหรับฉันคือปริศนาทางวรรณกรรมที่ชวนติดตามมากกว่าการมีเจ้าของคนเดียว เมื่ออ่านร่องรอยในฉบับต่าง ๆ แล้วฉันเห็นชัดว่ามันเป็นงานที่ถูกถ่ายทอดและปรับแต่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ว่าจะเป็นภาษาที่มีชั้นเชิงมุขสำนวนมลายูหรือชวาที่แทรกอยู่ รอยมือคนเขียนและคอลโลฟอนของฉบับโบราณชี้ว่าไม่มีผู้แต่งเดี่ยวชัดเจน แต่เป็นผลจากการกลั่นกรองระหว่างนักเล่าและช่างคัดลอกหลายยุค ในมุมมองของฉัน หลักฐานที่แข็งแรงคือการเปรียบเทียบกับต้นตอในวรรณคดีเพื่อนบ้าน เช่นตำนานในภาษาอื่น ๆ อย่าง 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งมีโมทีฟและโครงเรื่องใกล้เคียงกัน นั่นบอกเป็นนัยว่าตัวเรื่องมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค มากกว่าจะมีคนแต่งเดียวที่ลงชื่อไว้ การที่ฉบับต่าง ๆ ของ 'อิเหนา' ยังมีความต่างทั้งถ้อยคำและฉาก แสดงให้เห็นว่ามันเติบโตในพื้นที่สาธารณะของการเล่าเรื่อง มากกว่าจะเป็นงาน 'ผู้แต่งเดี่ยว' แบบสมัยใหม่

อยากเล่าแบบชอบคุยกับเพื่อนที่ชอบวรรณคดีโบราณหน่อย: เรื่องของผู้แต่ง 'อิเหนา' จริง ๆ เป็นปริศนาที่ชวนให้ขบคิดมากกว่าจะมีคำตอบเด็ดขาด ฉันมองแบบคนที่อ่านแบบติดตามรายละเอียดทางภาษาและพิธีกรรมการแสดง พบว่าไม่มีชื่อผู้แต่งชัดเจนในแบบที่นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่คาดหวัง เรื่องนี้ถูกส่งต่อผ่านปากต่อปากและการบันทึกโดยแยกย่อยหลายเวอร์ชัน บทที่เราอ่านกันในสมัยรัตนโกสินทร์มักเป็นผลผลิตจากการถ่ายทอดรวมทั้งการเรียบเรียงซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า หลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนคือกลุ่มคัมภีร์และต้นฉบับที่ยังหลงเหลืออยู่ ซึ่งนักวิชาการใช้วิเคราะห์ภาษา คำสำนวน และฉันทลักษณ์เพื่อชี้อายุของข้อความ หลายต้นฉบับมีโน้ตของผู้คัดลอกหรือเจ้าของ แต่โน้ตเหล่านั้นมักบอกแค่ชื่อผู้คัดลอกหรือวันที่คัด ไม่ได้บอกผู้เขียนต้นฉบับจริง ๆ อีกส่วนที่น่าสนใจคือการเปรียบเทียบกับวรรณกรรมมลายูและอินโดนีเซีย เพราะเนื้อหาและโครงเรื่องมีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค ฉันยังชอบคิดถึงแง่มุมการแสดง: 'อิเหนา' ปรากฏในรูปแบบละครพื้นบ้าน โขน และการเล่าเรื่องในงานพิธีต่าง ๆ ซึ่งช่วยยืนยันว่ามันเป็นผลงานที่เติบโตจากชุมชน ไม่ใช่ผลงานของผู้เดียวที่นิยามไว้ตั้งแต่แรก การเข้าใจว่าไม่รู้ผู้แต่งแน่ชัดกลับทำให้เรื่องนี้มีเสน่ห์ เพราะทุกเวอร์ชันเป็นหน้าต่างของชุมชนที่ส่งต่อเรื่องราวต่อกันมาอย่างมีชีวิต

