ใครแต่งรามเกียรติ์ฉบับพื้นบ้านที่เล่าในภาคต่างๆ

ต้องยอมรับว่าชื่อของผู้เขียนฉบับพระราชนิพนธ์นั้นชัดเจนและลงลึกในประวัติศาสตร์วรรณคดีไทย: พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หรือที่เรามักเรียกกันตามราชวงศ์ว่า รัชกาลที่ 1 คือผู้ที่จัดทำและพระราชนิพนธ์ 'รามเกียรติ์' ฉบับที่ถือเป็นมาตรฐานของราชสำนักหลังการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ฉันมองงานนี้เหมือนการตั้งกรอบใหม่ให้เรื่องราวโบราณ — ไม่ใช่แค่การคัดลอก แต่เป็นการเรียบเรียงภาษาและโครงเรื่องให้เหมาะกับรสนิยมรวมทั้งพิธีการของราชสำนักในยุคนั้น ในฐานะคนที่ชอบอ่านบทละครและดูโขน การได้อ่านฉบับพระราชนิพนธ์ทำให้เห็นภาษาที่งามแบบราชาศัพท์และการปรับจังหวะบทกวีให้เข้ากับการแสดง ฉากหนุมานเผากรุงลงกาในฉบับนี้ถูกเขียนขึ้นด้วยลีลาอันสง่างาม เห็นเส้นเรื่องชัดเจนและมีการขับเน้นบทบาทตัวละครให้สมมงคลสำหรับการแสดงหน้าพระที่นั่ง การจัดลำดับเหตุการณ์และการเลือกใช้สำนวนราชาศัพท์ทำให้อรรถรสของฉากคมขึ้นและใช้งานได้ดีทั้งในการอ่านและการแสดง มุมมองส่วนตัวคือฉบับพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ 1 ไม่เพียงแต่เป็นงานประพันธ์ แต่ยังเป็นงานคัดเลือกตัวตนของชาติผ่านวรรณกรรมโบราณ ที่สำคัญคือมันกลายเป็นต้นแบบให้กับการเล่าเรื่องรามายณะในสยามยุคต่อมา — สิ่งนี้ทำให้ร่องรอยของพระราชนิพนธ์ยังคงเด่นชัดแม้เวลาจะผ่านไปนานแล้ว

รสชาติของ 'รามเกียรติ์' เวอร์ชันวรรณกรรมกับเวอร์ชันพื้นบ้านแตกต่างกันเหมือนการกินอาหารจานเดียวกันที่ปรุงโดยเชฟสองคนคนละสไตล์ ฉบับวรรณกรรมมักถูกตีกรอบโดยมาตรฐานราชสำนัก: ภาษาแต่งหรู เหมาะแก่การอ่านและบรรจงลำนำในพิธีการ มีโครงเรื่องครบถ้วนและการจริตของตัวละครถูกขัดเกลาให้สอดคล้องกับค่านิยมพระราชนิยม ฉากต่อสู้และบทกวีมีความประณีต ทั้งการใช้ฉันทลักษณ์และการเรียงร้อยคำทำให้ผู้อ่านรู้สึกถึงความยิ่งใหญ่และความเป็นระเบียบของเรื่องราว ทางกลับกันฉบับพื้นบ้านมีความยืดหยุ่นและอินทรีย์กว่ามาก มักใส่ลูกเล่นท้องถิ่น เช่นการเพิ่มมุกตลกให้หนุมานดูเป็นตัวฮา หรือการสอดแทรกผีป่าและความเชื่อท้องถิ่นในฉากหนึ่งฉาก ทำให้เรื่องราวเปลี่ยนทิศทางไปตามผู้เล่าและผู้ชม การแสดงพื้นบ้านอย่าง 'หนังตะลุง' หรือการเล่าในงานบุญจะเน้นความบันเทิงและบทเรียนเชิงชุมชนมากกว่าการรักษารูปแบบดั้งเดิม เหตุการณ์สำคัญบางตอน เช่นการเผาเมืองลงกา ในฉบับวรรณกรรมมักถูกยกให้เป็นพลังศีลธรรมและวีรกรรม แต่ในพื้นบ้านอาจกลายเป็นโชว์ของไหวพริบหนุมานหรือมีมุกแทรก ทำให้คนหัวเราะได้ สรุปแล้วฉันมองว่าไม่มีเวอร์ชันไหน 'ดีกว่า' แบบสัมบูรณ์ แต่แต่ละแบบตอบโจทย์คนละกลุ่ม: วรรณกรรมให้ความงามและความหมายเชิงสถาบัน ส่วนพื้นบ้านให้ชีวิตและการเชื่อมโยงกับชุมชน ซึ่งทำให้ตำนานยังคงมีลมหายใจจนถึงวันนี้

