ใครเป็นผู้เขียนราชาธิราชตอนสมิงพระรามอาสา

น่าสนใจมากที่หัวข้อ 'ราชาธิราชตอนสมิงพระรามอาสา' ถูกหยิบยกขึ้นมา เพราะชื่อเรื่องแบบนี้มักพาไปสู่ความซับซ้อนของประวัติการแต่งและการส่งต่อในวรรณกรรมไทยเก่าแก่ ได้ยินคนรุ่นเก่าบอกว่าเรื่องราวแนวราชาธิราชมักถูกแต่งขึ้นในสำนักศิลปะของราชสำนักโดยไม่มีผู้เขียนเดี่ยวที่ชัดเจน ซึ่งกรณีของตอน 'สมิงพระรามอาสา' ก็แทบจะไม่ต่างกัน ความเป็นไปได้สูงคือมันเป็นงานรวมหรือเรื่องเล่าที่ผ่านการปรับแต่งจากปากต่อปากจนถูกบันทึกลงในฉบับต่าง ๆ โดยนักเขียนหรือกวีหลายคนในยุคต่าง ๆ จึงยากจะระบุชื่อผู้เขียนที่แท้จริงแบบชัดเจนเหมือนหนังสือสมัยใหม่

ผมมักนึกภาพฉากการแต่งเรื่องในราชสำนักสมัยก่อน—กวีรับคำสั่ง พระราชอารมณ์อยากฟังเรื่องเก่า ผู้รื่นเริงจึงเรียบเรียงทำนองบท กฎไตรยางศ์และร้อยแก้วก็ถูกนำมาใช้ จนเกิดเป็นงานที่มีร่องรอยของหลายยุคสมัยรวมอยู่ในชิ้นเดียว นั่นทำให้หลายคนในวงวิชาการมองว่า 'ราชาธิราช' และตอนย่อย ๆ อย่าง 'สมิงพระรามอาสา' เป็นผลงานร่วมที่ไม่ได้มาจากปลายปากกาของบุคคลหนึ่งคนเดียว แต่อย่างไรก็ตาม ถ้ามองจากรูปแบบภาษา โครงเรื่อง และลีลาการใช้โวหาร ก็พอจะแยกได้ว่าแต่ละฉบับมีร่องรอยของกวีคนใดหรือยุคสมัยใดอยู่บ้าง เช่น บางฉบับจะมีสำเนียงของกาพย์ฉบังหรือลักษณะร้อยกรองที่ถกเถียงกันว่าน่าจะมาจากสำนักใด สำนักหนึ่งในอยุธยาหรือรัตนโกสินทร์ต้น ๆ

ส่วนตัวผมชอบความคลุมเครือแบบนี้ เพราะมันเปิดพื้นที่ให้คนอ่านและคนทำงานด้านวรรณกรรมได้วิจัย ตีความ และนำมาเล่าใหม่ในมุมมองร่วมสมัย แม้จะไม่มีชื่อผู้แต่งชัดเจน แต่ความมีชีวิตของเรื่อง—ตัวละคร เหตุการณ์ และโทนของงาน—ยังสะท้อนวัฒนธรรมและค่านิยมสมัยก่อนให้เราเรียนรู้ได้มากกว่าชื่อผู้แต่งเพียงชื่อเดียว เรื่องนี้ทำให้คิดว่าการเก็บรักษาและการอ่านซ้ำสืบต่อกันคือผู้เขียนร่วมที่แท้จริงในมิติหนึ่ง และนั่นคือสิ่งที่ทำให้ผมยังคงหลงใหลในงานวรรณกรรมเก่า ๆ อยู่เสมอ