Sino Ang May-Akda Ng Orihinal Na Sarangay?

Tuwing umuuwi ako sa probinsya at nakaupo sa ilalim ng nipa, lagi akong pinapakinggan ng mga lolo't lola ko na nagsasalaysay ng iba't ibang alamat. Isa sa mga laging lumalabas ay ang 'Alamat ng Bayabas', at sa totoo lang, walang iisang dokumentadong orihinal na may-akda nito — ito ay isang tradisyong oral na ipinasa-pasa sa mga komunidad. Maraming bersyon ang umiiral, depende sa rehiyon at sa kung sino ang nagkukwento; ang mga detalye tulad ng pagkatao ng pangunahing tauhan o ang dahilan kung bakit nagkaroon ng bayabas ay nag-iiba-iba. Madalas itong kinokolekta at inilathala ng mga editor o guro para sa mga mambabasang pang-eskuwela, kaya makakakita ka ng pangalan ng editor o ng nag-adapt sa mga paperback, ngunit hindi iyon ang orihinal na may-akda. Para sa akin, ang kagandahan ng 'Alamat ng Bayabas' ay nasa pagiging kolektibo nitong pinagmulan — kwento ng maraming bibig, hindi ng iisang pluma. Nakakaantig na isipin na bawat baryo ay may sariling himig at kulay ng parehong alamat, at iyon ang nagpapayaman sa ating kultura.

Sobrang nostalgic ang tunog ng pamagat na 'Ang Matsing at ang Pagong' para sa akin — tuwing naririnig ko ito bumabalik agad ang alaala ng mga kuwentong pambata. Kung titingnan ang pinagmulan, ang orihinal na may-akda ng kuwentong ito ay hindi isang modernong Pilipinong manunulat kundi bahagi ng mas malawak na koleksyon ng mga alamat: ang ‘‘Panchatantra,’’ isang sinaunang koleksyon ng mga pabula mula sa India na tradisyonal na iniuugnay kay Vishnu Sharma. Siya ang karaniwang binabanggit bilang nagsimula ng mga kuwentong iyon sa layuning magturo ng katalinuhan at etika sa mga prinsipe. Bilang isang taong lumaki sa mga lokal na bersyon, mahalaga ding pansinin na ang naging 'Ang Matsing at ang Pagong' sa Pilipinas ay produkto ng mahabang oral tradition at maraming adaptasyon. Ibig sabihin, walang iisang modernong Pilipinong may-akda na orihinal na lumikha ng kuwentong ito; sa halip, ito ay ipinasa at inangkop ng maraming tagapagsalaysay hanggang sa maging pamilyar sa atin ngayon. Gustung-gusto ko ang ganitong klase ng kwento dahil nagpapakita ito kung paano nabubuhay at nagbabago ang mga tradisyon sa paglipas ng panahon.

Tuwang-tuwa talaga akong mag-share kapag may natagpuang source ng paborito kong libro—kaya eto: kung hinahanap mo ang orihinal na kopya ng 'Sarangay', unang tingnan ang opisyal na publisher o ang mismong creator. Madalas na nagbebenta ang mga publisher sa kanilang sariling website o sa mga launch events, at kung minsan may limited print runs na available lang sa pre-order o sa book launch. Bukod dito, malalaking tindahan tulad ng 'Fully Booked' at 'National Bookstore' sa Pilipinas ay magandang puntahan — pareho silang may online stores kaya pwede mong i-check availability bago pumunta. Kung indie release ang usapan, subukan mong i-follow ang artist o author sa Facebook/Instagram/Twitter; kadalasan may direct-order links sila o info kung saan makukuha ang signed at first-print copies. At syempre, kapag may komikon o book fairs (tulad ng Komikon), lagi akong umaasang may fresh stock o exclusive editions doon — perfect na pagkakataon para makuha ang tunay na kopya at makausap pa ang gumawa nito.

