Dekada '70

Ang 'Dekada ’70' ni Lualhati Bautista ay isang matinding paglalarawan ng buhay ng isang pamilyang Pilipino sa ilalim ng batas militar ni Marcos. Nakatuon ito sa mga epekto ng diktadurya sa pang-araw-araw na buhay, lalo na sa isang inang nagbabago mula sa pagiging pasibo tungo sa pagkamulat at paglaban.

Ang nobela ay nagbibigay-diin sa mga tema ng pag-iral ng kababaihan, paghahanap ng sariling identidad, at ang malalim na epekto ng pulitika sa personal na relasyon. Sa pamamagitan ng mataas na emosyonal na salaysay, ipinapakita nito kung paano nagbabago ang mga pangunahing karakter sa gitna ng kaguluhan.

Ah, ang 'Dekada '70'! Isang pelikulang nagmarka ng malalim na bakas sa kasaysayan ng Philippine cinema. Nirelease ito noong 2002, sa direksyon ni Chito S. Roño at base sa nobela ni Lualhati Bautista. Ang pelikula ay sumalamin sa mga pangyayari noong Martial Law, na nagpapakita ng mga personal at pampulitikang pakikibaka ng isang pamilya.

Naaalala ko pa ang impact nito sa akin nang una kong mapanood—ang raw emotion, ang makapangyarihang pagganap ng cast, lalo na ni Vilma Santos bilang Amanda Bartolome. Hindi lang ito entertainment; ito ay isang aralin sa kasaysayan na puno ng emosyon at katotohanan.

Nakakaantig ang kwento ng 'Dekada ’70' ni Lualhati Bautista! Sumisid ito sa buhay ng pamilya Bartolome sa gitna ng Martial Law—isang middle-class na pamilyang nadamay sa unos ng diktadura. Si Amanda, ang ina at bida, ang sentro ng naratibo habang pinagmamasdan niya ang pagbabago ng kanyang limang anak at asawa, na iba’t iba ang reaksyon sa kalupitan ng rehimen. Dito ko unang naunawaan kung gaano kahirap maging babae at ina sa panahong walang kalayaan. Ang ganda ng paglalarawan sa paglaki ng mga anak: mula sa pagkabata hanggang sa pagkahumaling sa aktibismo o pagtakas sa bansa. Yung eksena kay Jules na nagbuwis ng buhay? Umiiyak ako tuwing naaalala ko!

Pero higit sa politika, kwento ito ng pagmamahal na napipilitan lumaban. Yung pagbabago ni Amanda mula sa tahimik na maybahay patungong mulat na kritiko ng gobyerno—parang metamorphosis ng paru-paro! Sinasabi ng nobela: kahit ordinaryong tao, kapag napuno na, kayang mag-alsa.

Nakakamangha kung saan-saan ko nakikita ang ‘Dekada ’70’! Karamihan sa mga lokal na bookstore tulad ng National Bookstore at Fully Booked meron nito, pero mas masaya maghanap sa mga secondhand shops gaya ng Booksale. May thrill kasi sa paghahanap ng mga lumang edisyon na may history na rin.

Online, madali rin siyang mabili sa Lazada o Shopee, kaso iba pa rin yung feeling kapag nakakapa mo yung libro mismo. Kung trip mo digital, available din sa Kindle at iba’ng e-book platforms. Depende sa’yo kung gusto mo ng bagong copy o yung may karakter ng panahon!

Unang-una, ang dekada 70 ay puno ng mga makasaysayang pangyayari na nagbukas ng bagong yugto sa mundo. Sa mga taong ito, sabik na sabik ang mga tao na ipaglaban ang kanilang mga pananaw at karapatan. Sa Amerika, narito ang mga kaganapan tulad ng pagtapos ng digmaang Viet Nam noong 1975 na nagdulot ng malalim na pagsasalamin sa mga isyu ng kapayapaan at pagkakaisa. Tila baga'y isang simbulo ng pagnanais na lumayo mula sa mga labanang walang katuturan. Nakita din ang malawakang mga protesta at kilusang civil rights na naglalayong itaguyod ang pagkakapantay-pantay at laban sa diskriminasyon, lalo na sa mga minority groups. Ang pag-usbong ng mga panibagong ideolohiya at pagkilos ay lumutang ang mga boses ng mga bata, mula sa pag-aaktibong kabataan hanggang sa mga makabago at mapanlikhang pamamaraan ng pagpapahayag ng kanilang saloobin.