ตั้งแต่ครั้งแรกที่เห็นภาพฉากรามเกียรติ์บนผนังวัด ฉันมักชอบคิดถึงเส้นทางที่เรื่องราวจากอินเดียเดินทางมาถึงเมืองไทย สิ่งที่ต้องบอกให้ชัดคือ 'รามเกียรติ์' ไม่ได้เป็นการแปลคำต่อคำจาก 'รามายณะ' แต่เป็นงานดัดแปลงและเรียบเรียงขึ้นใหม่ในราชสำนักไทย โดยฉบับที่ถือเป็นมาตรฐานและแพร่หลายมากที่สุดคือฉบับในรัชกาลแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการรวมรวบ ปรับถ้อยคำ และเติมแต่งฉากให้เข้ากับวัฒนธรรมไทย ฉันรู้สึกว่าสิ่งนี้ทำให้เรื่องราวมีชีวิตใหม่ — ตัวละครบางตัวถูกเน้น บางฉากถูกขยาย และรายละเอียดเชิงพิธีกรรมหรือเครื่องแต่งกายถูกเปลี่ยนให้เป็นไทย เมื่อดูภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระบรมมหาราชวังหรือคำลำนำโบราณ ก็เห็นได้ว่าผลงานนี้ออกมาเป็นงานร่วมของกวี ช่าง และนักแสดง ไม่ใช่การถอดแบบจากตำราต้นฉบับเพียงอย่างเดียว ฉันมักจะชอบฟังบทบรรยายที่อธิบายว่าในหลายช่วงที่เราเห็นความเป็นไทยชัดเจน นั่นคือผลของการกลั่นกรองและตีความของคนยุคนั้น เป็นความภูมิใจแบบพิเศษที่เรื่องราวข้ามวัฒนธรรมมาแล้วกลายเป็นของเราจนคนไทยรู้จักกันดี

ในโลกของละครโขนและหุ่นละครรำที่ฉันหลงใหล ข้อความที่เราใช้อ้างอิงกันบ่อย ๆ ก็คือฉบับที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ซึ่งพระราชนิพนธ์โดยรัชกาลที่ 2 เป็นพื้นฐานสำคัญสำหรับการแสดงหลายรูปแบบ ตำราที่พระองค์ทรงประพันธ์เป็นบทกวีนิพนธ์ที่เรียบเรียงและขัดเกลาจากต้นฉบับอินเดีย ทำให้ภาษาและลีลาของเรื่องเหมาะสำหรับการขับร้อง ร่ายรำ และการบรรยายบนเวที สมัยก่อนครูละครและช่างหุ่นจะยึดเอาโครงเรื่องหลักจากฉบับนี้ แล้วปรับเป็นบทพูด บทร้อง หรือคำบรรยายให้เข้ากับสไตล์การแสดงของตน ความเป็นกวีของรัชกาลที่ 2 ทำให้บทขับร้องติดหูและถ่ายทอดอารมณ์ตัวละครได้ลึก จนกลายเป็นมาตรฐานที่ครูชั้นครูสอนลูกศิษย์ต่อกันมา เมื่อลงสนามจริง ทั้งฉากการต่อสู้ของหนุมานหรือการแย่งชิงนางสีดา ผู้ชมจะได้ยินถ้อยคำที่มีร่องรอยสำนวนแบบราชสำนัก ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมงานละครโขนและหุ่นละครรำสมัยราชวงศ์ใหม่จึงมักอ้างอิงพระราชนิพนธ์ฉบับนี้มากกว่าฉบับอื่น ใครไปชมแล้วลองสังเกตวรรคตอนและสำนวน จะเห็นความงดงามแบบโบราณที่ยังคงสะกดใจคนดูได้อยู่เสมอ

