Sino Ang Sumulat O Gumawa Ng Batangan?

Nakakatuwang isipin na ang 'Ibalon' ay hindi ipinanganak mula sa isang iisang may-akda na maari nating pangalanan nang tiyak; mas tama itong ituring na bunga ng malawakang panitikan-bayan ng Bikol. Lumaki ako sa mga kwento ng lolo at lola na parang dinala ko sa isipan—mga kwento tungkol kina Baltog, Handiong, at Bantong na lumalaban sa halimaw at nagtatag ng kapayapaan. Ang orihinal na nagsalaysay ng 'Ibalon' ay malamang na mga matatanda at mang-aawit sa mga komunidad—mga taong bihasa sa pagkanta at pagbigkas ng epiko, na paulit-ulit na inihahatid mula sa isang henerasyon tungo sa susunod. Dahil sa ganitong oral na tradisyon, iba-iba ang bersyon ng kwento depende sa lugar at tagapagsalaysay. Noong unti-unti nang naitala ang mga lumang awit at epiko, ilang iskolar at lokal na manunulat ang nagtipon at nag-ayos ng iba't ibang bersyon para mailathala; subalit hindi nangangahulugang may iisang may-akda ang kwento noon. Para sa akin, ang kagandahan ng 'Ibalon' ay nasa pagiging kolektibo nito—isang buhay na epiko na patuloy nagbabago habang binubuhay ng mga tao ang kanilang nakaraan sa pamamagitan ng pagsasalaysay.

Sobrang saya ko tuwing napapagusapan ang ‘Batangan’ dahil ang pangunahing tauhan doon ay si Maya Lumban — isang babaeng lumaki sa tabing-dagat na may matibay na paninindigan pero hindi perpekto. Lumilitaw siya bilang anak ng isang mangingisda na natuto ng lahat ng praktikal na kaalaman sa buhay: pumipigil sa bagyo, naghahanda ng lambat, at nakikipaglaban para sa karapatan ng komunidad. Mula sa una, ramdam mo na siya ang puso ng kwento: kumikilos dahil sa pangangailangan, hindi dahil sa sinasabing kapalaran. Ang pagkatao ni Maya ay nakakabit sa mga maliit na detalye—ang ugali niyang maghilamos bago matulog kapag nag-aalala, yung pagngingiti niya sa mga bata na tumatakbo sa pampang, at yung sandaling magtitiwalag siya kahit mahirap. Nakakabilib na hindi siya isang flawless hero; nagkakamali siya, nagpapatawad, at minsan ay nagdadalawang-isip. Ang arko ng kanyang karakter ay mapanindig—nagmumula sa simpleng pagnanais na protektahan ang kanyang pamilya at bayan, humahantong sa mas malawak na aksyon laban sa katiwalian at pagkasira ng kalikasan. Personal, nare-relate talaga ako kay Maya dahil pamilyar ako sa mga maliit na komunidad na pinag-uusapan ang parehong takot at pag-asa. Pinapahalagahan ko kung paano niya pinagsasama ang tapang at kababaang-loob; hindi siya magaling sa lahat pero handa siyang matuto. Pagkatapos kong basahin/tanawing muli ang mga eksena niya, madalas ako napapangiti at napupuno ng inspirasyon—parang gusto kong tumulong, kahit maliit lang, para mapanatili ang ganda ng pampang.

Nakakatuwa, pero medyo malabo ang usapan pagdating sa karakter na 'Munted' — hindi siya lumalabas sa mga kilalang lexicon ng mainstream media o sa mga malaking franchise na alam ko. Sinubukan kong i-trace sa isip kung saan madalas lumalabas ang pangalang ganito: madalas itong ginagamit bilang username, original character (OC) name sa webcomics, o bilang slang-derived nickname sa gaming at fandom circles. Sa ganoong mga kaso, ang lumikha ng karakter ay kadalasang isang independent artist o writer na nag-post sa platforms tulad ng Tumblr, Twitter/X, Reddit, o DeviantArt; madalas hindi ito agad napapansin ng mas malalaking database. Personal na nakita ko minsan ang isang OC na may ganitong pangalan sa isang maliit na komunidad; nagpakilala ang creator sa kanilang profile, kaya kung may partikular kang reference, ang pinakamabilis na hakbang ay i-check ang post credits o gawin ang reverse image search. Walang isang kabuuang persona o auteur na nakatali sa pangalang 'Munted' sa mainstream lore, kaya malamang indie o community-origin siya — at palaging may saya sa paghahanap kung sino talaga ang nag-umpisa nito.