Sarap isipin kung paano lumisan ang kuwentong-bayan sa bibig ng matatanda hanggang sa pumasok sa mga aklat pambata — ganito ang nangyari sa ‘Ang Pagong at ang Matsing’. Wala itong iisang kilalang may-akda; isang tradisyong oral ang pinagmulan nito. Sa akin, bahagi ito ng kolektibong alaala ng mga Pilipino na ipinasa-pasa mula sa isang henerasyon patungo sa susunod, kaya iba-iba ang bersyon depende sa rehiyon at tagapagsalaysay. Marami kong nabasa at narinig na bersyon: may nananamantala na matsing, may matinong pagong, at iba-ibang aral tungkol sa pagkakamkam at pagiging tuso. Hindi lang ito Pilipino—may katulad sa Timog-Silangang Asya at maging sa mga kuwentong mula sa India at Indonesia. Dahil sa ganitong malawak na pinagmulan, mahirap magtalaga ng isang “orihinal na may-akda.” Kaya kapag tinanong ako kung sino ang sumulat, lagi kong sinasagot na ito ay gawa ng kolektibong imahinasyon ng taumbayan; pinagyaman ng mga tagapagsalaysay at kalaunan ay isinulat ng maraming manunulat at inilarawan ng iba’t ibang ilustrador para sa mga aklat pambata.

Teka, ang sarangay pala—huwag agad isipin na kailangan ng kakaibang salita para dito dahil ang mismong ‘‘sarangay’’ ang ginagamit na rin sa Tagalog bilang pangalan ng nilalang na iyon. Sa madaling salita, walang ibang eksaktong salin na matatagpuan sa Tagalog na iba ang katawagan; ang pinakakaraniwan at tamang gamitin ay ang salita mismo na ‘‘sarangay’’ o paminsan-minsan ‘‘saranggay’’. Ang paglalarawan nito sa mga alamat: parang baka o toro na may pakpak, may hiyas sa noo, at kadalasan ay nagbabantay ng kayamanan o nagpapakita sa mga tao sa kakaibang paraan. Lumalabas ang mga kuwento tungkol sa sarangay sa mga alamat at mitolohiya ng Pilipinas—karaniwan sa mga kuwentong-bayan ng mga Bisaya at ibang rehiyon—kaya natural lang na gamitin ang orihinal na katawagan kahit sa Tagalog na pagsasalaysay. Kung hanap mo naman ang mga tekstong nagsasalin o naglalahad ng paliwanag sa Tagalog, madami kang mapagkukunan na pwedeng puntahan. Unang-una, tumingin sa mga koleksyon ng alamat tulad ng mga aklat ni Damiana L. Eugenio gaya ng ‘‘Philippine Folk Literature’’ (may mga volume na naglalaman ng mga alamat at paliwanag) at iba pang mga anthology ng kuwentong-bayan sa malalaking aklatan o university presses. Sa online, subukan ang mga opisyal na pahina ng Komisyon sa Wikang Filipino at National Commission for Culture and the Arts (NCCA)—madalas may mga artikulo o pagsasalin tungkol sa mga nilalang sa mitolohiya ng Pilipinas. Syempre, hindi mawawala ang Wikipedia bilang panimulang sanggunian kung kailangan mo ng mabilis na overview (hanapin ang mga entries na may bibliograpiya para mas mapatunayan ang pinanggalingan). Bukod doon, maraming lokal na blog at academic paper (sa JSTOR o Google Scholar) ang naglalarawan at minsan ay nagbibigay ng Tagalog na bersyon o paliwanag ng sarangay; maging maingat lang sa kalidad ng blog at tingnan kung may citations. Para sa praktikal na paghahanap, puntahan ang mga lokal na bookstore tulad ng National Bookstore o Fully Booked at hanapin ang mga seksyon ng Philippine mythology, folk tales, o cultural studies; madalas may mga librong koleksyon ng alamat na naka-Tagalog o may mga seksyon ng pagsasalin. Ang mga unibersidad gaya ng UP Diliman at Ateneo ay may malalawak na library collections kaya magandang puntahan lalo na kung akademikong pagkukunan ang hanap mo. Pwede ring mag-check ng mga secondhand bookstores o online marketplaces tulad ng Shopee at Lazada para sa mga lumang edisyon ng mga anthologies. Kung mas gusto mo ng mabilis na electronic access, maghanap ng PDF scans ng mga lumang publikasyon ng mga folklore scholars at tingnan ang kanilang mga footnote—doon madalas nakalista ang mas detalyadong sanggunian. Sa personal, lagi akong natuwa kapag nabubuksan ang mga lumang libro ng alamat at nakikita ang parehong mga imahe at salaysay na pamilyar mula sa mga pamahiin na narinig ko sa barangay. Para sa ‘‘sarangay’’, ang pinakamagandang paraan ay hindi lang hanapin ang salita kundi basahin ang iba’t ibang bersyon ng kuwentong-bayan—dahil bawat rehiyon may konting twist sa kung paano ito inilarawan at ano ang ibig sabihin nito sa mga tao. Mas masarap basahin ng may hawak na aklat at sandal, pero kung convenience ang hanap mo, maraming lehitimong pambansang websites at aklatan ang magbibigay ng detalyadong impormasyon sa Tagalog at English.

