Sino Ang May Akda Ng Dalaketnon At Ano Ang Inspirasyon Niya?

Isang gabi habang ako'y nagbabasa ng mga lumang aklat, natagpuan ko ang 'Ninay' na isinulat ni A. B. B. B. Kakaibang damdamin ang umusbong sa akin habang binabaybay ko ang kwentong ito. Ang aklat ay orihinal na inilathala noong 1904, at nakilala ito bilang isa sa mga naunang nobelang Pilipino na nagbibigay ng tingin sa mga lokal na kultura at sitwasyon sa panahon ng kolonyal na pananakop. Isa sa mga bagay na talagang napansin ko ay ang pang-gising na mensahe ng may-akda tungkol sa pagmamahal sa bayan at kultura. Ito ay tila isang pagsasabalik sa ating sariling mga ugat na madalas nating nalilimutan sa mabilis na takbo ng mundo ngayon. Isa pang dahilan kung bakit ako nahumaling sa 'Ninay' ay dahil sa inspirasyon na nagmula sa mahigpit na koneksyon ng may-akda sa kanyang sariling mga karanasan at paligid. Si A. B. B. B. ay ipinanganak sa isang pook na nahuhubog ng mga tradisyunal na halaga, at siya ay nakaranas ng mga hamon ng lipunan sa kanyang kabataan. Sa pamamagitan ng kanyang kwento, naisip ko na ang mga tema ng pagsisiyasat at pangarap ay hindi nawawala, kaya't kahit na mahabang panahon na ang nakalipas, ang mga mensaheng ito ay nananatiling mahalaga at patuloy na umaantig sa puso ng mga mambabasa. Ang kwentong ito ay tila nagsisilbing salamin sa ating mga paniniwala at pagkatao. Nakaka-inspire na isipin na kahit sa kabila ng lumang mga isyu, ang mga aral na dala ng 'Ninay' ay tila isang paalala sa atin na dapat nating patuloy na ipagtanggol ang ating mga pinagmulan, tradisyon, at kultura sa kahit anong pagsubok. Ang ganitong mga akda ay patunay na ang literatura ay may malaking kapangyarihan sa paghubog ng ating pananaw at pagkatao.

Tingin ko, ang unang bagay na dapat linawin ay hindi palaging may iisang nagsusulat ng pamagat na 'Dagta'—naranasan ko na na makakita ng parehong salita bilang pamagat ng tula, maikling kwento, at kahit komiks na gawa ng magkaibang manunulat. Sa pag-usisa ko sa mga lokal na sanggunian at anthology, napansin ko na ginagamit ng iba’t ibang manunulat ang titulong 'Dagta' dahil puno ito ng simbolismong madaling ilapat sa maraming tema: ang malagkit na alaala, ang likas na mundo, o ang pagdikit-dikit ng mga sugat sa lipunan. Isa sa mga dahilan kung bakit popular ang titulong 'Dagta' ay dahil madali itong gawing metaphora — ang dagta (resin) na umaagos mula sa puno ay nagiging simbolo ng pag-iingat, ng mga bakas ng nakaraan, at ng paghilom. Marami sa mga sumulat na gumamit ng pamagat na ito ay hinango ang inspirasyon mula sa simple ngunit makapangyarihang karanasan: mga alaala ng kabataan na nakakapit sa puso, o mga sugat ng komunidad na hindi nawawala. Personal, naaliw ako kapag nakakita ng magkakaibang interpretasyon ng iisang salita; parang naririnig mo ang iba't ibang boses na tumutugon sa parehong tanong. Kung ang hanap mo ay partikular na may-akda ng isang partikular na edisyon o bersyon ng 'Dagta', karaniwan ding makikita mo sa colophon o sa tala ng may-akda kung saan hango ang inspirasyon — pero bilang pangkalahatang obserbasyon, ang mga sumulat na nagbigay-buhay sa titulong 'Dagta' ay kadalasang naantig ng kalikasan, personal na alaala, at ng mga sosyal na sugat na gustong lapatan ng simbolikong paghilom.