หลายตำนานชี้ว่า 'รามเกียรติ์' มีรากมาจากมหากาพย์อินเดียชื่อ 'Ramayana' ที่โดยตำนานอินเดียมักยกให้ฤาษีผู้เคร่งกรรมชื่อ 'วาลมีกิ' เป็นผู้แต่งต้นฉบับ ฉันมองเรื่องนี้เหมือนรากไม้ใหญ่ที่ทะลวงดินมาไกลหลายชาติพันธุ์—รากเดิมมาจากอินเดีย แต่กิ่งก้านงอกเงยในดินแดนต่างๆ จนกลายเป็นงานเล่าที่หลากหลาย เมื่อลุกขึ้นมาเป็น 'รามเกียรติ์' แบบไทย งานชิ้นนี้ถูกแปลงและจัดระบบใหม่ในราชสำนักอย่างมีรูปแบบ งานจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' เป็นหลักฐานสำคัญของการยืนยันรสชาติและฉากต่างๆ ที่เราเห็นในเวอร์ชันไทย ฉันคิดว่าสิ่งที่สำคัญไม่ใช่แค่ชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่เป็นกระบวนการของการถ่ายทอด ปรับแต่ง และการให้ความหมายใหม่โดยชุมชนศิลปินและราชสำนัก ซึ่งทำให้เรื่องราวนี้กลายเป็นของคนไทยอย่างแท้จริง

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากโขนและภาพจิตรกรรมในพระราชวังมักพาฉันย้อนกลับไปสู่ต้นตอของเรื่องราวที่เราเรียกกันว่า 'รามเกียรติ์' นั้นเอง ฉบับวรรณคดีไทยที่ได้รับความนิยมมากที่สุดมักถูกอ้างถึงว่าเป็นพระราชนิพนธ์หรือผลงานที่รวบรวมโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้ซึ่งทรงโปรดให้คณะกวีและข้าราชบริพารช่วยกันเรียบเรียง ตัดต่อ และปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทยหลังสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ความรู้สึกของฉันต่อเรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ชื่อนักประพันธ์คนเดียว แต่รวมถึงกระบวนการสร้างสรรค์ร่วมกันในราชสำนัก ราชสำนักนั้นเปรียบเสมือนเวิร์กช็อปใหญ่ที่นำเอาวรรณกรรมจากอินเดียอย่าง 'รามายณะ' มาปรับเป็นแบบไทย จึงเห็นได้จากการเพิ่มตัวละคร สำนวน และรายละเอียดพิธีกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ไทย ฉบับรัชกาลที่ 1 จึงกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อมาในรูปแบบโขน งานจิตรกรรม และตำราเรียน นั่นทำให้ฉันมองว่าเจ้าของผลงานในทางปฏิบัติคือพระองค์เองพร้อมกับคณะผู้เชี่ยวชาญในราชสำนัก มากกว่าเป็นผลงานของบุคคลเดียวเพียงคนใดคนหนึ่ง

การเดินชมจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' ทำให้ผมหยุดมองนานกว่าที่คิดไว้ เพราะทุกฉากดูเหมือนจะมีลมหายใจของงานศิลป์และประวัติศาสตร์ผสานอยู่ด้วยกัน ฉากเหล่านั้นวาดขึ้นตามร้อยแก้ว-ร้อยกรองของเรื่องราวไทยที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ซึ่งโดยทั่วไปถือว่าเป็นผลงานที่เกิดจากความพยายามของราชสำนักสมัยรัตนโกสินทร์ ตำนานฉบับที่เป็นต้นแบบให้ช่างวาดฝาผนังถูกจัดเรียงและปรับคำขึ้นในยุคพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (รัชกาลที่ 1) เพื่อให้เข้ากับบริบทการเมืองและศิลปะของราชสำนักใหม่ ผมมองภาพแล้วคิดว่าแทนที่จะเป็นงานของศิลปินคนเดียว มันเป็นผลงานร่วมของช่างหลากฝีมือที่ทำงานตามแบบและคำสั่งจากศูนย์กลาง นอกจากการจัดเรียงเรื่องแล้ว ยังมีการปรับแต่งเนื้อหาในรูปแบบกวีที่ได้รับการถ่ายทอดต่อมาอีกหลายรุ่น โดยเฉพาะรัชกาลต่อมาเองก็มีบทบาทในการประพันธ์และส่งเสริมวรรณกรรมซึ่งช่วยให้รูปแบบเรื่องเล่าในวังมีความแน่นหนาและเป็นมาตรฐาน ฉะนั้นเมื่อยืนดูภาพฉากต่าง ๆ ผมจึงรู้สึกเหมือนกำลังอ่านหนังสือประวัติศาสตร์ที่เขียนด้วยพู่กัน—มีทั้งอำนาจของรัฐ ความนึกคิดทางศิลป์ และร่องรอยของช่างฝีมือรวมกันอย่างลงตัว

