Homunculus ในทางจิตวิทยาหมายถึงอะไรและอธิบายยังไง

ผู้เขียนของ 'Homunculus' คือ ฮิเดโอะ ยามาโมโตะ (Hideo Yamamoto) ซึ่งเป็นชื่อที่คอการ์ตูนแนวผู้ใหญ่คุ้นเคยกันดี ผมรู้สึกว่าผลงานของเขามักมีสัมผัสที่เยือกเย็นและคมกริบ เมื่อลงลึกในงานของยามาโมโตะจะเห็นว่าชอบขุดหัวข้อจิตใต้สำนึก ความผิดปกติทางจิต และมิติความรุนแรงที่ไม่ใช่แค่ฉากต่อสู้ แต่เป็นความรุนแรงทางจิตใจ หนึ่งในผลงานที่โดดเด่นและทำให้คนรู้จักเขามากขึ้นคือ 'Ichi the Killer' (ฆาตกรหนึ่ง) เรื่องนั้นทั้งดิบ ทั้งโหด และสะท้อนด้านมืดของมนุษย์อย่างแรง ผมมองว่า 'Ichi the Killer' กับ 'Homunculus' มีความเกี่ยวเนื่องกันในเชิงธีม คือทั้งสองเรื่องไม่กลัวที่จะสำรวจความวิปริตและการแตกหักของจิตใจต่างกันแค่มุมมองและวิธีเล่า ในฐานะแฟนมังงะที่ชอบงานแนวจิตวิทยาแบบนี้ ผมมักจะติดตามผลงานของยามาโมโตะเพราะเขาให้ความรู้สึกว่าไม่ใช่แค่สร้างความตื่นเต้น แต่พาผู้อ่านลงไปสัมผัสความไม่สบายใจที่คอยคืบคลานอยู่ในตัวละคร ผลงานอื่นๆ ของเขานอกเหนือจากชื่อใหญ่ก็ยังมีซีรีส์สั้นและหนึ่งชิ้นที่สะท้อนแนวคิดคล้ายกัน ทำให้มองเห็นพัฒนาการของสไตล์การเล่าเรื่องได้ชัดเจน พูดสั้นๆ ว่าใครชอบมังงะที่ทลายกำแพงจิตใจและไม่ยึดติดกับความสวยงามปิ๊งๆ ของภาพ คอนเทนต์ของยามาโมโตะมักตอบโจทย์ได้ดี

หน้าปกของ 'Homunculus' ทำให้ฉันอยากเปิดอ่านจนวางไม่ลง และคำตอบสำหรับจำนวนเล่มก็คือทั้งหมด 15 เล่ม (รวมเล่มรวมตอนจบจนจบครบตามที่ตีพิมพ์ในญี่ปุ่น) ซึ่งเป็นระยะเวลาที่ชวนให้เรื่องค่อยๆ คลี่คลายอย่างตั้งใจ การเดินเรื่องของมังงะเล่มนี้เล่าเรื่องการทดลองเจาะกะโหลก (trepanation) ที่ทำให้ตัวเอกมีความสามารถมองเห็น 'ฮอมนังคิวลัส'—ภาพแทนความบกพร่องหรือความลับในจิตใจของคนอื่นๆ ความเข้มข้นของเนื้อหาไม่ได้มุ่งไปที่แอ็กชัน แต่เน้นการสำรวจจิตใจและตัวตนมากกว่า ตอนจบเองมีความคลุมเครือในแบบที่ฉันชอบ: เรื่องไม่ได้ปิดฉากด้วยการเฉลยแบบเป๊ะๆ แต่เป็นการเผชิญหน้าระหว่างตัวเอกกับความจริงภายในตัวเขา ผลลัพธ์คือการยอมรับบางอย่างและการเปลี่ยนแปลงที่ดูเหมือนจะปลดล็อกชีวิตให้ก้าวต่อ แม้จะยังทิ้งคำถามให้คิดต่อ แต่ภาพสุดท้ายให้ความรู้สึกว่าตัวเอกเลือกก้าวออกไปจากวงจรเดิมๆ ซึ่งอ่านแล้วรู้สึกสงบปะปนคล้ายการปล่อยวาง