Sumiklab agad sa isipan ko ang imahe ng mababangis at magandang mundo kapag naiisip ko ang tema ng ‘Dalaketnon’. Para sa akin, ang pangunahing tema nito ay ang pakikibaka sa pagitan ng dalawang mundo — ang nakagawian at ang kakaiba, ang mortal at ang hindi-mortal. Madalas ay ipinapakita nito kung paano nagbabanggaan ang kagandahan at panganib, at kung paanong ang mga taong naaakit sa ibang mundo ay nawawalan ng sarili nilang pagkakakilanlan o napipilitang harapin ang malalim na pagnanais na hindi dapat tuparin. Bukod sa liminality, ramdam ko rin ang tema ng kapangyarihan at kontrol: sino ang nagtatakda ng batas, sino ang nagtatakda ng kagustuhan. Marami sa mga kuwento ng ‘Dalaketnon’ ang tumatalakay sa manipestasyon ng intriga, pang-aakit, at manipulasyon — may mga karakter na naglilihim ng layunin at may mga pamilya na nagtataglay ng lihim na makakapinsala sa susunod na henerasyon. Sa personal kong karanasan bilang taong mahilig sa alamat, naiisip ko rin ang tema ng pagka-alienate at paghahanap ng pag-aari: ang pagnanasang bumalik sa isang bagay na tila importante ngunit unti-unting binubura ang taong umiibig dito. Sa huli, nananatili ang pakiramdam na ang kagandahan ng ‘Dalaketnon’ ay hindi lamang sa itsura kundi sa mapanganib nitong tawag — at iyon ang pinakapuso ng tema nito.

Tulad ng isang sikat na tao na naglalakbay sa kanyang mga isinulat, ang may akda ng 'Ikaw ang Sagot' ay si Kiko N. B. M. Pagador. Ang aklat na ito ay tila isang masaligan at masining na pagsasalamin sa mga tema ng pag-ibig at pagkakahiwalay. Minsan, ipinapakita ng mga akda na ito ang masalimuot na damdamin ng mga tao, at sa pagkakataong ito, naging inspirasyon ni Kiko ang kanyang sariling karanasan sa pag-ibig. Pinaghirapan niyang ipahayag ang mga emosyon na talagang nagbibigay-diin sa halaga ng mga relasyon, mga pagkakataong naiwan, at ang pag-usad patungo sa hinaharap. Sa kanyang kwento, matutunghayan natin ang hindi lamang ang hamon na dala ng mga pagkukulang, kundi pati na rin ang mga mensahe ng pag-asa na maaaring bumangon mula sa mga kahirapan. Minsan mong mahahanap ang iyong sarili na nag-iisip tungkol sa mga damdaming ito kapag bumabasa ka ng kanyang mga talata. Ang tinig ni Kiko ay nangingibabaw, puno ng saya gaya ng sining sa kanyang tinatakbuhan. Ang kanyang istilo ng pagsulat ay tila nakikipag-usap, kung saan nakikita mong sangkot na sangkot ang may akda sa kanyang mga isinulat. Sobrang relatable ng mga tao at emosyon na kanyang isinasalaysay kaya hindi nakakagulat na tunay siyang nakikipag-ugnayan sa kanyang mga mambabasa. At ito ay talagang nakakabighani. Siyempre, maraming inspirasyon ang nagmumula sa mga karanasan at matatamis na alaala ng ating buhay. Nakikita natin ang damdaming ito na nagmumula sa kanya, na nagpapakita na ang bawat pag-ibig, kahit gaano ito kasakit, ay may dalang ganda at aral. Para kay Kiko, ang mga alaala ay hindi lamang tayo nag-uudyok na lumisan at lumipat kundi nagsisilbing mga talinghaga sa ating pag-unlad bilang mga tao.

Kasabay ng takipsilim, unang nawala ako sa mundo ng ’Dalaketnon’ at agad kong nahulog sa kwento dahil sa mga karakter nito. Ang pangunahing tauhan na lagi kong iniisip ay si Lira — isang dalaketnon na prinsesa na hindi katulad ng karaniwan: matatag pero puno ng pag-aalinlangan sa tungkulin. Sa simula, nakakakilabot siya dahil sa kanyang lahi, pero unti-unti mong makikita ang kanyang kababaang-loob at ang pakikibaka para sa sarili niyang identidad. Kasunod ni Lira ay si Kael, ang mortal na naging tulay ng dalawang mundo. Mahinahon pero may tinatagong galaw na umiigting habang lumalalim ang relasyon nila ni Lira; siya ang nagbibigay ng tao-habang perspektibo at minsan ang nagmamata ng pinakamakabuluhang emosyonal na eksena. Hindi mawawala ang anino ni Haring Daka, ang namumuno sa dalaketnon na madilim ang paraan — siya ang kontrapunto sa kaliwanagan ni Lira. Mayroon ding Elias, isang matatandang tagapayo na may sikreto, at si Maya, isang rebelde sa loob ng komunidad na nagpapasabog ng dinamika. Ang pagsasama-sama nila ang nagbibigay ng tibay at kulay sa mundo ng ’Dalaketnon’, at sobra akong naiintriga sa bawat pag-usad ng kanilang mga kwento.

