Sino Ang Mga Pangunahing Tauhan Sa Dalaketnon?

Sa mundo ng mitolohiya ng Pilipinas, ang mga pangunahing tauhan ay tuluyan nang nakaukit sa puso ng bawat Pilipino. Una sa lahat, hindi maikakaila ang kahalagahan ni Bathala, ang pangunahing Diyos at tagapaglikha. Siya ang nagbigay-daan sa lahat ng bagay at siya ring nag-aalaga sa mga tao. Kasama niya sa kanyang mundo si Apolaki, ang diyos ng araw na madalas na itinuturing na tagapagtanggol ng mga tao. Sa kabila ng kanilang mga magagandang katangian, may mga diyosas din na pumukaw sa ating imahinasyon tulad ni Maria Makiling, ang magandang diwata ng bundok na nagdadala ng misteryo at hiwaga sa kanyang kaharian. Halimbawa, siya ang gumawa ng maraming kababalaghan, mula sa mga nakamamanghang tanawin hanggang sa mga kwentong pag-ibig. Huwag ding kalimutan si Lam-ang, ang bayaning kalahating diyos mula sa epikong 'Biag ni Lam-ang.' Ang kanyang mga kakayahan at mga pakikipagsapalaran ay talagang nakakabighani; isa siyang simbolo ng katapangan at pagsusumikap. Ang iba pang tauhan na kapansin-pansin ay sina Buwan at araw, na kinakatawan ang mga puwersa ng kalikasan. Ang mga tauhan na ito ay hindi lamang gawa-gawa; sila'y nagsisilbing takbuhan ng ating mga karanasan at pagpapahalaga, at tila sila'y buhay na kwentong nagbibigay inspirasyon sa bawat henerasyon. Kabilang sa mga pangunahing tauhan ay si Mariang Sinukuan, isang diwata na kilala sa kanyang kahusayan sa pagtatanggol sa kanyang bayan. Ang kanyang kwento ay puno ng sakripisyo at katapatan, di ba? Over time, ang mga kwentong ito ay nagbigay-diin sa mga mahahalagang aral at turo na patuloy nating nadadala sa ating pang-araw-araw na buhay. Sa kabuuan, ang mga hindi malilimutang tauhan sa mitolohiya ng Pilipinas ay nagsisilbing gabay at inspirasyon, nagpapakita ng ating mga mithiin, pangarap, at ang ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino.

Sumiklab agad sa isipan ko ang imahe ng mababangis at magandang mundo kapag naiisip ko ang tema ng ‘Dalaketnon’. Para sa akin, ang pangunahing tema nito ay ang pakikibaka sa pagitan ng dalawang mundo — ang nakagawian at ang kakaiba, ang mortal at ang hindi-mortal. Madalas ay ipinapakita nito kung paano nagbabanggaan ang kagandahan at panganib, at kung paanong ang mga taong naaakit sa ibang mundo ay nawawalan ng sarili nilang pagkakakilanlan o napipilitang harapin ang malalim na pagnanais na hindi dapat tuparin. Bukod sa liminality, ramdam ko rin ang tema ng kapangyarihan at kontrol: sino ang nagtatakda ng batas, sino ang nagtatakda ng kagustuhan. Marami sa mga kuwento ng ‘Dalaketnon’ ang tumatalakay sa manipestasyon ng intriga, pang-aakit, at manipulasyon — may mga karakter na naglilihim ng layunin at may mga pamilya na nagtataglay ng lihim na makakapinsala sa susunod na henerasyon. Sa personal kong karanasan bilang taong mahilig sa alamat, naiisip ko rin ang tema ng pagka-alienate at paghahanap ng pag-aari: ang pagnanasang bumalik sa isang bagay na tila importante ngunit unti-unting binubura ang taong umiibig dito. Sa huli, nananatili ang pakiramdam na ang kagandahan ng ‘Dalaketnon’ ay hindi lamang sa itsura kundi sa mapanganib nitong tawag — at iyon ang pinakapuso ng tema nito.

