Sino Ang May-Akda Ng Nobelang Taguan At Kailan Ito Nailathala?

Nakakatuwa naman na balikan ang mga lumang akdang Pilipino—para sa tanong mo, ang nobelang ‘Timawa’ ay isinulat ni Agustín C. Fabian at unang nailathala noong 1953. Mahilig ako maghukay ng lumang literatura, kaya nai-imagine ko agad ang konteksto ng dekada ’50: post-war na lipunan, mga bagong ideya sa politika at kultura, at ang pag-usbong ng mga bagong tinig sa panitikan. Ang estilo ni Fabian sa ‘Timawa’ ay naglalaman ng masusuklap na pagmumuni-muni sa lipunan at malalim na karakterisasyon; hindi lang ito simpleng kuwento ng indibidwal kundi litrato rin ng panahon. Bilang mambabasa, natutuwa ako sa paraan ng pagkakasulat—may practical na wika at matalas na pag-obserba sa mga relasyon ng tao, na parang nakausap mo ang isang matagal nang kakilala. Kung naghahanap ka ng mas malalim na pagkaunawa sa mga temang panlipunan noong gitna ng ika-20 siglo, sulit basahin ang ‘Timawa’. Sa tingin ko, sulit ipares ito sa iba pang akdang klasiko ng parehong panahon para makita ang magkakatulad at magkaibang pananaw sa pagbabagong dinanas ng bansa.

Tuwing naiisip ko ang kuwento ng taguan, nanginginig pa rin ako sa saya. Hindi lang basta laro ang ipinapakita nito—mga buhay ang umiikot: si Lila, ang matapang na nagiging lider sa pagtago; si Marco, ang tahimik at maarte na palaging nauuwi sa pagiging naghahanap; at si Tin, ang best friend na laging nagbibigay ng plano at moral support. Sa unang tingin parang mga bata lang sila, pero bawat isa may sariling takot at lakbay na unti-unting lumalabas habang nagpapatuloy ang laro. Mayroon ding kontrapunto: si Kuya Dado, na bully pero may sariling dahilan kung bakit nag-aaway; si Lola Sari, ang matandang tagapayo na nagbabantay sa mga bata mula sa gilid; at si Puti, ang aso na parang simbolo ng katapatan at alaala. Ang tensyon sa pagitan ng naghahanap at mga nagtatago, pati na ang maliliit na lihim na nabubunyag, ang nagpapalalim sa mga karakter. Para sa akin, hindi lamang sila papel sa kwento—mga tao silang may mga sugat, pagkukulang, at mga sandaling nagbibigay aral. Ito ang dahilan kung bakit tuwoy ko silang naaalala hanggang ngayon.

Isang kapanapanabik na paglalakbay ang 'Tagu-taguan Maliwanag ang Buwan.' Alam mo ba na ang may-akda nito ay si Michael O. M. Ramos? Ang kanyang inspirasyon ay nagmula sa sariling karanasan ng pagkabata, na puno ng mga larong kalsada at simpleng saya ng buhay. Madalas siyang nakabuhat ng mga alaala habang naglalaro sila ng tagu-taguan kasama ang kanyang mga kaibigan. Isinama niya ang mga elementong ito sa kwento, nagbibigay buhay sa mga tauhan na tila parang mga kaibigan natin sa totoong buhay. Ang mga mabibighaning bahagi ng buwan ay nagiging simbolo ng pagninilay sa mga nakaraang alaala, habang ang taguan ay tila nagiging paraan ukol sa mga bagay na ating tinatago sa ating mga puso. Kahit na bumabalik siya sa kanyang mga alaala, naiisip niya rin ang mga kuwento ng kanilang komunidad na puno ng mga mitolohiya at alamat. Isang masayang pagsasama ng fantastical at makabagbag-damdaming kwento ang nagbigay-daan kay Ramos na lumikha ng isang kwento na hindi lamang masaya, kundi puno rin ng mga aral na mahahalaga. Gustung-gusto ko ang ideya na nakabakod siya sa mga simpleng bagay, tulad ng mga ilaw ng buwan at likas na yaman, upang ipakita ang kagandahan ng mga simpleng sandali. Isang nakakabighaning pagninilay at pagsasaliksik ng ating pagkabata ang nilalaman ng akdang ito!

Tila nakakawili isipin kung paano nagiging common ang isang pamagat — para sa 'Kung Sana Lang', hindi ito isang natatanging likha na may iisang may-akda at iisang petsa ng paglalathala. Bilang tagahanga ng musika at mga nobelang online, napansin ko na maraming awitin at kuwento sa Pilipinas ang gumagamit ng pamagat na iyon dahil napakahugot at madaling maiugnay ng maraming tao. May mga OPM na kanta na may titulong 'Kung Sana Lang' at iba-ibang bersyon o cover nito, at mayroon ding mga orihinal na kuwento sa mga platform tulad ng Wattpad at mga tampok na magasin na gumamit ng parehong pamagat. Kung ang hinahanap mo ay isang tiyak na libro o kanta, kadalasan makikita mo sa credits ng album o sa page ng kuwento kung sino ang awtor at kailan ito inilathala. Minsan ang parehong pamagat ay lumilitaw nang magkahiwalay sa magkaibang taon — hal., isang kantang inilabas noong dekada nobenta ay puwedeng magkapatid na kuwento na nailathala dekada 2010. Sa madaling salita, walang iisang pangalan o petsa na sasagot sa lahat ng tinatawag na 'Kung Sana Lang'. Personal, mas gusto kong tingnan ang konteksto — kung musika ang pinag-uusapan, hanapin ko ang album; kung nobela o fanfic, check ko ang hosting site — kasi doon mo makikita ang tunay na may-akda at ang taon ng paglabas. Napakagandang halimbawa ito ng kung paano nagkakaroon ng maraming kwento ang isang simpleng parirala.