พอเปิดอ่าน 'อิเหนา' ครั้งแรก ผมก็ตื่นเต้นกับความสัมพันธ์ข้ามวัฒนธรรมที่ชัดเจนระหว่างชาติในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เราเชื่อว่าแก่นของเรื่องมาจากตระกูลเรื่อง 'Panji' ซึ่งมีรากในชวาและกระจายตัวมาตั้งแต่ยุคกลางของภูมิภาคนั้น นักวิชาการมักชี้ว่าเรื่องราวชุดนี้เริ่มก่อตัวในชวาตอนปลายหรือสมัยสุลต่านยุคโบราณ (ประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 12–14) แล้วค่อย ๆ ถูกดัดแปลงและกระจายผ่านการเดินทางแลกเปลี่ยนทางการค้าและการแลกเปลี่ยนนักแสดงของชวา มลายู และอาณาจักรอื่น ๆ จากนั้นเส้นทางของ 'อิเหนา' ในพื้นที่สยามหรืออยุธยาเองมีการตีความแตกต่างกัน แต่โดยสรุปนักวิชาการมองว่ารูปแบบไทยที่เราเห็นในงานละครและต้นฉบับบางฉบับเป็นผลของการดัดแปลงในสังคมอยุธยา-ต้นรัตนโกสินทร์ ที่นำเนื้อหาเดิมมาปรับให้เข้ากับรสนิยมท้องถิ่นและระบบละครประจำราชสำนัก ความโดดเด่นอยู่ที่การผสานวาทศิลป์ไทย เพลง และการร่ายรำ ทำให้เรื่องเก่าได้รับชีวิตใหม่ในบริบทไทยอย่างเป็นเอกลักษณ์ เมื่อทำความเข้าใจแบบนี้ ผมรู้สึกว่าสายสัมพันธ์วรรณกรรมในอุษาคเนย์น่าสนใจมาก และเห็นว่าการมอง 'อิเหนา' เป็นงานที่เกิดขึ้นเพียงแห่งเดียวคงไม่พอ ต้องมองเป็นผลลัพธ์ของการแลกเปลี่ยนยาวนานแทน

พูดถึง 'อิเหนา' แล้ว ฉันมักนึกถึงงานวรรณคดีที่มีรสชาติผสมระหว่างตำนานและบทกวีแบบมหากาพย์ ซึ่งแหล่งกำเนิดดั้งเดิมของเรื่องนี้ไม่ได้มาจากผู้แต่งคนเดียวที่ระบุชื่อชัดเจน แต่เป็นงานที่ผ่านการถ่ายทอด ปรับปรุง และประพันธ์ขึ้นใหม่หลายครั้งตามสภาพแวดล้อมทางวัฒนธรรม เราเชื่อว่ารากของ 'อิเหนา' มาจากวรรณกรรมมลายูในรูปแบบ 'hikayat' อย่างเช่น 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งกระจายเข้ามาในสยามผ่านการติดต่อค้าขายและความสัมพันธ์เชิงวัฒนธรรมสมัยก่อน ร่องรอยภาษาศิลป์ โครงเรื่องบางส่วน และการเล่าเรื่องสะท้อนอิทธิพลจากวรรณกรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทำให้หลายคนวินิจฉัยว่าเรื่องนี้เป็นผลงานที่ถูกนำมาแปล ปรุงแต่ง และเรียบเรียงใหม่เป็นภาษาไทย มุมมองด้านสมัยของงาน ถ้าให้เราเรียบเรียงตามงานศึกษาทั่วไป มักเห็นว่าเวอร์ชันภาษาไทยของ 'อิเหนา' ได้รับการจัดทำขึ้นในช่วงปลายอยุธยาหรือช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ กล่าวคือราวศตวรรษที่ 18–19 ทั้งนี้เพราะรูปแบบภาษาและสำเนาต้นฉบับที่หลงเหลือแสดงคุณลักษณะของยุคดังกล่าว แต่จะย้ำว่าไม่มีบันทึกชัดเจนที่ลงนามด้วยชื่อผู้แต่งแบบสมัยใหม่ จึงต้องมอง 'อิเหนา' เป็นผลงานร่วมสมัยและวัฒนธรรมมากกว่าผลงานของบุคคลเดียว ซึ่งนั่นเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งที่ทำให้เราอ่านแล้วรู้สึกเชื่อมโยงกับเครือข่ายการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมในอดีตได้ดี

พูดถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' ฉันมักจะนึกถึงภาพการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมระหว่างเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งภูมิทัศน์ของราชสำนักและผู้เดินเรือ งานวิจัยเก่าที่เป็นที่อ้างอิงมักสรุปตรงกันว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของกวีคนเดียวที่เราจะชี้ชัดชื่อได้ง่าย ๆ แต่เป็นการยืมเรื่องราวจากวงรอบของตำนาน 'Panji' ในชวา และผ่านทางรอยต่อภาษามลายูก่อนจะถูกปรับเป็นฉันทลักษณ์และรสนิยมไทย การศึกษาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 มองว่ารูปแบบและโครงเรื่องมีความใกล้เคียงกับต้นฉบับชวา-มลายูมากกว่าที่จะเป็นผลงานต้นตำรับของสยามคนเดียว ในฐานะคนที่อ่านเวอร์ชันต่าง ๆ บ่อย ๆ ฉันเห็นข้อโต้แย้งเชิงประวัติศาสตร์สองทาง: บางงานวิจัยพยายามชี้ว่าเป็นการประพันธ์ของกวีในราชสำนักสมัยอยุธยา โดยปรับให้เหมาะกับรสนิยมคนไทย ขณะที่บางงานอีกชุดยืนยันว่าเป็นผลงานชุมชนและการบอกเล่าต่อ ๆ กัน ไม่มีผู้แต่งคนเดียว งานวิจัยเก่า ๆ จึงมักลงเอยที่คำว่า 'ดัดแปลงจากต้นฉบับชวา/มลายู (Panji cycle)' มากกว่าจะยืนยันชื่อผู้แต่งที่แน่ชัด ตรงนี้ทำให้เรื่องราวมีเสน่ห์ในแบบของมัน—ทั้งเป็นงานวรรณกรรมและหลักฐานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค

ในความทรงจำของคนที่โตมากับเรื่องเล่าพื้นบ้าน 'อิเหนา' มักถูกเล่าเหมือนนิทานเจ้าชายที่มีสีสัน แต่พอได้ขบคิดจริงจังก็เห็นชัดว่ามันไม่ใช่ผลงานของผู้แต่งคนเดียวเท่านั้น ฉันมองว่า 'อิเหนา' เป็นงานวรรณกรรมที่เกิดจากการตีความและประสานของเรื่องเล่าจากต่างถิ่น ซึ่งโครงเรื่องหลักมาจากวงศ์ตระกูลนิทานแพนจิ (Panji) ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แหล่งที่มาทางวัฒนธรรมชัดเจนคือความเชื่อมโยงกับนิยายมาลายูที่เรียกว่า 'Hikayat Panji' และเรื่องเล่าในชวาที่หมุนรอบตัวละครคล้ายกัน ความแตกต่างที่เห็นในฉบับไทยคือการเติมองค์ประกอบของราชสำนักและภาษาสำนวนที่คุ้นเคยกับคนไทย ทำให้มันกลายเป็นสิ่งใหม่แทนที่จะเป็นคำแปลตรงๆ ในแง่ของหลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ ฉันชอบนำเสนอสิ่งที่จับต้องได้ เช่น คัมภีร์ใบลานฉบับเก่าแบบต่าง ๆ ที่เก็บรักษาไว้ในหอสมุดและพิพิธภัณฑ์ซึ่งแสดงให้เห็นว่ามีการคัดลอกและปรับปรุงซ้ำแล้วซ้ำเล่า นอกจากนี้ยังมีร่องรอยของเรื่องนี้ในการแสดงพื้นบ้าน ละคร และจิตรกรรมฝาผนังบางวัด ซึ่งชี้ว่ามันถูกใช้ในพิธีการและความบันเทิงในราชสำนัก การวิเคราะห์ภาษาศัพท์ที่เป็นคำยืมและรูปแบบการเล่าเรื่องที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัยยิ่งสนับสนุนว่าไม่มีผู้แต่งคนเดียวที่สามารถอ้างสิทธิ์งานทั้งชิ้นได้ ท้ายที่สุดฉันรู้สึกว่าการยอมรับว่า 'อิเหนา' เป็นผลงานร่วมของภูมิปัญญาหลายแห่งทำให้เราเห็นคุณค่าที่แท้จริงของมัน: เป็นกระจกสะท้อนการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมในภูมิภาค และเป็นผืนผ้าใบที่ศิลปินชาวไทยแต่ละยุคใช้ทอเรื่องราวของตนเองลงไป