ตลาดหนังสือไทยมักจะไม่ค่อยนำมังงะแนวทดลอง-จิตวิทยาเข้ามาจำหน่ายอย่างเป็นทางการบ่อยนัก ดังนั้นการหาฉบับแปลไทยของ 'homunculus' อาจไม่ง่ายเท่ามังงะแนวยอดนิยมทั่วไป ผมมีมุมมองแบบคนที่อ่านมังงะโตมากับงานผู้ใหญ่หลายเรื่อง แล้วจะบอกว่าในวงการไทยไม่มีข่าวคราวการตีพิมพ์ฉบับแปลไทยที่เป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง เท่าที่เห็นคนไทยที่อยากอ่านมักจะไปหาฉบับภาษาญี่ปุ่นหรือฉบับแปลภาษาอื่น ๆ แทน ซึ่งงานอย่าง 'homunculus' ใกล้เคียงในบรรยากาศกับงานสืบสวน-จิตวิทยาอย่าง 'Monster' ที่อาจทำให้ผู้จัดจำหน่ายในประเทศลังเล เนื่องจากเนื้อหาแก่และชวนสะเทือนจิตใจ ทางเลือกจริงจังสำหรับคนอยากเก็บคือซื้อเล่มญี่ปุ่น (tankobon) จากร้านนำเข้า หรือตามร้านหนังสือใหญ่อย่างร้านที่มีการนำเข้าหนังสือต่างประเทศ หรือมองในตลาดมือสองที่มักมีของหายาก ทั้งนี้การซื้อฉบับทางการจะช่วยสนับสนุนผู้สร้างผลงานได้ดีสุด แต่ถ้าความสะดวกสบายสำคัญ บางคนก็หาฉบับแปลภาษาอื่นที่มีลิขสิทธิ์แทนได้ โดยสรุป ถ้าอยากอ่านและเก็บสะสมแบบถูกลิขสิทธิ์ เตรียมใจว่าต้องซื้อฉบับภาษาญี่ปุ่นหรือภาษาต่างประเทศที่มีวางจำหน่าย แล้วคอยตามข่าวจากร้านนำเข้าในไทย บางทีของหายากก็โผล่มาในชั้นหนังสือมือสองบ้างเป็นครั้งคราว ลักษณะงานแบบนี้อ่านแล้วติดตรึงใจจริงๆ

ตั้งแต่ครั้งแรกที่เจอผลงานของเขา ความรู้สึกคละเคล้าระหว่างเสน่ห์กับความแปลกประหลาดก็เกิดขึ้นทันที ผมจดจำการอ่าน 'Homunculus' ได้ชัดเจนว่ามันไม่ใช่แค่เรื่องสยองแบบผิวเผิน แต่เป็นการสำรวจจิตใจมนุษย์ผ่านภาพและสัญลักษณ์ที่ฝังลึก นักวาดรายนี้ขึ้นชื่อเรื่องการจับธีมความบิดเบี้ยวของจิตสำนึกและร่างกายให้กลายเป็นภาพที่ทั้งดึงดูดและรบกวน ความสามารถในการเปลี่ยนฉากธรรมดาให้กลายเป็นพื้นที่ที่คนอ่านต้องตั้งคำถามกับความจริงเป็นสิ่งที่ทำให้ผมติดตามงานของเขาต่อ พอเอ่ยชื่อผู้เขียน โลกภายนอกมักจะเชื่อมโยงกับงานที่ค่อนข้างท้าทาย เช่นภาพความรุนแรงหรือความหม่นหมอง แต่ผมคิดว่าแก่นของงานคือความกล้าที่จะสำรวจมิติทางจิตวิทยาที่คนอื่นหลีกเลี่ยง นอกจาก 'Homunculus' ยังมีชิ้นงานอื่นๆ ที่สะท้อนความสนใจในด้านมืดของมนุษย์ ซึ่งทำให้คาแรคเตอร์และบรรยากาศของผลงานนั้นยากจะลืม แม้บางฉากจะทำให้รู้สึกอึดอัด แต่ในแง่ศิลปะมันกระตุ้นให้คิดต่อ และนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ผมยอมรับได้