Naku, nakakatuwang itanong 'yan — kasi minsan simple ang pamagat pero komplikado ang hanap. May posibilidad talaga na may mga librong pinamagatang 'Taguan', pero madalas mahirap matagpuan ang mga ito kapag independent o limited print ang pagkakalathala. Nakakaramdam ako ng excitement at paminsan-minsan ng pagka-frustrate kapag naghahanap ng ganitong klaseng libro: natagpuan ko na ang ilang maliliit na booklet o zine na may ganitong uri ng pamagat sa mga kanto ng lumang secondhand na tindahan, at pagod na ako minsan sa paghahanap online dahil kakaunti ang metadata o walang ISBN na naka-attach. Kung talagang naghahanap ka ng isang partikular na edition ng 'Taguan', magandang simulan sa lokal na library catalog, mga Facebook group para sa book hunters, at mga online marketplaces na nagbebenta ng rare books. Minsan kailangan mong mag-message sa mga local publishers o tanungin ang mga lola at lolo sa komunidad — may kwento sila at memorya ng mga lumang aklat na hindi naka-digitize pa. Personal, ang thrill ng paghahanap ng rare na librong may simpleng pamagat tulad ng 'Taguan' ay parang treasure hunt na puno ng mga maliit na tagumpay at kwento habang nangongolekta ako ng piraso-pirasong kasaysayan.

Tila ba lumutang ako sa alaala ng isang aklat habang binabasa ang tanong mo — parang bumabalik ang lahat ng damdamin at usapan sa book club namin noong kolehiyo. Ang 'Minamahal' na tinutukoy ko ay madalas na ginagamit bilang Tagalog na bersyon ng nobelang 'Beloved' — ang tanyag na gawa ni Toni Morrison. Si Toni Morrison (pangalang ipinanganak na Chloe Anthony Wofford Morrison) ay isang Amerikanang manunulat na kilala sa kanyang mga nobelang malalim ang pagtalakay sa kasaysayan, pagkakakilanlan, at trahedya ng pagkaalipin. Inilathala ang orihinal na edisyon ng 'Beloved' noong 1987, at agad itong naging sentro ng malawakang diskurso sa panitikan, hanggang sa pagkakamit nito ng Pulitzer Prize para sa Fiction noong 1988. Naaalala ko pa kung paano ako unang humarak at hindi makagalaw sa pagbabasa ng unang bahagi—ang bigat ng kasaysayan at ang mga trahedyang hindi madaling kalimutan. Para sa akin, ang taon ng publikasyon, 1987, ay hindi lang numero; simbolo ito ng isang panahong muling binuksan ni Morrison ang mga sugat ng nakaraan sa paraan na mapang-akit at masakit. Ang tono, lapit sa karakter, at paggamit niya ng memorya bilang estruktura ng kuwento ay nagpatibay sa reputasyon ni Morrison bilang isa sa pinakamahalagang manunulat noong ika-20 siglo. Minsan kapag pinagdudahan ko ang lakas ng isang nobela, babalikan ko ang mga bagay na ginawa ng 'Beloved'—hindi lang ang pagkakasulat kundi ang epekto nito sa mga mambabasa at sa akademya. Kaya kapag tinanong mo kung sino ang may-akda at kailan ito nailathala, diretso kong sinasagot: si Toni Morrison ang may-akda, at unang lumabas ang nobela noong 1987. Personal, nananatili sa akin ang emosyonal na panginginig mula sa mga pahina—hindi madaling kalimutan ang mga tauhang iyon at ang paraan nila nag-iwan ng marka sa paraan ng pagtingin ko sa kasaysayan at pagkatao.

Nakakatuwang isipin na ang 'Ensayklopidya ng Pilosopiya' ay isa sa pinakamahalagang sanggunian sa larangan. Ang may-akda nito ay si Paul Edwards, at unang lumabas noong 1967. Naglalaman ito ng malalim na pagtalakay sa mga pilosopo, konsepto, at debate sa loob ng libong taon ng intelektuwal na kasaysayan. Ang ganda rito? Hindi lang simpleng compilation ng facts—sinubukan nitong ipakita ang mga koneksyon at ebolusyon ng mga ideya. Para sa mga tulad kong nahihilig sa pilosopiya, parang treasure chest ito ng mga insight, mula sa mga sinaunang Griyego hanggang sa modernong analitikong tradisyon. Ang 1967 edition ay classic, pero may mga revised version din para mas updated.