Nakakatuwang isipin na ang 'Dalaketnon' sa maraming konteksto ay hindi nagmula sa isang solong may-akda kundi sa mahabang tradisyon ng alamat at kuwentong-bayan. Ako, na lumaki sa baryo at laging napapaligiran ng matatandang kwento, kilala ko ang mga ganitong nilalang bilang bahagi ng kolektibong imahinasyon ng mga katutubo—mga nilalang na kadalasan ay iniuugnay sa mga punong-kahoy, malalalim na gubat, at mga diwata ng kalikasan. Sa madaling salita, ang pinagmulan niya ay oral tradition: mga matatanda na naglalahad ng kwento, unti-unting binago at nalunod sa salin-salin ng henerasyon. Sa mga modernong anyo naman, napansin ko na maraming manunulat at mananaliksik ang kumukuha ng inspirasyon mula sa mga elementong iyon: ang pagsasanib ng pre-kolonyal na paniniwala, ang takot at pagtataka sa kalikasan, at ang pagnanais ng komunidad na magpaliwanag ng mga hindi maipaliwanag. Ang resulta—mga nobela, maikling kwento, at komiks na gumagamit ng 'Dalaketnon'—ay nagiging salamin ng ating panlipunang takot, pag-asa, at pagkamangha. Personal, gusto kong isipin na ang ganitong kalikasan ng pinagmulan ay nagbibigay-buhay sa palabas na hindi kailanman tumitigil sa pag-usbong habang buhay pa ang mga kuwentong bumabalot dito.

Sa bawat trahedya ng pelikula, palaging may mga pangunahing tauhan na nagdadala ng nilalaman at damdamin ng kwento. Isang magandang halimbawa ay si Othello mula sa Shakespeare. Siya ay isang bihasang heneral, ngunit ang kanyang labis na tiwala sa ibang tao ay nagiging dahilan ng kanyang pagbagsak. Ang labis na pag-ibig at pagseselos, na naging sanhi ng mga hindi pagkakaintindihan, ay nagdadala sa kanya sa isang madilim na landas na nagiging masakit na wakas. Napaka-eksploratory ng kanyang karakter, dahil puno siya ng emosyon at kahulugan. Sa kanyang paglalakbay, makikita mo ang matinding laban sa buhay at kamalayan kung paano ang mga simpleng desisyon ay nagdadala sa kanya sa trahedya. Isang mas modernong halimbawa naman ay si Jay Gatsby mula sa ‘The Great Gatsby’. Siya ay encapsulation ng American Dream, ngunit ang kanyang pagsisikap na makamit ang pag-ibig ni Daisy ay nagdala sa kanya sa sariling pagkawasak. Ang kanyang pagnanais na makabawi at ang labis na ambisyon niya ay nagresulta sa pagkapahiya at pagkalungkot, na hindi niya kailanman inaasahan. Ang pagkakaroon ng mga tauhang ito sa mga pelikula ay nagbibigay-diin sa katotohanang madalas na tayong nakasalalay sa ating mga damdamin at desisyon, na posibleng humantong sa mga nakakabahalang kaganapan. Sa nga anime, ang mga tauhan gaya ni Eren Yeager sa ‘Attack on Titan’ ay nagtataguyod ng mga tema ng trahedya. Ang paglalakbay ni Eren mula sa isang simpleng bata sa isang naguguluhang mundo, at ang kanyang mga desisyon upang ipaglaban ang kalayaan ng kanyang bayan ay nagpastig ng madilim na katotohanan ng mga laban sa pagitan ng mga tao. Ang kanyang mga pagkilos at ang pagkaka-impluwensiya ng kanyang mga kasamahan ay nagiging sanhi ng sunud-sunod na kaganapan na nagwawakasta sa sarili at sa mga tao sa paligid niya. Ang karanasan ng mga tauhang ito ay nagbibigay inspirasyon sa mga mambabasa at manonood, ngunit umaabot ito sa mga masakit na realidad na sumasalamin sa ating sariling buhay.

Naku, tumama ang puso ko sa usaping ito—parang natuklasan ko ulit ang mga lumang kwento sa sakong ng lolo at mga tita ko. Sa mga bersyon na narinig ko, palaging may paulit-ulit na larawan: ang punong balete o 'dalakit' bilang tahanan (madalas inilalarawan na may nangingilabot pero marilag na punong puno ng ilaw), dahon at ugat na bumabalot na parang simbolo ng hangganan ng mundo ng tao at ng kanilang mundo. Nakita ko rin na ang salamin o salamin-kompongan ay madalas lumalabas — parang portal o bagay na nagpapakita ng totoong anyo ng dalaketnon o nag-aanyaya sa tao na tumingin at malulong. Ginto at alahas, mahabang kuko, puting kasuotang may sinaunang burda, at ang amoy ng bulaklak o langis — lahat 'yan nagpapakita ng kanilang pagiging madasalin ng makamundong karangyaan, pero may nakatagong panganib. Bilang tagahanga ng mga urban fantasy at nang ako’y nagbasa pa ng 'Trese' at iba pang adaptasyon, naalala kong laging ginagamit ng mga manunulat ang mga simbolong ito para agad magturo: kung may balete at may salamin na umiilaw sa gabi, tumakbo ka. Para sa akin, napaka-epektibo ng mga motif na ito dahil halata nilang naghahalo ng kagandahan at banta — kaya tuwing mababanggit ang dalaketnon, agad akong nakakaramdam ng halo-halong pagkabighani at pag-iingat.