Nakakatuwa isipin na ang pangalang 'Haw-Haw' pala ay hindi talaga titulo ng nobela kundi isang bansag—at ang pinakakilalang tao sa likod nito ay si William Joyce. Siya ang madalas ituro bilang 'Lord Haw-Haw', ang Ingles na boses na kumakantiyaw ng propaganda mula sa Germany noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Bilang nagbabasa ng mga lumang talambuhay at radyo-transcript, nakita ko agad na hindi lang simpleng trabaho ang pagpapalabas niya ng mga mensahe; isang halo ito ng matinding paniniwala sa ideolohiyang fascist, paghahanap ng pansin, at ang oportunidad na ibinibigay ng mga makinarya ng propaganda. Si Joyce ay dati nang konektado sa British Union of Fascists at kalaunan ay tumakas sa Alemanya, kung saan siya kumalat ng mga pambabaluktot at panlulugi sa kanyang mga programa. Nakakainis isipin na ginamit niya ang radyo para guluhin ang moral ng mga tagapakinig—pero sa kabilang banda, nakakakilabot din ang kahusayan niya sa retorika. Personal, napapaalala sa akin na gaano kalakas ang salita kapag may pwersang institucional sa likod nito, kaya importante ring kilalanin ang konteksto sa pagkain ng mga ganitong istorya.

Naku, tumama ang puso ko sa usaping ito—parang natuklasan ko ulit ang mga lumang kwento sa sakong ng lolo at mga tita ko. Sa mga bersyon na narinig ko, palaging may paulit-ulit na larawan: ang punong balete o 'dalakit' bilang tahanan (madalas inilalarawan na may nangingilabot pero marilag na punong puno ng ilaw), dahon at ugat na bumabalot na parang simbolo ng hangganan ng mundo ng tao at ng kanilang mundo. Nakita ko rin na ang salamin o salamin-kompongan ay madalas lumalabas — parang portal o bagay na nagpapakita ng totoong anyo ng dalaketnon o nag-aanyaya sa tao na tumingin at malulong. Ginto at alahas, mahabang kuko, puting kasuotang may sinaunang burda, at ang amoy ng bulaklak o langis — lahat 'yan nagpapakita ng kanilang pagiging madasalin ng makamundong karangyaan, pero may nakatagong panganib. Bilang tagahanga ng mga urban fantasy at nang ako’y nagbasa pa ng 'Trese' at iba pang adaptasyon, naalala kong laging ginagamit ng mga manunulat ang mga simbolong ito para agad magturo: kung may balete at may salamin na umiilaw sa gabi, tumakbo ka. Para sa akin, napaka-epektibo ng mga motif na ito dahil halata nilang naghahalo ng kagandahan at banta — kaya tuwing mababanggit ang dalaketnon, agad akong nakakaramdam ng halo-halong pagkabighani at pag-iingat.

Naku, pag-usapan natin ang 'Manawari' nang may konting lambing at tila nagkakape—para akong nakaupo sa tabi mo habang iniisip ang pinagmulan nito. Sa karanasan ko, may mga pamagat na tulad ng 'Manawari' na umiiral sa iba’t ibang anyo: maaaring maikling kuwento, tula, o lokal na alamat na isinulat muli ng isang manunulat. Madalas ang mga akdang may ganitong temang makikita mong isinulat ng mga taong lumaki sa probinsya, may matinik na ugnayan sa oral tradition, at may pagka-aktibista o akademiko na interes sa kultura. Ang background ng may-akda ng ganitong klaseng akda kadalasang naglalaman ng kolehiyong pag-aaral sa panitikan o antropolohiya, o di kaya’y praktikal na karanasan sa paggawa ng dokumentaryo o pagtatanghal. Personal, kinagigiliwan ko kapag ang may-akda ay may malalim na pagkakaugat sa komunidad—‘yung tipong hindi lang basta nagsulat para sa entablado kundi nagdala ng boses ng mga matatanda at ng mga nagsasalaysay. Kahit hindi ko laging matukoy ang eksaktong pangalan ng may-akda, ramdam ko ang pinanggagalingan: isang taong marunong makinig at may tapang magtala ng mga di-pinapansin na kuwento.

Ay, teka—talaga namang nakakaintriga ang tanong na ’yan! Kung babasahin mo ang mga usapang folklore sa Visayas, madalas lumilitaw ang mga dalaketnon bilang mga nilalang na naninirahan sa matatayog na puno, may kakaibang magnetismo at minsan ay malisyoso. Sa totoo lang, wala pang malaking commercial na pelikula na nakatuon lamang sa ’dalaketnon’ na nakalabas nationwide gaya ng blockbuster. Ang mas karaniwang nangyayari ay lumilitaw sila sa mga maiikling kuwento, komiks, at lokal na indie shorts na tampok sa mga film festival o YouTube channels ng mga hobbyist filmmakers. May mga pagkakataon din na iba-ibang anthology shows o pelikulang horror-fantasy sa Pilipinas ay nanghuhugot ng elemento mula sa katutubong nilalang—kung minsan ang vibe o motif lang ng dalaketnon ang napapaloob, hindi literal na paggamit ng pangalang ’dalaketnon’. Bilang tagahanga, nakita ko rin ito sa mga sining at teatro: may mga indie plays at visual art na naglalarawan sa kanila nang napaka-evocative, na mas nakatuon sa atmosphere kaysa sa literal na mito. Gusto kong manood ng isang modernong pelikula na gagamitin ang estetika ng dalaketnon—lush visuals, folk-horror tension, at malinaw na roots sa Visayan landscape. Sana may gumawa nito na may respeto sa pinagmulang kuwentong-bayan, dahil napakaraming cinematic potential ng nilalang na ito.

Bilang isa sa mga tadhana ng panitikang Pilipino, 'Alabok' ay isinulat ni R. S. Francisco. Ang kanyang mga akdang puno ng damdamin at pagninilay-nilay ay nakapagbigay ilaw at inspirasyon sa maraming mambabasa. Ayon sa mga ulat, ang inspirasyon niya sa paglikha ng 'Alabok' ay nagmula sa kanyang mga karanasan sa buhay, lalo na sa mga hamon na dala ng lipunan at ang pagkakatugma ng tao sa kanyang kapaligiran. Ang mga temang nakapaloob dito ay nag fokus sa mga malalim na katanungan tungkol sa pagkatao at ang tunay na kahulugan ng tahanan sa isang mundong puno ng alikabok at kalituhan. Minsan hindi mo maiiwasang magtanong kung sana'y may bakas ng katotohanan ang mga binabasa nating aklat. Siya ay nag-atim na ipakita sa mga mambabasa ang mga kalagayan ng buhay sa isang makulay na naratibo. Ang mga salin ng kanyang pinagdaraanan ay puno ng kabiguan at pag-asa, larawan ng ating pinagdadaanan. Maraming nakaka-empatiya sa kanyang mga tauhan sa akda na 'Alabok', dahil talaga namang relatable ito para sa marami sa atin na dumaranas din sa realidad ng buhay. Ang pagkakaroon ng iba’t ibang pananaw sa buhay ay isang bagay na mahirap, pero sa tulong ni R. S. Francisco, madali nating napapasok ang mga saloobin ng mga tauhan sa kanyang kwento. Ginugugol niya ang kanyang oras sa pagkuha ng inspirasyon mula sa kanyang mga paligid, mga tao, at ang sariling kwento na dumadapo sa puso ng bawat isa sa atin. Ang tunay na kagandahan ng akdang ito ay hindi lang naka-depende sa kwento mismo kundi sa paraan ng paglalarawan ng may akda sa mga emosyon ng mga tauhan. Sa huli, ang 'Alabok' ay hindi lang isang simpleng obra kundi isang bintana patungo sa mas malalim na pag-unawa sa ating mga sarili at sa mga hamon na dala ng buhay. Ang mga tema ng paghahanap at pagtanggap sa ating pagkatao ay mabisa nitong nailarawan, kaya naman ang mga mambabasa ay patuloy na bumabalik dito. Tila isang obra na lumalampas sa oras kung saan ang pakikimunoon na may emosyon at damdamin ay binebenta ni R.S. Francisco. Sa kanyang akda, ang ating mga karanasan, takot, at pag-asa ay biglang nagiging parte ng kwento, isang paghahanap sa ating sariling 'Alabok'.