Teka, napansin ko na madalas itanong kung saan mapapanood o mababasa ang mga batangan online — kaya heto ang buo kong rundown na pinagkakatiwalaan ko. Una, alamin muna kung anong klaseng batangan ang hinahanap mo: anime, manga/manhwa, o webnovel. Para sa anime, palaging sinisilip ko ang Crunchyroll, Netflix, at Amazon Prime Video dahil may official subtitles at mas nakakabigay suporta sa creators. May mga regional platforms din na minsan may mga eksklusibo, kaya i-check din ang lokal na streaming services. Para sa manga at manhwa, Webtoon at Tapas ang go-to ko para sa webcomics; para sa serialized manga, sinisilip ko ang 'MangaPlus' at mga opisyal na publisher apps. Kung nobela naman ang hanap mo, Wattpad ang popular dito sa Pilipinas para sa fanworks at original stories, samantalang BookWalker at Amazon Kindle naman kung gusto mo ng published light novels o translated releases. Lagi kong pinapayuhan ang mga kaibigan na i-prioritize ang official sources: mas maganda para sa creators, at mas stable ang quality at translations. Sa huli, wala pa ring katumbas ang suporta sa paboritong manunulat — na-enjoy ko talaga ang mga bagong kabanata kapag alam kong tama ang pinanggalingan ng content ko.

Aba, hindi madaling ituro sa iisang tao ang pagiging "may-akda" ng nakaka-kilig na banats dahil parang collective art form ito—lumalabas mula sa musika, pelikula, telebisyon, nobela, at syempre, sa street-level banter ng mga kababayan natin. Sa totoo lang, ang mga kilig lines na lagi nating nire-recite sa chat at social media ay madalas na produkto ng maraming kamay: songwriters na gumagawa ng mga malambing na lyrics (naaalala ko ang mga classic love songs ni Jose Mari Chan at mga pop ballad ng iba pang OPM writers), screenwriters at directors na nagpo-frame ng eksena para tumalsik ang kilig (yung mga iconic romantic scenes sa mga pelikulang pinapabalik-balik ng fans), pati na rin ang mga manunulat ng romance novels—sikat dito si 'Martha Cecilia' na kilala sa mga pocketbook romances na puno ng matatamis na linya na agad nagpapaayos ng puso ng mambabasa. Dagdag pa, may mga komedyante at hosts tulad ni Vice Ganda na nagkaroon ng sariling brand ng banat—minsan jokey, minsan nakakakilig din kapag may tamang timpla. Kung mag-iisa akong mamili ng mga pinanggagalingan ng classic banats, hindi mawawala ang musika at pelikula. Ang mga kantang naglalaman ng poetic lines ay paulit-ulit nating pinapatugtog hanggang sa maging parte ng pop culture vocabulary—at syempre, hindi mawawala ang mga nobela ni Jane Austen at mga modern romance writers tulad ng mga isinulat ni Nicholas Sparks (e.g., 'The Notebook') na nagbigay-daan sa mga timeless romantic lines na paulit-ulit ding ginagamit bilang banat. Pero muli, hindi talaga ito proyekto ng isang tao lang; ang kilig ay napapanday ng collective imagination ng mga manunulat, musikero, aktor, at maging ng audience na nagbibigay-buhay sa mga linyang iyon. Bilang taong mahilig sa kilig, mas trip ko kapag ang banat ay sobrang simple pero tumpak—yung tipong parang sinagot lang ng puso at dumerecho ang tamang damdamin. Kahit yung mga cheesy pick-up lines na paulit-ulit nating naririnig ay nagiging nostalgic o nakakatuwa kapag may kasamang sincerity: ‘‘Hello, may lahi ka bang keyboard? Kasi type kita.’’ Minsan, ang pinakamalalim na banat ay yaong hindi sineryoso pero umabot ng totoo. Kaya kung hinahanap mo ang "may-akda" ng nakakakilig na banats, ang sagot ko? Isang kolektibong puso ng kultura—mga manunulat, musikero, artista, komedyante, at lahat ng taong patuloy na nagbabahagi ng pagmamahal sa pamamagitan ng salita. Lagi akong nae-excite tuwing may bagong linya na sumasabog sa timeline—lahat tayo, sa paraan natin, ay may ambag sa kilig.

Nakapukaw talaga sa akin ang pangalang 'Apolinario' — agaran kong naiisip si Apolinario Mabini, ang kilalang bayani at intelektwal ng Rebolusyong Pilipino. Bilang isang taong mahilig magbasa ng kasaysayan at manood ng mga biopic, palagi kong pinaghahambing ang pagka-makatao ng mga tunay na tao sa mga kathang-isip na karakter. Importanteng tandaan na si Apolinario Mabini ay hindi isang nilikhang karakter ng isang may-akda sa tradisyunal na paraan; siya ay isang totoong tao na isinulat, inaral, at pinunas-punas ng maraming historyador, manunulat, at filmmaker. Ibig sabihin, ang 'paglikha' ng kanyang imahe sa panitikan o pelikula ay resulta ng interpretasyon ng iba’t ibang manunulat at direktor, hindi ng isang orihinal na manunulat na lumikha sa kanya mula sa wala. Sa kabilang banda, nakita ko rin ang pangalang 'Apolinario' bilang pangalan ng mga kathang-isip na tauhan sa ilang lokal na nobela at komiks. Dito, malinaw na mayroong partikular na manunulat o guro ng script na responsable sa paglikha ng karakter — at madalas makikita ang kredito sa pabalat, colophon, o end credits ng pelikula. Bilang tagahanga na nagre-research minsan para sa mga forum threads at blog posts, natuklasan kong ang pag-check ng unang publikasyon o opisyal na credits ang pinakasiguradong paraan para malaman kung sino talaga ang lumikha ng isang karakter na may pangalang 'Apolinario'. Sa huli, ibang-iba ang pinagmulan depende kung historikal ba o kathang-isip ang tinutukoy mo, at iyon ang laging inuuna kong i-clarify sa sarili ko bago magbigay ng matibay na sagot.