Isang kwentong puno ng hinanakit at pag-asa, ang 'Ibong Mandaragit' ay naglalaman ng mga tauhan na tunay na nakakaantig. Una na dito si Lando, ang pangunahing tauhan, na isang mapagmahal at matatag na karakter na palaging handang ipaglaban ang kanyang mga prinsipyo at pamilya. Ang kanyang paglalakbay ay puno ng mga hamon, mula sa mga pangarap na nais niyang maabot hanggang sa mga pag-aalinlangan na nagpapahirap sa kanya. Kabilang din sa kwento si Fely, ang kanyang kasintahan, na tila simbolo ng pag-ibig at suporta na nagbibigay lakas kay Lando kahit sa gitna ng gulo. Huwag kalimutan si Mang Isko, isang matandang tagapayo na nagbibigay ng mahahalagang aral kay Lando. Ang kanyang mga karanasan at kaalaman ay nagiging gabay na nagsisilibing boses ng kadalubhasaan at pakikipaglaban sa mga hamon ng buhay. Ang tatlong tauhang ito ay talagang nakaka-relate; halos lahat tayo ay may Lando at Fely sa ating buhay, at ang mga aral at hamon nila ay maaari nating mailipat sa ating mga karanasan. Ito rin ay ang mga tauhan sa paligid nila, mula sa mga kaibigan hanggang sa mga kalaban, na nagsisilbing repleksyon ng ating lipunan. Ang kanilang mga tagumpay at pagkatalo ay nagbibigay-diin sa mga tao na dapat tayong makipaglaban para sa ating kinabukasan at mga pangarap, kahit gaano man ito kahirap. Ang 'Ibong Mandaragit' ay hindi lamang kwento ng pag-ibig at pakikibaka kundi pati na rin isang reyalidad ng buhay na hindi natin dapat kalimutan.

Isang tunay na nakakaakit na kwento ang 'Nemo ang Batang Papel', puno ng kulay at buhay na nagbibigay-diwa sa mga bata at mga batang puso. Ang pangunahing tauhan na si Nemo ay isang masigla at mapanlikhang bata na mahilig mag-imbento. Siya ang nagdadala ng kakaibang pananaw sa mundo, kung saan ang bawat papel na kanyang hinawakan ay nabubuhay at nagiging kakaibang mga nilalang. Ang kanyang mga kasama tulad ni Pagsibol, ang batang pangarap at si Ginoo Art, isang magaling na guro na nagtuturo kay Nemo kung paano itaguyod ang kanyang imahinasyon, ay nagiging mga halimbawa ng tunay na pagkakaibigan at pagtutulungan. Minsan, ang mga hamon na dinaranas ng mga tauhan ay nagbibigay-diin sa halaga ng courage at takot na lumabas sa kanilang comfort zone, na tila bumubuo ng sagot sa kung ano ang ibig sabihin ng pagiging bata. Pagkatapos, hindi nating dapat kalimutan ang mga antagonista. Narito ang mga tauhan tulad ni Ginoo Mangarap, ang simbolo ng mga hadlang o limitasyon na kailangang lampasan ni Nemo. Sinasalamin ni Ginoo Mangarap ang mga pangarap na sinasakal at ang bigat ng pagka-bahag, na madalas nating nararamdaman habang tayo'y lumalaki. Ang batang papel ay isang simbolo ng pag-asa, na kahit anong pagsubok o balakid ang ating kinakaharap, nandiyan pa rin ang pagnanais na lumipad at mangarap. Ang mga tauhang ito ay hindi lamang basta mga karakter; sila ay bahagi ng isang mas malawak na mensahe tungkol sa pagkakaibigan, pagtitiwala sa sarili, at ang kapangyarihan ng imahinasyon. Sa mga kwento ni Nemo, tumbas ng aliw ang hikbi ng katotohanan sa ating buhay, at ito ay mga bagay na sobrang mahalaga sa ating paglalakbay sa pag-unlad. Sa kabuuan, ang bawat tauhan sa 'Nemo ang Batang Papel' ay may kanya-kanyang papel na bumuo ng kwento. Mula sa masyadong masiglang si Nemo hanggang sa mga hamon na dala ni Ginoo Mangarap, ang kwento ay nagtuturo kung paano natin dapat pahalagahan ang ating mga pangarap, kahit na anong pagsubok ang dala. Minsan, ang pinakadakilang kwento ay hindi lamang nagmula sa papel kundi mula sa puso ng bawat isa sa atin.

