ใครแต่งรามเกียรติ์ฉบับพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 1

รามเกียรติ์ที่เรารู้จักกันในปัจจุบันนี้ ส่วนใหญ่ถูกเรียบเรียงและปรับปรุงขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยมีพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงเป็นผู้สนับสนุนให้มีการรจนาขึ้นใหม่ แต่ไม่ได้ทรงแต่งด้วยพระองค์เองทั้งหมด งานชิ้นนี้เป็นการรวบรวมและปรับปรุงจากต้นฉบับเดิมที่สืบทอดมาจากสมัยอยุธยา โดยมีกวีในราชสำนักหลายท่านร่วมกันแต่งขึ้น เนื้อหามีทั้งส่วนที่คัดลอกมาจากของเก่าและเพิ่มเติมใหม่ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น กลายเป็นวรรณคดีชั้นเยี่ยมที่แสดงถึงภูมิปัญญาไทยในยุคนั้น

เราเคยนึกเล่นๆ ว่าถ้าต้องบอกชื่อผู้แต่ง 'รามเกียรติ์' ฉบับพื้นบ้าน คงต้องเขียนคำตอบว่าไม่มีคนเดียวที่เป็นผู้แต่งเดียวจริงๆ เสียงเล่าจากท้องถิ่นถูกปั้นแต่งซ้ำแล้วซ้ำเล่าจนกลายเป็นเรื่องเดียวกันที่มีสำเนียงและรายละเอียดต่างกันไปในแต่ละภาค บทละคร เวทีหุ่น หรือนาฏศิลป์ท้องถิ่นมักดัดแปลงตอนให้เข้ากับความเชื่อและขนบของชุมชน ดังนั้นผู้เล่า คนแสดง และชุมชนเองคือผู้ร่วมแต่งกายภาพรวมของเรื่องราวมากกว่าจะมีคนเขียนเพียงคนเดียว เมื่อมองประวัติศาสตร์วรรณคดี แน่นอนว่ามีฉบับมาตรฐานที่ได้รับการรวบรวมและแต่งขึ้นอย่างเป็นทางการ เช่นฉบับราชสำนักที่อ้างอิงจากต้นฉบับอินเดียอย่าง 'รามายณะ' แต่ว่าเวอร์ชันพื้นบ้านหลายฉบับที่หมุนเวียนกันเล่าในงานประเพณีหรือในบ้านนาเกิดจากปากต่อปาก คนขับกล่อมและนักเล่านิทานท้องถิ่นเป็นแรงขับเคลื่อนหลักของเนื้อหา พูดสั้นๆ ว่ารู้สึกตื่นเต้นเสมอเวลารู้ว่าทุกครั้งที่เรื่องถูกเล่า มันก็ถูกเขียนใหม่ในหัวใจของผู้ฟังอีกครั้ง

ความทรงจำเกี่ยวกับฉากโขนและภาพจิตรกรรมในพระราชวังมักพาฉันย้อนกลับไปสู่ต้นตอของเรื่องราวที่เราเรียกกันว่า 'รามเกียรติ์' นั้นเอง ฉบับวรรณคดีไทยที่ได้รับความนิยมมากที่สุดมักถูกอ้างถึงว่าเป็นพระราชนิพนธ์หรือผลงานที่รวบรวมโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ผู้ซึ่งทรงโปรดให้คณะกวีและข้าราชบริพารช่วยกันเรียบเรียง ตัดต่อ และปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทยหลังสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ความรู้สึกของฉันต่อเรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ชื่อนักประพันธ์คนเดียว แต่รวมถึงกระบวนการสร้างสรรค์ร่วมกันในราชสำนัก ราชสำนักนั้นเปรียบเสมือนเวิร์กช็อปใหญ่ที่นำเอาวรรณกรรมจากอินเดียอย่าง 'รามายณะ' มาปรับเป็นแบบไทย จึงเห็นได้จากการเพิ่มตัวละคร สำนวน และรายละเอียดพิธีกรรมที่เป็นเอกลักษณ์ไทย ฉบับรัชกาลที่ 1 จึงกลายเป็นต้นแบบที่ส่งต่อมาในรูปแบบโขน งานจิตรกรรม และตำราเรียน นั่นทำให้ฉันมองว่าเจ้าของผลงานในทางปฏิบัติคือพระองค์เองพร้อมกับคณะผู้เชี่ยวชาญในราชสำนัก มากกว่าเป็นผลงานของบุคคลเดียวเพียงคนใดคนหนึ่ง