ฉันเชื่อว่าการแต่ง 'อิเหนา' ไม่ได้มีเหตุผลเดียวอย่างชัดเจน แต่เป็นการผสมผสานวัตถุประสงค์หลายอย่างที่ทำให้มันยืนยาวในสังคม ตั้งแต่บทบาททางการเมืองจนถึงการสื่อสารวัฒนธรรม ในมุมหนึ่ง นักวิชาการมองว่า 'อิเหนา' ถูกแต่งขึ้นเพื่อสนับสนุนอำนาจของชนชั้นปกครองและผลประโยชน์ของราชสำนัก เรื่องเล่าที่เล่าถึงกษัตริย์ เจ้าชาย และการเมืองในราชสำนักช่วยให้ผู้ปกครองใช้เป็นเครื่องมือสร้างความชอบธรรมและเชื่อมโยงตำนานกับการปกครองจริง ๆ (คิดได้เหมือนกับที่งานมหากาพย์อย่าง 'รามเกียรติ์' ถูกใช้ในพิธีการและการเมืองท้องถิ่น) ฉันเห็นว่าการใส่ค่านิยมจารีต ความรับผิดชอบ และบทเรียนทางศีลธรรมลงในเนื้อเรื่องเป็นอีกวิธีหนึ่งที่ทำให้เรื่องนี้มีประโยชน์ทางสังคม อีกด้านหนึ่งเป็นเรื่องของการบันเทิงและการถ่ายทอดวัฒนธรรมผ่านการแสดงที่ปากเปล่า บทร้อยกรอง บทละคร และปกรณัมพื้นบ้าน การแต่ง 'อิเฬนา' จึงเป็นทั้งงานวรรณกรรมและสื่อกลางที่รวมทั้งดนตรี การแสดง และภาษาที่ใช้ในสังคม ทำให้มันไม่เพียงแต่เป็นหนังสือบนโต๊ะ แต่เป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของคน ทำให้ผมรู้สึกว่างานชิ้นนี้ถูกออกแบบมาเพื่อมีหลายชั้นความหมาย ทั้งการสอน การสร้างอัตลักษณ์ และความบันเทิงในเวลาเดียวกัน

ย้อนไปดูร่องรอยของเรื่องเล่าเก่า ๆ แล้วฉันชอบคิดว่าการมีอยู่ของ 'อิเหนา' ในดินแดนไทยเป็นผลมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมในภูมิภาคที่ยาวนานมากกว่าจะเป็นผลงานที่เกิดขึ้นเฉพาะในที่หนึ่งที่เวลาเดียว ฉันมองจากมุมของคนชอบเปรียบเทียบวรรณกรรมข้ามชาติ: เรื่องราวที่เราเรียกกันว่า 'อิเหนา' มีความคล้ายคลึงกับชุดตำนาน 'Panji' ของชวา ซึ่งนักวิชาการหลายคนชี้ว่ามีร่องรอยมาตั้งแต่ยุคกลางของชวา ความคล้ายนี้ปรากฏทั้งโครงเรื่อง ตัวละคร และธีมความรัก-การพลัดพราก ซึ่งชี้ว่าผู้เล่าในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แลกเปลี่ยนเรื่องเล่ากันผ่านพ่อค้า นักเดินทาง และการเคลื่อนย้ายของศิลปกรรม ในฐานะคนที่ติดตามงานละครและต้นฉบับเก่า ๆ ฉันเห็นหลักฐานหลายแบบรองรับการมีอยู่ของ 'อิเหนา' ในสยาม: ต้นฉบับเป็นลายลักษณ์ที่ร้อยเรียงเป็นภาษาไทย ตลอดจนบทร้อง บทละครที่ใช้แสดงในรอบพระราชพิธีและงานพื้นบ้าน มีการบันทึกการแสดงในบันทึกของผู้มาเยือนต่างชาติยุคโบราณ และร่องรอยในศิลปะเช่นหุ่นหนังหรือหน้ากาก ซึ่งทั้งหมดช่วยชี้ว่าตัวเรื่องถูกนำมาปรับและฝังตัวในระบบวรรณกรรมและนาฏศิลป์ไทยมายาวนาน ฉันชอบคิดถึงภาพนักเล่าโบราณที่ดัดแปลงเรื่องนี้ไปตามรสนิยมท้องถิ่น อย่างนั้นแหละ เรื่องราวเลยอยู่กับเราในหลายรูปแบบจนกลายเป็นของร่วมกัน