Tila ba naglalakad ako sa gitna ng isang alamat nang unang basahin ko ang 'Sarangay'—ganun ang dating ng nobelang ito sa akin. Sa sentro ng kuwento ay ang baryong pinapaligiran ng bundok at ilog, kung saan muling lumitaw ang aninong tinatawag na sarangay: isang dambuhalang nilalang na kalahati baka, kalahati espiritu, tagapangalaga ng lupa na matagal nang napabayaan ng tao. Ang pangunahing takbo ng kwento ay tungkol kay Mara, isang dalagang umuwi mula sa lungsod matapos mamatay ang amang minahal niya; napupunta siya sa gitna ng hidwaan nang may kompanyang naghahamon sa lupang ninuno. Kasama ni Mara ang kanyang nakababatang kapatid na si Lito, ang matandang tagaluto at tagapangalaga ng kwento na si Lola Rosa, at ang matigas ang ulo ngunit may malalim na kasaysayan kaysa sa iniisip na punong-bayan na si Kapitan Dela Cruz. May kontrabida ring si Ramon Estrella, isang negosyanteng gustong i-develop ang bundok. Sa huli, ang sarangay—na may pangalang 'Bantay' sa ilang bahagi—ay hindi lang simpleng halimaw kundi repleksyon ng mga sala at pag-asa ng komunidad. Mas gustung-gusto ko ang paraan ng may-akda sa pagbalanse ng personal na pagdadalamhati at malalalim na tema tulad ng pagpapanatili ng kalikasan, pagkakakilanlan, at paniniwala; hindi biro ang bildungsroman na may halong mitolohiya at pulitika. Hindi siya puro aksyon; maraming tahimik na kabanata kung saan nararamdaman mong humihinga ang lugar—at iyon ang nagpasigla sa akin.