Huwag din nating kalimutan ang makasaysayang pangyayari sa ekonomiya at politika sa buong mundo. Noong 1973, naganap ang oil crisis na nagdulot ng malawakang pagtaas ng presyo ng gasolina at nakapagbago ng mga estratehiya ng mga bansa. Ang mga bansang Kanluranin ay nagkaroon ng krisis sa ekonomiya na nagbigay-diin sa pangangailangang magkaroon ng mas mahusay na pamamahala at regulasyon. Sa ibang bahagi, ang mga kilusan para sa pambansang kasarinlan sa Africa at Asya ay lumakas sa dekadang ito, kung saan maraming mga bansa ang nagpaabot ng kanilang mga kamay para sa kalayaan mula sa kolonyalismo.

Sa larangan ng kultura, ang dekada 70 ay naging tandang panahon para sa sining at musika. Magsimula tayo sa makukulay at makabago na mga anyo ng sining; ang mga artista tulad nina Andy Warhol at Roy Lichtenstein ay nagpasikat ng pop art na nagbukas ng bagong pananaw sa sining at pagkakaakit sa masa. Sa musika naman, lumitaw ang disco at punk rock, na nagdulot ng mga makabago at masiglang ritmo na nagbigay inspirasyon sa mga henerasyon. Ang 'Woodstock' festival noong 1969 na umabot sa dekadang ito ay naging simbolo ng isang bayan, kung saan ang mga tao ay nagtipun-tipon at nagsama-samang nagdiwang ng pagkakaisa sa musika at pagmamahal.

Sa kabuuan, ang dekada 70 ay puno ng pagbabago, pagkilos, at pag-unlad. Isang panahon kung saan ang mga tao ay mas aktibong lumahok sa kanilang mga komunidad at mas pinalakas ang kanilang mga boses, na naglalayong lumikha ng mas magandang kinabukasan para sa susunod na henerasyon. Changemaking naman talaga ang sumasalamin sa mga pangyayaring ito, na nagpapakilala sa mga kwentong malaon nang nagaganap sa likod ng entablado, at tayo ay bahagi ng kwentong ito, maging sa pamamagitan ng mga akda o simpleng pag-uusap hinggil dito. Ang mga alaala at kontribusyon ng dekadang ito ay patuloy na umaani ng interes at inspirasyon, kaya't lagi tayong dapat magtanda sa mga leksyong natutunan sa kuwentong ito.

Nakakagulat kung gaano kalalim ang karakterisasyon sa ‘Dekada ’70’ ni Lualhati Bautista! Ang pamilya Bartolome ang sentro ng kwento, pero para sa akin, si Amanda Bartolome ang pinaka-kumplikado at nakakaantig. Isang inang naglalakbay mula sa pagiging tradisyonal na maybahay tungo sa pagkamulat sa politika at sariling pagkatao. Ang kanyang asawang si Julian, ang makalumang ama na kumakatawan sa patriyarkal na sistema, ay nagbibigay ng matinding kontrapunto sa kanyang pag-unlad.

Ang kanilang mga anak—Jules, Isagani, at Gani—ay sumasalamin sa iba’t ibang reaksiyon ng kabataan sa diktadura. Si Jules, ang aktibistang nagbibigay ng mukha sa paglaban; si Isagani, ang pragmatikong naghahanap ng ligtas na daan; at si Gani, ang biktima ng karahasan ng rehimen. Parehong personal at pampulitika ang kanilang mga laban, na nag-uugnay ng pamilya at kasaysayan.

Matalim ang mga kuwentong dumating sa akin tungkol sa panahon na sinasabing 'Dekada ’70' — at hindi lang galing sa nobela ni Lualhati Bautista, kundi mula sa maraming orihinal na mapagkukunan na bumuo ng kaligirang pangkasaysayan nito.