Isang hindi pangkaraniwang palaisipan ang tanong na 'ano ang nauna, manok o itlog?' na nagbibigay-inspirasyon sa maraming may-akda sa iba’t ibang larangan. Isa sa mga kilalang sumulat hinggil dito ay si Aristotle, ang pilosopong Griyego na pinaniniwalaang nagbigay-diin sa likas na pagkakaiba sa pagitan ng mga hayop at kanilang mga itlog. Sa kanyang mga akda, ipinahayag niya na ang mga pinakamababang anyong buhay ay nagbunga ng mas pinaaunlad na uri, na nagbukas ng talakayan patungkol sa siklo ng buhay. Hindi maikakaila na ang kanyang pananaw ay umaabot sa maraming siglo at naging batayan ng mas maraming diskusyon sa mas modernong panahon. Isang mas moderno at sikat na pangalan na pumasok sa eksena ay si Douglas Adams, ang may-akda ng 'Hitchhiker's Guide to the Galaxy'. Sa kanyang malikhain at madalas na nakakatawang pananaw, isinama niya ang tanong na ito bilang isang parang pagsasalamin sa absurdity ng buhay. Ang pagsasama ng mga kumplikadong tanong sa komedya ay naging bahagi ng kanyang istilo at tiyak na umiwas sa tradisyonal na pag-iisip. Sa kabila ng katatawanan, tiniyak niyang nagbigay siya ng espasyo para sa mas malalim na kaisipan. Nariyan din si Richard Dawkins, na sa kanyang aklat na 'The God Delusion' ay sinaliksik ang mga pananaw tungkol sa ebolusyon at binigyang-pansin ang pagkakahalintulad ng tanong ng manok at itlog sa mas malawak na konteksto ng pagbuo ng buhay. Ang kanyang pagsasaliksik ay nakatuon sa sayensya at inilapat ang mga ideya ng natural na seleksyon upang ipaliwanag kung paano nabuo ang mga organismo mula sa mas simpleng anyo. Sa mga ganitong nasusulat, makikita natin na ang tanong ay hindi lamang isang simpleng salungatan, kundi isang tawag upang pag-isipan ang ating pinagmulan at ang mga aspeto ng buhay na hinahamon ang ating pag-unawa sa mundo. Sa huli, ang tanong na ito ay patuloy na nag-uudyok ng pag-iisip sa mga tao mula sa iba't ibang disiplina at ang bawat may-akda na lumalapit rito ay nagdadala ng sariling kaalaman at pananaw na nagdadala ng mas malawak na talakayan sa ating mga isipan.

Napakaintriga ng tanong mo tungkol sa 'Balawis'. Habang pinagnilayan ko ito, napansin kong hindi agad lumalabas ang pamagat na iyon sa mga pangkalahatang katalogo at online indices na karaniwan kong tinitingnan — kaya malamang na isa itong maiikling piraso na lokal ang sirkulasyon, isang kuwentong-bayan, o nawawalang publikasyon mula sa lumang magasin. Para sa ganitong kaso, karaniwan kong sinisiyasat ang mga lumang isyu ng 'Liwayway', mga anthology ng maikling kuwento mula sa buwanang publikasyon, at koleksyon ng mga lokal na unibersidad dahil madalas doon lumilitaw ang mga obskurong akda. May mga posibleng dahilan kung bakit hindi madaling matagpuan ang may-akda: maaaring pen name ang ginamit, posibleng nasa diyalekto o rehiyonal na wika ang orihinal, o kaya naman maliit na pamantayan lang ang naglimbag nito (pamantayang pahayagan o pamphlet). Bilang alternatibo, maganda ring tingnan ang katalogo ng National Library of the Philippines, mga tesis sa Filipino departments ng lokal na unibersidad, at mga digital archive ng mga lumang magasin. Madalas ding may impormasyon sa likod ng mga aklat na nagreprint ng mga kuwentong-bayan o folklore. Personal, tuwang-tuwa ako sa paghahanap ng ganitong mga nakatagong hiyas—parang treasure hunt sa lumang panitikan. Kahit hindi ako makapagbigay ng tiyak na pangalan ng may-akda ngayon, natuwa ako sa ideya na may mga akdang kailangan pa ring tuklasin at buhayin muli ng mga mamamangha sa salita at kuwento.