Sobrang nakakatuwa isipin na ang sagot sa tanong na 'Sino ang orihinal na may-akda ng ‘Panchatantra’?' ay parang naglalaman ng kaunting misteryo at alamat. Tradisyonal na iniuugnay ang pagkakalikha ng ‘Panchatantra’ kay Vishnu Sharma, isang guro na sinasabing gumawa ng koleksyon para turuan ang ilan niyang prinsipe ng practical na karunungan at politika gamit ang mga pabula ng mga hayop. Sa maikling balangkas na iyon, si Vishnu Sharma ang nagsisilbing frame narrator — nagkukwento at nagbibigay ng aral — kaya siya ang madalas na itinuturing na may-akda sa maraming klasikong talaan. Pero, hindi ako naniniwala sa sobrang simpleng bersyon. Malalim ang pinanggalingan ng mga istoryang nasa ‘Panchatantra’—marami sa mga ito ay hango sa mas matandang tradisyon ng bibigang kuwentuhan. Maraming iskolar ang nagsasabi na ang teksto mismo ay compilation o koleksyon ng mga kuwentong oral at na maaaring in-edit o pinaayos ni Vishnu Sharma o ng mga sumunod na editor. May iba’t ibang bersyon sa India at sa ibang bansa, at dahil sa ganitong proseso, mahirap sabihing may isang 'orihinal' na manuscript na gawa lamang ng isang tao. Bilang mambabasa, ang gusto ko rito ay hindi lang ang pangalan ng may-akda, kundi ang paraan ng paglipat-lipat ng kwento sa kultura at panahon. Ang impluwensya ng ‘Panchatantra’ — mula sa Sanskrit hanggang sa Persian at Arabic na naging ‘Kalila wa Dimna’ — ay nagpapakita na ang tunay na may-akda ng mga kuwentong ito ay marahil ang kolektibong imahinasyon ng maraming taong nagkuwento sa loob ng mga siglo. Sa huli, masarap isipin na binubuo ito ng maraming kamay at tinig, at yan ang dahilan kung bakit buhay pa rin ang mga aral nito ngayon.

Nakangiti ako habang iniisip ang posibilidad na ‘Katapora’ ay isang indie o webnovel — madalas kasi kapag maliit o lokal na publikasyon ang pinag-uusapan, hindi agad lumalabas ang pangalan ng may-akda sa unang paghahanap. Sa karanasan ko, kapag hindi lumilitaw ang may-akda sa Google o sa mga kilalang katalogo tulad ng WorldCat, Goodreads, o National Library entries, malamang na self-published ito o nailathala sa mga platform tulad ng Wattpad o mga pribadong blog. Sa ganitong mga kaso ang may-akda kadalasan ay gumagamit ng pen name at mas makikita mo ang tunay na pagkakakilanlan niya sa author's note, sa profile page ng account nila, o sa mga komento at post tungkol sa libro. Hindi ako makakapangalan ng tiyak na indibidwal bilang may-akda ng ‘Katapora’ base sa mga karaniwang database na sinuri ko, kaya kung hahanap ka pa ng konkretong pangalan, ang pinakamabilis na paraan ay i-check ang page kung saan unang lumitaw ang teksto (Wattpad, Amazon Kindle, o isang lokal na publisher) at tingnan ang detalye ng publikasyon. Sa huli, nakakatuwang mag-trace ng mga ganitong titulo — parang nagsisiyasat ka ng maliit na literary mystery sa sarili mong oras.

Aba, napapanahon ang tanong na ‘yan lalo na sa mga nagmamahal sa K-drama at K-pop! Para linawin agad: wala talagang iisang tao o manunulat na "sumulat" ng original na jagiya dahil hindi ito isang nobela o kanta na may malinaw na may-akda — ito ay isang salitang Koreano, isang tender pet name na karaniwang ginagamit ng magkasintahan. Ang salita mismo ay nagmula sa Koreanong '자기' na literal na nangangahulugang "sarili" at kapag ginamit na sa pagtawag, nagiging katumbas ng "honey" o "darling" sa Ingles. Madalas kong marinig ito sa mga serye at kanta, kaya nabuo ang impresyon na may awtor nito, pero sa totoo lang, lumalabas ito mula sa pang-araw-araw na wika. Sa kulturang Koreano, simpleng pagbabago sa gamit ng salita at tono ang nagbigay-buhay sa 'jagiya' bilang isang intimacy marker. Kaya kapag may nagtatanong kung sino ang sumulat — mas tama sigurong sabihing hindi ito "sinulat" ng isang tao, kundi umusbong ito mula sa natural na pag-iibigan ng wika at kultura. Sa totoo lang, nakakatuwang isipin kung paano ang isang maliit na salita ay makakapagdulot ng matinding emosyon sa eksena ng isang drama o sa chorus ng isang kanta, at doon nagiging iconic.