Anong Mga Pelikula Pilipino Ang May International Recognition?

Isang nakakaintrigang detalye ang pag-usapan ang mga pelikulang Pilipino na umabot sa pandaigdigang pagkilala. Isang magandang halimbawa ay ang 'Himala' ni Ishmael Bernal, na talagang gumawa ng ingay sa 1982 at hanggang ngayon ay binabalikan bilang isang klasikal na obra. Ang tema ng pananampalataya at pagbibiro ng kapalaran ay pinalutang gamit ang husay ng mga aktor, nagsisilbing isang simbolo. Napakahalaga rin ng pagkakapanalo ni Brillante Mendoza sa Cannes Film Festival para sa kanyang pelikulang 'Kinatay', na binigyan siya ng Best Director award. Ipinakita nito na hindi lamang tayo nagbibigay ng entertainment kundi may malalim na mensahe at mahuhusay na sining sa likod nito. Kasama ang mga ito, huwag kalimutan ang 'The Woman Who Left' ni Lav Diaz, na dinakip ang Golden Lion sa Venice Film Festival noong 2016. Ang mga gawain ng mga direktor tulad nila Mendoza at Diaz ay nagpapakitang ang ating mga kwento ay kaya talagang makipagsabayan sa mas malalaking entablado. May mga salinwika ng mga pelikula at talagang sinasalamin nito ang kulturang Pilipino, na patuloy na umaangat sa sining sa pandaigdigang larangan. Kaya, kapag tinitingnan ang ganitong mga pelikula, hindi lang tayo basta nakikinood. Nagsisilbing paraan ito upang makilala ang ating kulturang mayaman at ang kakayahan ng mga Pilipino na makalikha ng mga kwentong tunay na tumatagos sa puso at isipan ng sinumang nanonood. Ang mga pelikulang ito ay hindi lamang pang-nasyonal, kundi para sa lahat. Pagpahalaga sa sining sa likod ng kamera!

Sobrang nakakagulat ang mga nangyayari sa industriya ng pelikulang Pilipino! Napag-alaman ko na ang isang pelikula na talagang humakot ng kita ay ang 'Hello, Love, Goodbye' na pinagbibidahan nila Kathryn Bernardo at Alden Richards. Mukhang naging blockbuster ito dahil sa galing ng kwento at ang malalim na koneksyon ng mga karakter sa mga manonood. Nakatulong din ang kakaibang paleta ng mga emosyon mula sa kwento ng mga OFW na nagnanais na makamit ang kanilang mga pangarap, na talagang bumighani sa mga tao. Ang tagumpay nito ay hindi lamang makikita sa takilya kundi pati na rin sa mga positibong feedback na natanggap nito mula sa publiko. Isa ito sa mga pelikulang hindi mo maiiwanan.

Nariyan ang napakaraming nobelang Pilipino na tumalon mula sa pahina patungo sa malaking screen o telebisyon, at isa sa mga pinaka-maimpluwensyang halimbawa ay ang ‘Noli Me Tangere’ ni Jose Rizal. Ang kwentong ito ay hindi lamang binigyang-diin ang mga isyung panlipunan noong panahon ng Espanyol, kundi ito rin ay umantig sa puso ng maraming tao. Kakaiba ang taas ng kalidad ng mga adaptasyon nito, na akala ko ay nag-tagumpay na ipamalas ang bawat karakter at tema. Para sa akin, ang mga pelikula at serye tulad ng ‘Kasta' at ‘Noli Me Tangere: The Musical' ay tayog na nagbigay-diin sa kahalagahan ng kasaysayan at kultura ng Pilipinas sa mga bagong henerasyon. Ang mga interpretasyong ito ay tila nagbigay buhay sa mga sulatin ni Rizal at nagdala ng mga mensahe niya sa mas modernong konteksto. Sa kabilang dako, hindi ko maiwasang banggitin ang ‘Desaparesidos’ ni Lualhati Bautista, na naging pagkakaiba-iba ng inang mga kwento ng kababaihan sa panahon ng martial law. Ang kanyang kwento ay naging basehan ng mga serye gaya ng ‘Minsan Lang Kita Iibigin’. Nakakalungkot na ang tema ng kanyang mga hinanakit ay patuloy na umusbong sa kasalukuyan, pero ang hiwaga ng kanyang panulat ay di mapapantayan. Siguradong marami sa atin ang nalungkot sa kanyang pagpapakita ng mga bata at pamilya na nahahati. Huwag din tayong kalimutan ang ‘Ang Huling El Bimbo’ na bumihag sa puso ng marami, lalo na nang ang kwento ng pag-ibig at sakripisyo ay tinangkilik at inangkop sa entablado. Ang makabagbag-damdaming kwento ng mga karakter at ang mga patunay na pagpili sa ating natalang kapalaran ay talagang pumukaw sa puso ng mga manonood at umanit kayang kaalaman na hindi nasusukat sa oras. Ito ay nagbigay-diin na ang mga kwentong ito ay hindi lamang tungkol sa ating nakaraan kundi isang mahalagang piraso ng pagkakakilanlan natin bilang mga Pilipino.

Isang nakabibighaning aspeto ng pelikulang Pilipino ay ang pagkakaroon nito ng mga kwentong talagang tumutukoy sa kultura at lokal na karanasan. Halimbawa, ang ‘Heneral Luna’ ay naging malaking hit sa ating bansa, na hindi matutumbasan ng mga banyagang pelikula. Ang husay ng pagkakaipon sa mga laban at ang galit na dala ng kanilang kwento ay tunay na umantig sa puso ng mga Pilipino. By the way, ang mga eksena na bumabalik sa mga alaala ng nakaraan at ang makapangyarihang pagganap ni John Arcangel ang siyang dahilan kung bakit ito naging pandaigdigang usapan sa mga fan ng kasaysayan. Pati na rin ang ‘Kita Kita’, isang romantikong komedya na nahuhulog sa isyu ng Pag-ibig at kalungkutan, na hindi lang nakilala rito kundi medyo pinag-uusapan pa sa ibang bansa, lalo na't ang tema nito ay may kaugnayan sa mga tao kahit saan.

Sobrang nostalgic ako pag iniisip ko ang mga pelikula na nag-iwan ng marka sa kulturang Pilipino. Una, hindi pwedeng hindi banggitin ang ‘‘Himala’’. Para sa akin, isang cultural touchstone ito—hindi lang dahil sa performance ni Nora Aunor kundi dahil sa tanong nito tungkol sa pananampalataya, hysteria, at kung paano nagiging alamat ang trahedya sa komunidad. Napanood ko ito sa eskwelahan noon at nag-iwan ng kakaibang takot at pagkamangha; parang bumagsak ang buong baryo sa harap ko. Pangalawa, mahalaga rin ang ‘‘Maynila: Sa mga Kuko ng Liwanag’’ at ‘‘Oro, Plata, Mata’’ dahil pinakita nila ang madilim at magarbong mukha ng lipunan sa iba’t ibang era. Sa mas bagong panahon, ‘‘Heneral Luna’’ at ‘‘Hello, Love, Goodbye’’ ang may sariling espasyo sa pop culture—ang isa nagtulak ng pambansang diskurso tungkol sa kasaysayan at liderato, ang isa naman tumugma sa damdamin ng mga OFW at modern rom-com audience. Bawat pelikula, sa paraan nito, nagiging usapan sa jeep, bar, at social feed—iyan ang tunay na importansya nila.

Sa taong ito, talagang namumukod-tangi ang ilang mga pelikulang Pilipino na nakapagbigay ng bagong sigla sa ating industriya. Isang halimbawa ay ang 'Kailangan Kita', na naging isang malaking usapan. Ang kwento nito ay nasa gitna ng tunay na relasyon at kung paano nito hawak ang tema ng pag-ibig sa hirap. Gustung-gusto ko ang pagkakaroon nito ng mga makabagbag-damdaming eksena, na talagang umantig sa puso ng mga manonood. Ang mga karakter ay naging napaka-relatable, at ang mga dialogue ay puno ng tunay na emosyon na madaling maramdaman ng marami. Kaya naman, ang daming tao ang bumalik sa sinehan para sa karagdagang panonood! Kasama rin sa mga sikat na pelikula ang 'Kape at Patis', na nakakuha ng atensyon hindi lamang sa kwento nito kundi pati na rin sa mga natatanging pagganap ng mga artista. Isang magandang pagtalakay sa sosyal at pangkabuhayan na aspeto ng buhay ng mga Pilipino. Ang paghalong drama at komedya ay nagbibigay ng fresh take sa karaniwang issues na madalas nating natanaw sa ating paligid. Totoong nakaka-inspire ang mga mensahe sa likod ng bawat eksena, na parang sinasabi na sa kabila ng hirap, may pag-asa at saya pa rin. Saludo ako sa mga filmmaker na bumubuo nito! Talaga namang ang mga ito ay ilan lamang sa mga pelikula na nagbigay ng bagong boses sa mga Pinoy. Ang bawat kwento ay may kanya-kanyang pananaw at nakakuha ng puso at isipan ng lahat, na tila nagsisilbing salamin ng ating lipunan. Kakaibang kasiyahan at talino ang naidulot ng mga pelikulang ito!

Sa bawat komunidad ng mga tagahanga, parang may mga himig na tila umuugong sa ating diwa. Pagdating sa mga soundtrack na may malalim na koneksyon sa mga Pilipino, ilang mga piraso ang agad na pumapasok sa isip ko. Isang magandang halimbawa ay ang iconic na ‘Hawak Kamay’ ni Yeng Constantino. Ang kantang ito ay puno ng emosyon at nagsasalamin sa mga pagsubok at tagumpay na dinaranas ng maraming Pilipino. Kakaibang saya at pag-asa ang dulot nito, kaya madalas itong ginagamit sa mga pagdiriwang at mga espesyal na okasyon. Sino bang hindi maapektuhan ng kanyang boses na puno ng damdamin? Parang yakap mula sa isang kaibigan kung minsan. Isa pang soundtrack na tumatalakay sa lalim ng ating kultura ay ang ‘Tadhana’ nina Up Dharma Down. Ang pagkakaroon ng pagkakataon na marinig ang pirasong ito ay para nang isawsaw ang sarili sa isang dagat ng nostalgia at pagninilay. Hindi maikakaila na ang mga mensahe ng pag-ibig at pagkakaibigan dito ay marami ang nakaka-relate, at sa bawat sulok ng bansa, ang mga tao ay kumakanta kasama nito. Ang mga lyriko nito ay tila nag-uugnay sa puso ng mga tao, isinasaad ang masalimuot na kalagayan ng pag-ibig na pinagdaraanan ng marami. Huwag natin kalimutan ang soundtrack mula sa mga pelikulang naging bahagi na ng ating pagkatao. Halimbawa, ang ‘Kaleidoscope World’ ni Francis M. ay isa sa mga himig na nagbigay-inspirasyon sa mga kabataan upang ipaglaban ang kanilang mga pangarap at makilala ang kanilang lahi. Ang fusion ng rap at folk na tunog ay nagdala ng bagong sigla at pag-asa sa ating kultura, na nagpapakita ng yaman ng ating kasaysayan. Sa panahon ng kanyang pagsikat, naging simbolo si Francis M. ng pagmamalaki bilang Pilipino, at ang kantang ito ay tiyak na magiging bahagi ng ating kolektibong alaala. Sa mga nabanggit na ito at marami pang iba, makita ang pagkakaugnay-ugnay ng musika sa ating buhay at kultura. Ang mga soundtrack na ito ay hindi lamang isang simpleng himig na maririnig; sila ay mga salamin na nagpapakita ng ating mga buhay, alaala, at pinagdaraanan bilang mga tao. Bawat piraso ng musika ay may dalang kwento at koneksyon na tila nag-uugnay sa ating lahat bilang isang bayan. Kaya't sa tuwing sumasayaw o umiindak tayo sa mga kantang ito, tila nagiging isa tayo sa isang mas malawak na karanasan habang pinapanday ang ating mga kwento sa pamamagitan ng himig.