Ay, teka—talaga namang nakakaintriga ang tanong na ’yan! Kung babasahin mo ang mga usapang folklore sa Visayas, madalas lumilitaw ang mga dalaketnon bilang mga nilalang na naninirahan sa matatayog na puno, may kakaibang magnetismo at minsan ay malisyoso. Sa totoo lang, wala pang malaking commercial na pelikula na nakatuon lamang sa ’dalaketnon’ na nakalabas nationwide gaya ng blockbuster. Ang mas karaniwang nangyayari ay lumilitaw sila sa mga maiikling kuwento, komiks, at lokal na indie shorts na tampok sa mga film festival o YouTube channels ng mga hobbyist filmmakers. May mga pagkakataon din na iba-ibang anthology shows o pelikulang horror-fantasy sa Pilipinas ay nanghuhugot ng elemento mula sa katutubong nilalang—kung minsan ang vibe o motif lang ng dalaketnon ang napapaloob, hindi literal na paggamit ng pangalang ’dalaketnon’. Bilang tagahanga, nakita ko rin ito sa mga sining at teatro: may mga indie plays at visual art na naglalarawan sa kanila nang napaka-evocative, na mas nakatuon sa atmosphere kaysa sa literal na mito. Gusto kong manood ng isang modernong pelikula na gagamitin ang estetika ng dalaketnon—lush visuals, folk-horror tension, at malinaw na roots sa Visayan landscape. Sana may gumawa nito na may respeto sa pinagmulang kuwentong-bayan, dahil napakaraming cinematic potential ng nilalang na ito.

Naiinggit ako sa mga kaibigan kong laging may bagong teorya tungkol sa mga nilalang—kaya naman hindi nakapagtatakang dumami ang mga fan theories tungkol sa dalaketnon. Para sa akin, nagsisimula 'yan dahil sa likas na pagiging malabo at magkakaiba ng mga kuwentong-bayan. Ang mga matatandang kuwento tungkol sa dalaketnon, lalo na sa mga Bisaya at Mindanao na bersyon, madalas kulang sa detalye: minsan maganda sila, minsan malupit, may kakayahang mag-anyong tao o kumawala sa kanilang puno. Ang puwang na iyan ang sinasamantala ng mga tagahanga para punuan ng kanilang sariling imahinasyon at modernong sensibilities. Ako rin, palagi akong naaakit sa mga reinterpretasyon—kapag nakita ko ang isang eksena sa webcomic o indie film na bahagyang nagtatanong kung bakit gumagawa ng ganun ang dalaketnon, agad akong nakikipagdebate online. Ang social media threads at fanart ay nagpapabilis ng mga teorya: may humuhugot ng ekolohikal na dahilan, may naghahayag ng trauma-readings, at may nagpopokus sa politika o gender. Kapag kultura, media, at personal na karanasan ang nagsasama-sama, talagang nagbubunga ito ng napakaraming teorya na pareho ring sumasalamin sa atin bilang mga tagahanga.

Bago ko talakayin ang mga tauhan sa 'Ang Kwintas', talagang nakakaintriga ang tema ng kwentong ito. Nagsimula ang kwento sa isang mama na si Mathilde Loisel, isang magandang babae na nabubuhay sa isang ordinaryong buhay, ngunit puno ng pangarap na makamit ang luho. Sa kanyang asawa, si Monsieur Loisel, na napaka-mahiyain at masaya sa kanilang simpleng buhay, naiisip ni Mathilde na siya ay niligawan ng isang mas mataas na posisyon sa buhay. Ang ganitong pagnanais ay nagiging sanhi ng kanyang pagkakasangkot sa isang trahedya na palaging nagiging termo ng kwento. Kasama rin sa kwento ang kanyang kaibigang si Madame Forestier, na naging simbolo ng karangyaan at yaman. Ang kwintas na ipinahiram ni Madame Forestier kay Mathilde ang nagsilbing pangunahing kagamitan sa kanyang pagbibitiw sa mga problema. Sa huli, ipinakita ng kwento kung paano ang pagkakaingganyo ng sobrang materyalismo ay nagdudulot ng malalim na pagkasira. Ang pagkakaroon ng mga tauhang ito ay talagang nagbigay-buhay at lalim sa kwento, at sa proseso, pinakilala ang mga tema ng ambisyon at mga panganib ng kasakiman.