ในโลกของละครโขนและหุ่นละครรำที่ฉันหลงใหล ข้อความที่เราใช้อ้างอิงกันบ่อย ๆ ก็คือฉบับที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ซึ่งพระราชนิพนธ์โดยรัชกาลที่ 2 เป็นพื้นฐานสำคัญสำหรับการแสดงหลายรูปแบบ ตำราที่พระองค์ทรงประพันธ์เป็นบทกวีนิพนธ์ที่เรียบเรียงและขัดเกลาจากต้นฉบับอินเดีย ทำให้ภาษาและลีลาของเรื่องเหมาะสำหรับการขับร้อง ร่ายรำ และการบรรยายบนเวที สมัยก่อนครูละครและช่างหุ่นจะยึดเอาโครงเรื่องหลักจากฉบับนี้ แล้วปรับเป็นบทพูด บทร้อง หรือคำบรรยายให้เข้ากับสไตล์การแสดงของตน ความเป็นกวีของรัชกาลที่ 2 ทำให้บทขับร้องติดหูและถ่ายทอดอารมณ์ตัวละครได้ลึก จนกลายเป็นมาตรฐานที่ครูชั้นครูสอนลูกศิษย์ต่อกันมา เมื่อลงสนามจริง ทั้งฉากการต่อสู้ของหนุมานหรือการแย่งชิงนางสีดา ผู้ชมจะได้ยินถ้อยคำที่มีร่องรอยสำนวนแบบราชสำนัก ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมงานละครโขนและหุ่นละครรำสมัยราชวงศ์ใหม่จึงมักอ้างอิงพระราชนิพนธ์ฉบับนี้มากกว่าฉบับอื่น ใครไปชมแล้วลองสังเกตวรรคตอนและสำนวน จะเห็นความงดงามแบบโบราณที่ยังคงสะกดใจคนดูได้อยู่เสมอ

นักอ่านที่คลุกคลีกับวรรณกรรมไทยมาหลายปีรู้สึกว่าการพูดถึง 'รามเกียรติ์' ฉบับภาษาไทยเป็นเรื่องน่าสนใจมาก เพราะหลายคนอาจไม่รู้ว่าต้นฉบับเดิมเป็นวรรณกรรมอินเดียที่ชื่อ 'รามายณะ' ผ่านการปรับปรุงและเล่าขานในไทยจนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัว คนไทยที่แต่งรามเกียรติ์มีหลายยุคสมัย แต่ที่โดดเด่นที่สุดคือฉบับของรัชกาลที่ 1 ซึ่งทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นใหม่ทั้งเรื่องโดยใช้โครงจากรามายณะ แต่ปรับเนื้อหาให้เข้ากับบริบทไทย มีการเพิ่มตัวละครใหม่ๆ อย่าง 'หนุมาน' ที่พัฒนาจากเดิมจนมีบทบาทสำคัญ ภาษาที่ใช้ก็งดงามด้วยฉันทลักษณ์แบบกลอนบทละคร เรียกได้ว่าเป็นมรดกทางวรรณกรรมที่ทรงคุณค่า

ตั้งแต่ครั้งแรกที่เห็นภาพฉากรามเกียรติ์บนผนังวัด ฉันมักชอบคิดถึงเส้นทางที่เรื่องราวจากอินเดียเดินทางมาถึงเมืองไทย สิ่งที่ต้องบอกให้ชัดคือ 'รามเกียรติ์' ไม่ได้เป็นการแปลคำต่อคำจาก 'รามายณะ' แต่เป็นงานดัดแปลงและเรียบเรียงขึ้นใหม่ในราชสำนักไทย โดยฉบับที่ถือเป็นมาตรฐานและแพร่หลายมากที่สุดคือฉบับในรัชกาลแรกของกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการรวมรวบ ปรับถ้อยคำ และเติมแต่งฉากให้เข้ากับวัฒนธรรมไทย ฉันรู้สึกว่าสิ่งนี้ทำให้เรื่องราวมีชีวิตใหม่ — ตัวละครบางตัวถูกเน้น บางฉากถูกขยาย และรายละเอียดเชิงพิธีกรรมหรือเครื่องแต่งกายถูกเปลี่ยนให้เป็นไทย เมื่อดูภาพจิตรกรรมฝาผนังในพระบรมมหาราชวังหรือคำลำนำโบราณ ก็เห็นได้ว่าผลงานนี้ออกมาเป็นงานร่วมของกวี ช่าง และนักแสดง ไม่ใช่การถอดแบบจากตำราต้นฉบับเพียงอย่างเดียว ฉันมักจะชอบฟังบทบรรยายที่อธิบายว่าในหลายช่วงที่เราเห็นความเป็นไทยชัดเจน นั่นคือผลของการกลั่นกรองและตีความของคนยุคนั้น เป็นความภูมิใจแบบพิเศษที่เรื่องราวข้ามวัฒนธรรมมาแล้วกลายเป็นของเราจนคนไทยรู้จักกันดี

เราเคยรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่พลิกอ่านฉบับพระราชนิพนธ์ของ 'รามเกียรติ์' เพราะมันเรียบเรียงเรื่องราวหลัก ๆ ของรามายณะให้อ่านง่ายแต่ยังคงกลิ่นอายแบบไทยชัดเจน ในฉบับพระราชนิพนธ์โดยทั่วไปจะเรียงตอนเป็นเส้นเรื่องหลักตามพล็อตคลาสสิก กล่าวคือ เริ่มจากกำเนิดและวัยเยาว์ของพระรามกับพี่น้อง การสอบพระอิทธิฤทธิ์หรือการชนะทดสอบต่าง ๆ ที่นำไปสู่การอภิเษก ต่อด้วยเหตุการณ์สำคัญคือการถูกขับไล่ออกจากราชสำนัก (ล่องไพร/ลี้ภัย) ซึ่งเป็นฉากอารมณ์หนักหน่วงและเป็นจุดพลิกเรื่อง จากนั้นเรื่องจะพาไปสู่การลักพาตัวนางสีดาโดยทศกัณฐ์ การตามหาสีดาโดยหนุมานและพันธมิตรลิง การสร้างพันธมิตรระหว่างมนุษย์และลิง รวมถึงฉากยุทธการใหญ่ ๆ เช่น การตีเขามหาราช การเผากรุงลงกาโดยหนุมาน และสงครามครั้งยิ่งใหญ่ระหว่างพระรามกับทศกัณฐ์ ตอนสุดท้ายมักเป็นการพิพากษา หรือการพิสูจน์ตัวของนางสีดา และการกลับคืนสู่อาณาจักร บทแต่ละตอนในฉบับพระราชนิพนธ์มักจะมีชื่อตอนย่อ ๆ และรายละเอียดฉากที่ชี้จุดอารมณ์ให้ชัด ซึ่งทำให้ง่ายต่อการอ้างอิงในงานศึกษาหรือการแสดง เช่น ฉากลักพาตัวฉากหนึ่งจะถูกเน้นด้วยบทบรรยายและบทสนทนาเฉพาะตัว มากกว่าจะเป็นตอนยาวเดียวตลอดเรื่อง ถาต้องแนะนำนักศึกษา ผมมักบอกให้เริ่มจากการแยกประเด็นหลัก (กำเนิด — ชีวิตในป่า — การลักพาตัว — การค้นหาและก่อกองทัพ — สงคราม — การกลับบ้าน) แล้วจึงดูรายละเอียดในฉบับพระราชนิพนธ์ที่สนใจ เพราะบางฉบับจะใส่บทร้อยกรองหรือคำสอนเพิ่มเติม ซึ่งช่วยเห็นมุมคิดของผู้แต่งในตอนนั้น

การเดินชมจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' ทำให้ผมหยุดมองนานกว่าที่คิดไว้ เพราะทุกฉากดูเหมือนจะมีลมหายใจของงานศิลป์และประวัติศาสตร์ผสานอยู่ด้วยกัน ฉากเหล่านั้นวาดขึ้นตามร้อยแก้ว-ร้อยกรองของเรื่องราวไทยที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ซึ่งโดยทั่วไปถือว่าเป็นผลงานที่เกิดจากความพยายามของราชสำนักสมัยรัตนโกสินทร์ ตำนานฉบับที่เป็นต้นแบบให้ช่างวาดฝาผนังถูกจัดเรียงและปรับคำขึ้นในยุคพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (รัชกาลที่ 1) เพื่อให้เข้ากับบริบทการเมืองและศิลปะของราชสำนักใหม่ ผมมองภาพแล้วคิดว่าแทนที่จะเป็นงานของศิลปินคนเดียว มันเป็นผลงานร่วมของช่างหลากฝีมือที่ทำงานตามแบบและคำสั่งจากศูนย์กลาง นอกจากการจัดเรียงเรื่องแล้ว ยังมีการปรับแต่งเนื้อหาในรูปแบบกวีที่ได้รับการถ่ายทอดต่อมาอีกหลายรุ่น โดยเฉพาะรัชกาลต่อมาเองก็มีบทบาทในการประพันธ์และส่งเสริมวรรณกรรมซึ่งช่วยให้รูปแบบเรื่องเล่าในวังมีความแน่นหนาและเป็นมาตรฐาน ฉะนั้นเมื่อยืนดูภาพฉากต่าง ๆ ผมจึงรู้สึกเหมือนกำลังอ่านหนังสือประวัติศาสตร์ที่เขียนด้วยพู่กัน—มีทั้งอำนาจของรัฐ ความนึกคิดทางศิลป์ และร่องรอยของช่างฝีมือรวมกันอย่างลงตัว

หลายตำนานชี้ว่า 'รามเกียรติ์' มีรากมาจากมหากาพย์อินเดียชื่อ 'Ramayana' ที่โดยตำนานอินเดียมักยกให้ฤาษีผู้เคร่งกรรมชื่อ 'วาลมีกิ' เป็นผู้แต่งต้นฉบับ ฉันมองเรื่องนี้เหมือนรากไม้ใหญ่ที่ทะลวงดินมาไกลหลายชาติพันธุ์—รากเดิมมาจากอินเดีย แต่กิ่งก้านงอกเงยในดินแดนต่างๆ จนกลายเป็นงานเล่าที่หลากหลาย เมื่อลุกขึ้นมาเป็น 'รามเกียรติ์' แบบไทย งานชิ้นนี้ถูกแปลงและจัดระบบใหม่ในราชสำนักอย่างมีรูปแบบ งานจิตรกรรมฝาผนังที่ 'วัดพระแก้ว' เป็นหลักฐานสำคัญของการยืนยันรสชาติและฉากต่างๆ ที่เราเห็นในเวอร์ชันไทย ฉันคิดว่าสิ่งที่สำคัญไม่ใช่แค่ชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่เป็นกระบวนการของการถ่ายทอด ปรับแต่ง และการให้ความหมายใหม่โดยชุมชนศิลปินและราชสำนัก ซึ่งทำให้เรื่องราวนี้กลายเป็นของคนไทยอย่างแท้จริง

เรื่องนี้มีรากลึกที่เชื่อมโยงกับวรรณคดีมหากาพย์ของอินเดีย และผมมักเล่าให้เพื่อนๆ ฟังว่าต้นฉบับดั้งเดิมคือ 'รามายณะ' ของ 'วัลมีกิ' ซึ่งเป็นมหากาพย์สันสกฤตโบราณที่เล่าเรื่องราม ผู้มีพระสติปัญญาและการต่อสู้เพื่อคุณธรรม การมาถึงของเรื่องในดินแดนไทยไม่ได้มาจากมือเดียว แต่เป็นผลจากการรับเอา ปรับ และเรียบเรียงใหม่หลายชั้น โดยในประวัติศาสตร์ไทยมีการดัดแปลงทั้งในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ ตอนต้นของยุครัตนโกสินทร์ได้รับการเรียบเรียงใหม่อย่างเป็นระบบจนกลายเป็นรูปแบบที่เรียกว่า 'รามเกียรติ์' ฉบับที่เห็นในภาพฝาผนังที่พระราชวัง ซึ่งสื่อสารเรื่องราวแบบราชสำนักไทยและเพิ่มมิติทางวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้าไป มุมมองของผมคือไม่มีผู้แต่งคนเดียวสำหรับ 'รามเกียรติ์' แต่เป็นการทำงานร่วมกันของบรรดากวีในราชสำนัก ครูละครพื้นบ้าน และผู้เล่าในชนบท ผลงานสุดท้ายจึงเป็นงานรวมเชิงวัฒนธรรมที่สะท้อนทั้งอิทธิพลอินเดียและรสชาติท้องถิ่นของไทยได้อย่างน่าสนใจ