Una, malaki ang ginamit na bakas ng mga pahayagan, radyo at telebisyon noong huling bahagi ng 1960s hanggang dekada 1970: ang mga ulat tungkol sa 'First Quarter Storm' (1970), ang 'Plaza Miranda' bombing (1971), at ang sunod-sunod na tensiyon bago ipinatupad ang Proclamation No. 1081 na nagdeklara ng martial law noong 1972. Ang mga archival copy ng mga pahayagan at mga recording ng balita noon ang madalas kong binabalikan para maramdaman ang pulso ng araw-araw na takbo ng lipunan.

Pangalawa, malaki rin ang kontribusyon ng mga unang-kamay na testimonya — memoirs, mga liham, at panayam sa mga aktibista, manggagawa, magsasaka, pari, at mga pamilya na naapektuhan. Basahin mo ang mga dokumento mula sa 'Task Force Detainees of the Philippines' at mga ulat ng 'Amnesty International' para makita ang sistematikong paglabag sa karapatang pantao. May mga disenyo rin ng pananaliksik na hango sa declassified US diplomatic cables at opisyal na dokumento na naglalarawan kung paano tinitingnan ng ibang bansa ang mga kaganapan sa Pilipinas.

Hindi rin mawawala ang sining at literatura bilang salamin: ang mismong nobela na 'Dekada ’70' at ang pelikulang bersyon nito ay naglalagay ng personal at pambahay na perspektibo, kaya napakahalaga ng kombinasyon ng unang-kamay na kuwento, pahayagan, opisyal na papeles, at akademikong pagsisiyasat para mabuo ang makapal at masalimuot na kaligirang pangkasaysayan na ramdam ng mambabasa.

Tila may kakaibang alon ng nostalgia na nag-aangat sa mga tema mula dekada '70 na tila pera ang halaga ngayon. Isa sa mga pangunahing tema ay ang pagninilay-nilay tungkol sa pagkakapantay-pantay at karapatang pantao, na lumutang nang malakas noong dekada '70 sa panahon ng mga kilusan para sa mga karapatan ng kababaihan at mga African American. Sa mga akdang nakabase sa mga isyung ito, madalas mong makikita ang mga karakter na grappling sa kanilang sariling pagkakakilanlan at ang kanilang lugar sa isang mundo na madalas ay puno ng diskriminasyon at kawalan ng katarungan. Ang ganitong mga tema ay tiyak na umaantig sa mga bagong henerasyon, na nagsisiangkla sa mga modernong paggalaw gaya ng Black Lives Matter at Me Too, na patuloy na sumasalamin sa mga pakikibaka na lumitaw sa nakaraan ngunit hindi pa rin nalalampasan.

Isang magandang halimbawa ng pagkakaangkop ng mga tema mula dekada '70 sa kasalukuyan ay ang mga proyekto tulad ng 'Stranger Things,' na nagtatampok ng mga elemento ng retro pop culture kasabay ng mga mensahe tungkol sa pagkakaibigan, pagkakaroon ng tiwala sa sarili, at ang malalim na pagkakaugnay ng mga tao sa isa't isa. Mayaman ito sa takot at pagkabalisa ng panahon, na kung saan ay nagpapakita rin nang kaunting takot patungkol sa nuclear threat at social paranoia ng panahon iyon. At ang mga paksang ito, kung mahuhusay na maipapaabot sa bagong henerasyon, ay nakakapagbigay ng makabuluhang pagkakataon sa mga manunulat at artista ngayon na suriin ang mga problema natin sa lipunan mula sa mas malalim na pananaw.

Para sa akin, ang katotohanang ang mga tema mula sa dekada '70 ay muling nabubuhay ay palatandaan na ang sining at kultura ay patuloy na kumikilos bilang isang repleksyon ng ating lipunan. Nakakatuwang isiping gaano kadalas ang mga tao mula sa ibang panahon ay bumabalik sa mga dating problema at patuloy na nag-aalok ng mga bagong solusyon sa mga hamon ng ating kasalukuyang buhay.

Habang naglalakad ako sa memorya ng mga librong paborito ko, laging bumabalik sa akin ang pangalan ng manunulat ng ‘Dekada ’70’. Natutunghayan ko na siya ay ipinanganak sa Tondo, Maynila — isang lugar na kilala sa tawag na pugad ng buhay at kuwento. Para sa akin, ang pinanggalingan ng isang may-akda ay madalas nag-iiwan ng bakas sa kanyang mga letra, at kitang-kita ko iyon sa tapang at realismo ng kanyang pagsusulat sa nobelang iyon.

Lumaki ako na napapaligiran ng mga kwento mula sa kalye at pamilya, kaya tuwing binabasa ko ang mga eksena sa ‘Dekada ’70’ ramdam ko na totoong-totoo ang pinanggagalingan nito. Ang Tondo, sa aking imahinasyon, ay hindi lang lokasyon — ito ay karakter din, puno ng sigaw, pag-asa, at galaw ng lipunan na nag-udyok sa manunulat upang ilagay sa papel ang kawalan at pagkilos noong dekadang iyon.

Hindi ko man alam lahat ng detalye ng buhay ni Lualhati Bautista, sapat na para sa akin na malaman na ang kanyang pinagmulan — ang Tondo — ay naging mahalagang bahagi ng kanyang boses bilang manunulat. At kapag nababalikan ko ang nobela, palagi kong nae-empathize ang grit at pagmamahal sa bayan na nagmula sa isang masalimuot at makulay na tahanan.

Pagsimula natin sa isang masiglang pagtingin sa dekada 70, isang panahon na puno ng mga makasaysayang kaganapan, kultura, at mga hindi malilimutang karakter na naging simbolo ng kanilang panahon. Ang 'Dekada 70' ni Lualhati Bautista ay mas lalo pang pinaiting ang aspetong ito sa pamamagitan ng mga tauhan na hindi lamang kumakatawan sa isang pamilya kundi pati na rin sa mga pangarap, takot, at laban ng mga tao sa ilalim ng rehimeng Marcos sa Pilipinas. Kabilang dito ang pamilya Bartolome, na ang mga kasapi ay may kanya-kanyang kwento at pagsubok habang hinaharap ang mga hamon ng kanilang lipunan.

Isa sa mga pangunahing tauhan ay si Amanda Bartolome, ang ina. Isa siyang simbolo ng lakas at determinasyon. Sa kanyang mga mata, makikita ang mga pagsubok ng kanyang pamilya at ng lipunan. Si Amanda ay lumalaban hindi lamang para sa kanyang mga anak kundi para sa kanyang sariling pagkatao sa kabila ng mga hamon ng buhay. Dito nagiging mahalaga ang kanyang papel bilang ilaw at gabay ng pamilya sa gitna ng dilim ng rehimeng nagdadala ng takot sa mga tao.

Siyempre, hindi mawawala ang mga anak ni Amanda, na sila nga ba ay kumakatawan sa mga bagong henerasyon na may iba't ibang pananaw at adhikain. Si Jules, ang kanyang panganay, ay isang aktibista na puno ng idealismo at naglalayon ng mas magandang kinabukasan para sa kanyang bayan. Ang kanyang karakter ay nagpapakita ng lakas ng loob at ang pagnanais na baguhin ang kanilang sitwasyon. Sa kabilang dako, si Gani, ang bunso, ay kumakatawan sa mas batang henerasyon na nahuhulog sa dilemma ng pag-unawa sa mundo sa kanyang paligid. Habang si Eman, ang gitnang anak, ay medyo nahihirapan na maintindihan ang kanyang papel sa pamilya at sa lipunan.

Ang mga tauhang ito ay hindi lamang nagiging simbolo ng kanilang panahon kundi nag-aanyaya rin sa mga mambabasa na magmuni-muni sa mga halaga ng pamilya, pagkakaibigan, at pakikibaka. Ang 'Dekada 70' ay hindi lang isang kwento ng isang pamilya, kundi pati na rin isang salamin ng lipunan na nag-aanyaya sa mga tao na muling pag-isipan ang nakaraan habang inaaral ang kanilang hinaharap. Sa kabuuan, maganda ang pagkakabuo ng mga tauhang ito, at talagang nailalarawan ang katatagan ng bawat isa sa kabila ng mga hamon at krisis sa kanilang paligid. Mula sa kwentong ito, talagang bumabalik sa aking isip ang kahalagahan ng uri ng pakikibaka na ipinamuhay ng bawat tauhan, na tila nagbibigay ng inspirasyon sa akin at sa sinumang tumangkilik sa kanilang kwento.