เรื่องนี้มีรากลึกที่เชื่อมโยงกับวรรณคดีมหากาพย์ของอินเดีย และผมมักเล่าให้เพื่อนๆ ฟังว่าต้นฉบับดั้งเดิมคือ 'รามายณะ' ของ 'วัลมีกิ' ซึ่งเป็นมหากาพย์สันสกฤตโบราณที่เล่าเรื่องราม ผู้มีพระสติปัญญาและการต่อสู้เพื่อคุณธรรม การมาถึงของเรื่องในดินแดนไทยไม่ได้มาจากมือเดียว แต่เป็นผลจากการรับเอา ปรับ และเรียบเรียงใหม่หลายชั้น โดยในประวัติศาสตร์ไทยมีการดัดแปลงทั้งในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ ตอนต้นของยุครัตนโกสินทร์ได้รับการเรียบเรียงใหม่อย่างเป็นระบบจนกลายเป็นรูปแบบที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เห็นในภาพฝาผนังที่พระราชวัง ซึ่งสื่อสารเรื่องราวแบบราชสำนักไทยและเพิ่มมิติทางวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้าไป มุมมองของผมคือไม่มีผู้แต่งคนเดียวสำหรับ 'รามเกียรติ์' แต่เป็นการทำงานร่วมกันของบรรดากวีในราชสำนัก ครูละครพื้นบ้าน และผู้เล่าในชนบท ผลงานสุดท้ายจึงเป็นงานรวมเชิงวัฒนธรรมที่สะท้อนทั้งอิทธิพลอินเดียและรสชาติท้องถิ่นของไทยได้อย่างน่าสนใจ

นักอ่านที่คลุกคลีกับวรรณกรรมไทยมาหลายปีรู้สึกว่าการพูดถึง 'รามเกียรติ์' ฉบับภาษาไทยเป็นเรื่องน่าสนใจมาก เพราะหลายคนอาจไม่รู้ว่าต้นฉบับเดิมเป็นวรรณกรรมอินเดียที่ชื่อ 'รามายณะ' ผ่านการปรับปรุงและเล่าขานในไทยจนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว คนไทยที่แต่งรามเกียรติ์มีหลายยุคสมัย แต่ที่โดดเด่นที่สุดคือฉบับของรัชกาลที่ 1 ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่ทั้งเรื่องโดยใช้โครงจากรามายณะ แต่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทย มีการเพิ่มตัวละครใหม่ๆ อย่าง 'หนุมาน' ที่พัฒนาจากเดิมจนมีบทบาทสำคัญ ภาษาที่ใช้ก็งดงามด้วยฉันทลักษณ์แบบกลอนบทละคร เรียกได้ว่าเป็นมรดกทางวรรณกรรมที่ทรงคุณค่า

สมัยเด็กเคยเรียนเรื่องรามเกียรติ์ในวิชาภาษาไทยและสงสัยว่ามันมาจากไหน เลยลองศึกษาดูพบว่ามันดัดแปลงมาจากมหากาพย์ 'Ramayana' ของอินเดียโบราณ ที่น่าสนใจคือไทยรับอิทธิพลนี้ผ่านทางวัฒนธรรมขอมและจาม ไม่ใช่รับตรงจากอินเดีย ตัวละครหลักอย่างพระรามสีดายัง保留了ชื่อเดิมไว้ แต่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทย เช่น เพิ่มฉากพระรามเดินดงที่สะท้อนวิถีชีวิตไทยโบราณ ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า 'การถ่ายทอดทางวัฒนธรรม' ที่น่าทึ่งคือมันผ่านการเล่าสู่กันมานานหลายร้อยปีก่อนจะถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรในสมัยอยุธยา