Paano Nilalabanan Ng Iba Ang Pamahiin?

Sobrang nakakatuwa isipin na halos lahat tayo may pamahiin — kahit ang mga taong pragmatic sa araw-araw ay may maliit na ritwal na pinapaniwalaan. Ako, halimbawa, may kalandian ring sinusunod kapag magtutuloy-tuloy ang malas sa laro o kapag may importanteng meeting: simple lang, pero may pakiramdam na gumagana ito. Sa agham, karamihan ng pamahiin ay maipapaliwanag bilang resulta ng cognitive shortcuts: ang utak natin ay naka-tune para makakita ng pattern at dahilan kahit wala naman. Tinatawag itong pattern-seeking at agency detection — madaling mag-assume ang isip na may intensiyon o dahilan sa likod ng mga random na pangyayari. May behavioral na paliwanag din: operant conditioning at reinforcement. Kapag ang isang ritwal ay sinamahan ng positibong kinalabasan kahit pagkakataon lang, natututunan ng utak na i-link ang aksyon sa suwerte. Classic na halimbawa ang eksperimento kay Skinner na nagpakita ng tinatawag nilang 'superstition' sa mga hayop dahil sa pagkakapareho ng reward timing. Dagdag pa rito, may role ang confirmation bias: mas natatandaan natin ang beses na tama ang pamahiin kaysa sa mga beses na hindi. Huwag ding kalimutan ang social at emosyonal na bahagi: binabawasan ng ritwal ang anxiety, nagpapalakas ng pakiramdam ng kontrol, at nagpapatibay ng group identity. Sa madaling salita, ang agham ay hindi sinasabi na ang pamahiin ay totoo sa metaphysical na paraan; sinasabi nito na totoo sila sa epekto — behaviorally, psychologically, at socially. Kaya ako, kahit skeptic, naiintindihan ko bakit sila umiiral at bakit mahirap bitawan ang ilan sa mga ito.

Nakakatuwang isipin kung paano naglalaro ang lugar at kasaysayan sa mga pamahiin natin — palagi akong naeengganyo tuwing may lakad sa probinsya at naka-obserba ng maliliit na pagkakaiba. Sa amin sa Ilocos, makikita ko pa rin ang mga pamahiin na naka-ugat sa lupa at panahon: may mga magsasaka na nagbibigay ng munting alay sa bukid bago magtanim at umiwas sa pag-uwi ng patak ng ulan sa gabi para hindi mahinahon ang anito. Mas konserbatibo rin ang ilan sa pagsunod sa tamang panahon ng pagputol ng buhok at pagbibigay galang sa matatanda dahil naniniwala silang may dala itong malas o suwerte. Habang lumalapit ako sa Visayas, napansin ko ang mas malambot na halo ng Katolisismo at lokal na paniniwala. Maraming pamilya ang may ritwal kapag may bagong silang na bata—ang paglalagay ng asin o paminta sa gilid ng duyan para itaboy ang masamang espiritu, o ang pagsasabing 'tabi-tabi po' sa gubat kapag nagwawala ang mga kabataan. Ibang-iba naman sa Mindanao kung saan mas halata ang impluwensiya ng Islam at mga katutubong tradisyon; mas pino ang paggalang sa ritwal at may mga pamahiing nakaugat sa relihiyon kaysa sa simpleng pamahiin lang. Sa kabuuan, hindi lamang isang listahan ng kakaibang gawain ang mga pamahiin — salamin ito ng kasaysayan, relihiyon, at pang-araw-araw na pangangailangan ng bawat rehiyon, at palagi akong natutuwa sa pagkakaiba-iba nito.

Tuwing umiikot ang usapan sa pamahiin sa pamilya namin, parang nagbubukas ang isang lumang kahon—puno ng kuwento, amoy ng tsaa, at boses ng lola. Lumaki ako sa bahay kung saan bawal magwalis tuwing gabi at hindi pwedeng tumingin sa salamin kapag may dalaw. Hindi lang ito basta bawal; may kasamang mga kwento kung ano ang maaaring mangyari—mga kwentong nagpapakita ng parusa, ng suwerte, at ng hiwaga. Sa praktikal na paraan, ang mga pamahiin ay nagpapagaan ng kawalan ng kontrol: kapag hindi mo alam ang kinalabasan ng isang bagay, ang paglalagay ng 'ritwal' o paniniwala ay nagbibigay ng pakiramdam na mayroon kang magagawa. Puno rin ng kultura at kasaysayan ang mga pamahiin. Madalas may pinag-ugat ito sa pre-kolonyal na paniniwala o nadugtungan ng impluwensya ng relihiyon at kolonyal na pamamalakad. Nakikita ko rin kung paano ito nagiging pang-ugnay ng komunidad—isang paraan para ipasa ang mga paalaala, moral lessons, at norms nang hindi kailangang seryosohin ang bawat sitwasyon. Ang mga lola at tiyahin ko ang nagiging messenger ng mga ito, kaya nagiging bahagi ng pag-aalaga: ang pag-iingat ay pagmamahal din sa isang paraan. Sa huli, nananatili ang mga pamahiin dahil sa kombinasyon ng emosyonal, sosyal, at kultural na mga dahilan. Kahit na may mga oras na nata-tawa ako sa ilan, may respeto pa rin ako sa epekto nila—nakikita ko kung paano nagbubuklod ang simpleng ritwal o paniniwala sa isang hapag-kainan. Madalas, iniisip ko na hindi lang ito tungkol sa paniniwala sa kung ano ang 'totoo' kundi sa kung paano tayo nagkakaintindihan at nagmamalasakit bilang mga tao.

Nakakatuwang isipin kung gaano kabilis naipapasa ng pamilya ang mga pamahiin sa kasal — parang usok na dumadaan sa bawat henerasyon at nag-iiwan ng amoy ng tradisyon. Sa amin, hindi ito pormal na talakayan; mas madalas sa kusina, habang nagluluto ang lola at nagwawalis ang nanay, may mga babala na dumudugtong: huwag magbukas ng mga bintana sa gitna ng seremonya, huwag mag-alis ng singsing sa labas ng simbahan, at huwag maghatid ng hindi natapos na tinapay sa bagong bahay. Nakakatawa pero malakas ang dating — kala mo simpleng pamahiin lang, pero ang tono ng nagsasabi at ang pag-uulit-ulit ang nagiging mahalaga. Pilit kong sinusunod ang ilan dahil comfort nila — parang checklist ng swerte. May ritual kami tuwing umaga ng kasal: basta’t hindi pinagkakaitan ang mangkok na may asin at bigas na inilagay sa pintuan, pakiramdam ng lahat ay kumpleto. Nagiging social code din ang mga ito: kung lumalabag ang isa, may gentle teasing o seryosong pag-aalala. Sa huli, nakikita ko na hindi lang takot ang nagpapalakas ng pamahiin kundi ang pangangailangang maramdaman na may kontrol ka sa isang napakaemosyonal na araw.

Tuwing iniisip ko ang 'Parasite', hindi lang ako nakikita ng isang pelikula na tumutusok sa pagitan ng mayaman at mahirap—nakikita ko rin kung paano nito sinisira ang mga banayad na ilusyon na pinaniniwalaan natin tungkol sa klase. Sa unang tingin parang simple ang logic: may mayaman at may mahirap, at ang mayaman ang kumakain sa likod ng mahirap. Pero ang kagalingan ng pelikulang ito ay hindi lang sa pagpakita ng agwat; pinapakita nitong kumplikado at magulong ang relasyon — parehong mga panig ay parasitiko sa kani-kanilang paraan. Napamahal ako sa maliliit na detalye na ginamit ni Bong Joon-ho: ang amoy, ang hagdan, ang scholar's rock — bawat object ay nagdadala ng simbolismo na nagpaparami ng mga level ng kahulugan. Halimbawa, ang amoy bilang tanda ng pagiging 'iba' ay nagsisilbing literal at figurative na hangganan: ang Kim family ay nakakapasok ngunit hindi nawawala ang kanilang amoy, na pinapaalala sa tao na hindi sapat ang pagganap para mawala ang stigma ng kahirapan. Isa pa, talagang na-appreciate ko kung paano sinira ng pelikula ang ideal ng meritocracy. Nakita natin ang mga eksenang kung saan ang pag-eskapo sa kahirapan ay hindi bunga ng talento o dangal kundi ng pangungimong, pandaraya, at pagkakataon — mga bagay na madalas itinuturing nating 'hindi moral' pero epektibo sa sistema. Ang pagkukunwari ng Kim family—pagpapanggap bilang tutor, driver, housekeeper—ay hindi simpleng survival tactic; ito rin ay critique sa mga paraan kung paano ang lipunan ay nagpaparusa sa katapatan at pinapreward ang presentabilidad at koneksyon. Maging ang Park family, na mukhang inosente at mabait, ay ipinakita bilang bahagi ng mas malawak na makina: ang kanilang ignorance at pagiging komportable ay nagiging instrumento ng pang-aapi. Ang pinakamalupit sa lahat ay ang tono: black comedy na unti-unting nagiging trahedya. Hindi ka lang iinis o natatawa; pinipilit kang tumingin sa salamin at tanungin ang sarili kung hanggang kailan ka makakapagsabi na iba ka sa mga karakter na pinupuna mo. Sa huli, ang pelikula ay hindi nag-aalok ng madaling pag-asa — ang plano ng anak na lalaki ay poetic ngunit malungkot, at ang baha na dumaan sa mga mahihirap ay literal na sumasala sa kanilang bahay at buhay. Naiwan ako ng pakiramdam na ang pagsalungat laban sa paniniwala tungkol sa klase ay hindi lang pagwawasto ng maling pananaw; kailangan din ang sistematikong pagbabago. Ngunit habang nanonood ako, mas lalo kong naunawaan na mahalaga ang pagiging matapang sa paghingi ng katotohanan, kahit masakit ang tanawin.

Tuwang-tuwa ako kapag nababasa ko ang mga nobelang fantasy na puno ng mga pamahiin. Para sa akin, hindi lang ito dekorasyon — nagiging kaluluwa ng kultura ng isang mundo ang mga paniniwala at ritwal. Halimbawa, kapag may maliit na ritwal bago lumusong ang barko o may tinatangi nilang pagkain tuwing anihan, agad kong nararamdaman na may buhay ang setting; parang may kasaysayan, takot, at pag-asa na nasusulat sa mga simpleng gawain. Nakikita ko rin kung paano ginagamit ng mga manunulat ang pamahiin bilang motor ng plot: nagiging dahilan ito ng tunggalian (isang lihim na sumpa, isang ipinagbabawal na ritwal), nagbibigay ng false lead (red herring) para iligaw ang mambabasa, at minsan ay nagiging paraan para ilahad ang sistema ng magic nang hindi eksaktong ipinapaliwanag lahat. Ang pinakamaganda, sa palagay ko, ay kapag ang pamahiin ay gumagana sa loob ng internal logic ng kwento — hindi lang basta sawa-sawa, kundi may epekto sa mga desisyon ng tauhan. Kapag maganda ang balanse, mas lalim ang immersion at mas tumitibay ang damdamin mo para sa mundo at mga tao roon.

Naku, ang haba ng kasaysayan nito — pero enjoy ako magkuwento! Ako mismo napahanga sa kung paano naghalo-halo ang mga paniniwala bago pa man dumating ang mga Kastila. Sa pinaka-ugat, maraming pamahiin sa Pilipinas ay nagmula pa sa sinaunang animistikong pananaw ng mga Austronesian na naglayag papunta rito: paggalang sa kalikasan, pag-aalay sa mga espiritu ng bundok, dagat, at mga ninuno. Bago pa man ang malawakang impluwensya ng ibang bansa, ang mga babaylan at manggagaway ang humahawak ng ritwal — sila ang tagapamagitan sa pagitan ng komunidad at ng mga espiritu, at dito nagsimula ang maraming kaugalian na itinuring natin ngayon na pamahiin. Pinalalim at binago ng pakikipagkalakalan ang mga ito — may dala-dalang ideya ang mga Tsino, Indian, at mga kalapit na rehiyon. Nang dumating naman ang Islam sa ilang bahagi ng Mindanao at kalaunan ang Kristiyanismo mula sa Espanya, hindi nawala ang mga lumang gawi; lumaki silang parang halo. Halimbawa, ang pagdiriwang ng pista na may mga ritwal o ang pagdudugo’t bawal sa panahon ng panganganak — may halong praktikal at relihiyosong dahilan. Maraming pamahiin ang nagsilbing social norms o risk-avoidance: bawal gawing ibabaw ang pagkain o hindi magtutungo sa dagat sa bagyo — may basehan pagdating sa kaligtasan. Nakikita ko rin ang modernong pagpapatuloy: naipapasa sa pamilya, naipoproseso ng lokal na kuwento, at minsan naiinstrumentalize ng simbahan at media. Ang pamahiin, sa madaling salita, ay produktong kultural — pinaghalong pre-kolonyal na kosmolohiya, panlabas na impluwensya, at praktikal na pangangailangan ng pamayanan. Natutuwa ako na kahit araw-araw, may mga maliliit na kasanayan na nagpapaalala sa atin ng pinagdaanang kasaysayan at pagiging malikhain ng mga ninuno.

Habang tumitibok ang puso ko noong nagpakasal ang pinsan ko, ramdam ko kung gaano kalakas ang impluwensya ng pamahiin — parang invisible na script na sinusundan ng lahat ng bisita. Sa kasal niya, may mga lolo at lola na umuwing may bitbit na mga pamahiin: dapat daw may barya sa sapatos ng bagong kasal para sa kasaganaan, at kapag umulan, hindi dapat ikahiya dahil sinasabing biyaya raw iyon. Nakakatuwang pakinggan, pero may epekto talaga ito: ang mga maliliit na ritwal ay nagbibigay ng comfort at sense of control sa gitna ng stress ng wedding planning. Kung tutuusin, ang pamahiin ay may dalawang mukha. Sa positibong panig, nagiging paraan ito ng bonding — pinag-uusapan ng pamilya ang mga kwento at aral, at may shared expectation na sumusuporta sa relasyon. Sa negatibong panig naman, pwede itong magdulot ng anxiety kapag ang ilang pamahiin ay ipinagpipilit ng ibang tao, o kapag nagiging batayan ng pag-aalangan sa mga praktikal na desisyon. Ngayon, mas gusto kong piliin ang makabuluhang ritwal at iwan ang sobra-sobrang takot — ang kasal ay hindi lang tungkol sa swerte, kundi sa commitment at pag-unawa sa isaʼt isa.

Nakakatuwa talaga kapag napapansin kong pinaghalo ng pelikula ang mga lumang paniniwala sa modernong taktikang pambida. Sa tingin ko, gumagamit ito ng pitong malinaw na pamahiin bilang backbone ng kwento: ang paglalakad sa ilalim ng hagdan bilang malas, ang pagyuko sa salamin para umiwas sa sumpa, ang pagwawalis ng paa palabas ng bahay na sinasabing magtataboy ng suwerte, ang pagpuputol ng kuko tuwing gabi na may kasamang malas, ang paglagay ng palaso o bawang para sa proteksyon, ang pag-iwas sa pagtawag ng pangalan sa gabi, at ang paniniwala sa hindi dapat tumigil sa paglipat ng bahay sa gabi. Hindi lang basta binanggit ang mga ito; pinalalim ng pelikula ang kahulugan ng bawat isa sa pamamagitan ng mga karakter na nagtataglay ng kani-kaniyang takot at gawi. Halimbawa, ang eksena ng hagdan ay hindi lamang simbolo ng malas kundi nagiging turning point para sa protagonista, habang ang salamin ay nagiging metapora ng pagkakakilanlan. Dahil dito, kahit pa may mga elemento na ipinagsama-sama o inayos para sa dramatikong epekto, malinaw ang pitong pangunahing pamahiin na humuhubog sa emosyonal na direksyon ng pelikula. Masarap panoorin dahil ramdam mo talaga ang tradisyon at takot na nakabaon sa bawat eksena, at naiwan akong medyo naiisip ang mga sarili kong paniniwala.