Sobrang saya kapag iniisip ko ang mga batang malikot sa panitikang Pilipino — iba ang energy nila kumpara sa mga seryosong bida. Kailangan kong linawin agad: bihira ang tradisyunal na nobela na eksklusibong umiikot sa isang batang malikot bilang pangunahing tauhan. Mas madalas silang makikita sa mga kuwentong bayan, koleksyon ng kuwentong pambata, at mga memoir o YA na nagbabalik-tanaw sa kabataan. Pero hindi ibig sabihin na wala; nandiyan ang makukulay na alternatibo na talagang sumasabog sa kalikutan at talino ng bata. Halimbawa, puntahan mo ang mga kuwentong-bayan tulad ng mga salaysay ni ‘Pilandok’ at ang sikat na ‘Juan Tamad’—mga trickster at latak na bata na punung-puno ng kapilyuhan. Kung gusto mo ng modernong take na parang nobela pero puno ng mapanlikhang pangyayari, check mo ang ‘Alamat ng Gubat’ ni Bob Ong; hindi eksaktong bata ang bida (mga hayop ang mga karakter), pero ang tono at gag ay para talagang parang malikot na kabataan. Para naman sa personal at nakakatuwang pagtanaw sa pambatang kalikutan, mababasa mo sa memoir na ‘ABNKKBSNPLAko?!’ ni Bob Ong ang mga schoolboy antics na very relatable. Bilang tagahanga, palagi kong ire-recommend ang paghanap sa koleksyon ng 'Mga Kuwento ni Lola Basyang' ni Severino Reyes at sa mga publikasyon ng Adarna House: roon makikita mo ang maraming batang malikot na bida sa anyong pambata at middle-grade. Sa madaling salita: baka hindi puro nobela ang sagot, pero sagana ang panitikan natin sa mga batang malikot—kailangan lang alamin kung saan tumingin. Masaya silang basahin kapag gusto mong balik-balikan ang kalokohan ng pagkabata.

Tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang mga pelikulang Pilipino na talagang tumututok sa mga isyung panlipunan — para sa akin, parang sinasagisag nila ang mga sigaw at hinaing ng maraming tao sa isang pinalaking screen. Kung kailangan kong maglista ng ilan, sisimulan ko sa matutulis na klasiko tulad ng 'Himala' ni Ishmael Bernal: hindi lang ito tungkol sa pananampalataya kundi sa kahirapan, media spectacle, at kung paano sinasamantala ang pag-asa ng mga tao. Kasama rin lagi sa isip ko ang 'Maynila sa mga Kuko ng Liwanag' ni Lino Brocka, na halos isang dissection ng buhay-may-lungsod — traffic, gutom, pangarap na nasasakal ng kapitalismo at korapsyon. May mga pelikula ring sumalamin sa malagim na bahagi ng kasaysayan at politika, tulad ng 'Dekada '70' na nagpapakita ng epekto ng Martial Law sa pamilyang Pilipino at 'Batch '81' ni Mike de Leon na naglalarawan ng toxic na kultura ng kapangyarihan sa konteksto ng fraternities at institusyon. Hindi rin mawawala ang mga mas modernong kuwentong dokumental at gritty realist na nagtatampok ng karahasan at katiwalian tulad ng 'Engkwentro' at 'Ma' Rosa' ni Brillante Mendoza. Personal, lagi akong naaantig kapag pinapanood ko ang mga pelikulang ito kasama ang iba — pagkatapos ng screening madalas may mahahabang pag-uusap tungkol sa kung paano naghu-hugis ng realidad ang sining. Para sa akin, ang pinakamagandang bahagi ay hindi lang ang pag-expose ng problema kundi ang pag-udyok ng diskurso: ang mga pelikulang ito ang tumutulak sa atin na magtanong, mag-galaw, at maghanap ng solusyon sa kongkretong paraan.