เรื่องเล่าและร่องรอยทางภาษาในงานชิ้นนี้เปิดช่องให้สมมติฐานหลากหลายเกี่ยวกับผู้แต่ง 'อิเหนา' ได้เลยทีเดียว ในฐานะคนที่ชอบวิเคราะห์วรรณกรรมโบราณ ผมมองว่านักวิชาการมักสรุปไว้เป็นชุดของข้อสันนิษฐานหลัก ๆ มากกว่าจะยึดตัวผู้แต่งคนเดียว ข้อแรกคือนักวิชาการเห็นร่องรอยความเป็นวรรณกรรมมลายู—มีคำยืม รูปแบบเรื่องเล่า และโครงเรื่องที่ใกล้เคียงกับ hikayat มลายู ซึ่งชี้ไปยังต้นกำเนิดทางวัฒนธรรมในคาบสมุทรมลายูหรือชวา ประเด็นที่สองคือแนวคิดว่าผลงานนี้เป็นผลงานรวม (composite work) ไม่ใช่ผลงานจากปากกาคนเดียว นักวิชาการชี้ว่ามีชั้นชั้นของเนื้อหา ถูกเติมแต่งและปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย ทำให้หยั่งรากทั้งจากการเล่าปากเปล่าและการจดบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ข้อสามคือการอิงอิทธิพลจากมหากาพย์อินเดียอย่าง 'รามายณะ' หรือการปะทะของเรื่องราวฮีโร่-อภินิหาร ซึ่งอธิบายองค์ประกอบเชิงโครงเรื่องบางอย่างได้ดี สุดท้ายยังมีสมมติฐานเกี่ยวกับการดัดแปลงเมื่อเข้ามาในสยาม: นักวิชาการบางคนเสนอว่าเวอร์ชันภาษาไทยเป็นงานแปลหรือปรับแต่งโดยกวีในราชสำนัก ซึ่งปรับโทนและค่านิยมให้สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่น การสรุปทั้งหมดสำหรับฉันคือไม่ควรมองหา "ผู้แต่งคนเดียว" เท่านั้น แต่ต้องเข้าใจเป็นผลงานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมที่มีหลายมือและหลายชั้นเวลา

หลายคนอาจไม่คาดคิดว่าเรื่องเล่าที่เรียกกันว่า 'อิเหนา' มีรากมาจากขบวนตำนานที่ไหลผ่านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มากกว่าการเป็นงานของนักเขียนคนเดียว ฉันชอบคิดว่า 'อิเหนา' คือผลจากการผสมผสานวัฒนธรรม: ต้นตอมาจากรอบข้างของนิทานแพนจิ (Panji) จากชวา ซึ่งถูกดัดแปลงเข้ามาทางชายฝั่งมลายูแล้วต่อมาถูกนำขึ้นสู่ราชสำนักไทยในสมัยอยุธยา เวลาอ่านฉบับที่เป็นบทละครหรือลิลิตแล้วจะเห็นเลยว่ามีการปรับจังหวะภาษาและลวดลายทางวรรณกรรมให้เข้ากับรสนิยมของชนชั้นผู้ปกครองของไทย นี่แหละทำให้ผู้คนในสยามรู้จักเรื่องนี้ในสภาพที่แตกต่างไปจากเวอร์ชันชวาอย่างชัดเจน ฉันมักนึกภาพนักเลงสมาคมศิลป์ในวังที่นั่งฟังนักเล่านำเสนอ แล้วค่อย ๆ ตัดต่อ ตัดทอน และเติมบทจนกลายเป็นสิ่งที่เราเรียกว่าคลาสสิกไทยวันนี้