Nakakatuwang balikan ang mga lumang aklat—lalo na kapag tumutukoy sa mga kuwentong tumagos sa puso. Ang 'Gapang' ay isinulat ni Rogelio Sikat. Mahalaga tong linawin dahil madalas may nagkakamali at tinuturing itong nobela, pero sa katotohanan ito ay isang maikling kuwento na malimit ituro sa mga klase ng Filipino dahil sa diretso at malupit nitong pagpapakita ng realidad ng lipunan. Naalala ko noong una kong nabasa ang 'Gapang', naantig ako sa payak pero matalim na paglalarawan ng paghihirap at dignidad ng mga tauhan. Si Sikat kilala sa ganitong istilo—mga salita na hindi nagpapaikot-ikot, diretso sa emosyon at sitwasyon. Kung titingnan mo ang iba pa niyang akda, makikita mo ang pare-parehong malasakit sa mga nasa laylayan at ang husay sa pagbuo ng tauhan na parang kakilala mo talaga.

Tuwing naiisip ko ang pamagat na 'Tatay', naiimagine ko agad ang isang nobelang puno ng damdamin at komplikadong relasyon sa loob ng pamilyang Pilipino. Sa maraming pagkakataon, hindi iisa ang akdang may ganitong pamagat—may mga maikling kuwento at mas mahahabang nobela na tumatalakay sa ama bilang sentrong tauhan—kaya bago magbigay ng eksaktong may-akda, mahalagang tandaan na maaaring iba-iba ang pinanggagalingan. Ngunit kung ang hinahanap mo ay isang tipikal at malalim na buod ng isang nobelang pinamagatang 'Tatay', ito ang aking bersyon: Ang nobelang 'Tatay' ay naglalahad ng buhay ng isang ama na lumaki sa nayon at napilitang magtrabaho sa lungsod para sumustento ng pamilya. Mula sa kanyang kabataan na puno ng pangarap hanggang sa mga pagkadapa dahil sa kahirapan at pakikibaka sa lipunan, sinusundan natin ang kanyang pagbabago: ang paglayo sa anak, ang lihim na sakit na hindi niyang ibinunyag, at ang unti-unting pagsisisi habang tumatanda. Ang kuwento ay umiikot sa tatlong henerasyon—ang ama, ang kanyang anak na naghangad ng ibang buhay, at ang apo na sinusubukang intindihin ang mga sugat ng nakaraan. Tema ng nobela ang sakripisyo, hiwaga ng pagiging lalaki sa konteksto ng patriyarkiya, at ang epekto ng migrasyon at kahirapan sa ugnayan ng pamilya. Malimit itong nagtatapos sa isang tahimik na pag-unawa o pagtanggap, kung saan ang mga karakter ay natutong magpatawad o makiisa sa sakit — isang uri ng pag-areglo na hindi palaging maluwalhati, pero totoo. Kung may partikular kang akdang tinutukoy, baka may ibang detalye ang eksaktong may-akda; pero bilang isang mambabasa, laging nakakabighani ang ganitong uri ng kuwento dahil sumasalamin sa maraming tahanang Pilipino.

Talagang naaliw ako sa tanong mo tungkol sa ‘Himlay’ — parang treasure hunt sa mundo ng publikasyong Pilipino kapag hinahanap mo ang eksaktong may-akda. Sa karanasan ko, may ilang akda at koleksyon na gumagamit ng pamagat na ‘Himlay’ kaya hindi agad-agad isang tao lang ang lumilitaw bilang may-akda sa pangkalahatang paghahanap. May mga pagkakataon na ang pamagat ay ginagamit sa mga koleksyon ng tula o maikling kwento, at may iba naman na lokal o indie print na hindi agad nakalista sa malalaking katalogo. Kung seryoso kang hanapin ang tiyak na may-akda ng ‘Himlay’, una kong ginagawa ay tinitingnan ang ISBN at ang pangalan ng publisher — iyon ang pinaka-direktang ebidensya. Pumunta ako sa mga site tulad ng National Library Philippines online catalog, WorldCat, o Google Books para i-verify ang bibliographic record. Para sa pagbili, kadalasang nag-uumpisa ako sa National Book Store at Fully Booked kung published ng mainstream press ang libro. Para sa indie o maliit na press, mas mainam na i-check ang mga publisher tulad ng Anvil, Ateneo de Manila University Press, UP Press, o mga indie shops at Facebook pages ng mga manunulat. Kung wala sa mga iyon, nagba-browse ako sa Lazada o Shopee para sa bagong kopya, at sa Carousell o Booksale para sa secondhand. Madalas ding may mga author na nagpo-post ng sariling kopya sa kanilang social media, kaya hindi masamang maghanap sa Facebook o Instagram. Sa huli, ang pinakamabilis na paraan para makatiyak kung sino talaga ang may-akda ay ang ISBN o ang mismong pabalat — iyon ang laging sinusuri ko bago bumili. Sobrang satisfying kapag nahanap mo na ang tamang edisyon at may tamang may-akda ang ‘Himlay’ na hinahanap mo.