เพลงธีมหลักของ 'Homunculus' เป็นเพลงที่ทำให้ผมต้องหยุดดูทุกครั้งที่มันโผล่มา มันไม่ใช่แค่ทำนองติดหู แต่เป็นพื้นที่ว่างระหว่างโน้ตที่ทำให้หายใจติดขัด เมโลดีนุ่ม ๆ ผสมกับซินธ์เย็น ๆ เปิดช่องให้ความคิดแปลก ๆ วิ่งเข้ามา ฉากเปิดที่กล้องหมุนช้า ๆ แล้วเสียงธีมนี้ค่อย ๆ ซ้อนทับภาพหน้าต่างรถไฟกับใบหน้าตัวละครหลัก มันดึงให้ผมเริ่มไขว่คว้าเข้าไปในจิตใต้สำนึกของเรื่อง ความน่าสนใจอีกอย่างคือธีมนี้มีหลายเวอร์ชัน ทั้งเวอร์ชันออเคสตรา ย่อม ๆ กับเวอร์ชันที่เป็นเปียโนเปล่า ๆ เวลาที่เปียโนลอยมาเพียว ๆ ในฉากความทรงจำ มันเหมือนการเปิดประตูให้เราเห็นด้านที่ละเอียดและเปราะบางของตัวละคร บางทีฉากที่ผู้แสดงยืนมองท้องฟ้าแล้วดนตรีตัวนี้เล่น อยู่ ๆ ความเงียบก็ถูกเติมจนมันหนักและงดงามในเวลาเดียวกัน การได้ฟังซ้ำแล้วซ้ำอีกทำให้ผมเริ่มเชื่อมโยงบางอย่างกับตัวเอง และนั่นแหละคือพลังของธีมหลักที่ยังคงจิกหัวใจคนดูได้เรื่อย ๆ

'Homunculus' มีทั้งหมด 15 เล่ม และเรื่องนี้จบเรียบร้อยแล้ว ฉันรู้สึกว่าการอ่านมันเหมือนเดินเข้าไปในห้องมืดที่ไฟค่อยๆ สว่างขึ้นทีละนิด — ไม่ได้หมายถึงตอนจบว่าจะชัดเจนทุกอย่าง แต่ภาพรวมของเรื่อง ถูกปิดปมหลักๆ ไว้เรียบร้อย ทำให้รู้สึกว่าการเดินทางของตัวละครได้รับการตอบสนอง ไม่ทิ้งช่องว่างสำคัญไว้จนคาใจเกินไป การจัดเล่มทั้ง 15 เล่มรวบรวมตอนต่างๆ ไว้อย่างเป็นระบบ ทำให้อ่านง่ายเมื่ออยากย้อนกลับไปดูฉากหรือบทสนทนาที่ชอบ งานศิลป์ของเรื่องนั้นเล่นกับความไม่แน่นอนของจิตใจได้ดี และตอนจบก็สะท้อนธีมใหญ่ได้ค่อนข้างครบถ้วน ในมุมของคนที่ชอบงานแนวจิตวิทยา ดาร์ก และมีการบิดตัวทางอารมณ์ 'Homunculus' ให้ความพึงพอใจกับจังหวะการเล่าเรื่องและการคลี่คลายปม แม้จะทิ้งความกำกวมบางอย่างไว้ให้คิดต่อ แต่ภาพรวมถือว่าจบสมบูรณ์ ผู้ที่ตามมาจนจบมักจะรู้สึกว่าการเดินทางนั้นคุ้มค่าและยากจะลืม

มังงะ 'homunculus' เป็นงานที่ไม่เบาและออกแบบมาให้กระทบจิตใจมากกว่าจะเป็นความบันเทิงแบบผิวเผิน การเปิดอ่านครั้งแรกทำให้ฉันนิ่งไปพักใหญ่ เพราะมันผสมผสานความสยองทางร่างกายกับการสำรวจจิตใจอย่างลึกซึ้ง เนื้อหาส่วนใหญ่เหมาะกับผู้อ่านผู้ใหญ่จริง ๆ — ผมมองว่าอายุอย่างน้อย 18 ปีขึ้นไปจะเหมาะสมสุด เพราะมีภาพสยอง, ฉากที่เกี่ยวข้องกับเพศ และการพูดคุยเรื่องบาดแผลทางจิตใจที่โหดและซับซ้อน การให้คนอายุน้อยกว่าดูโดยไม่มีบริบทหรือการอธิบายอาจทำให้เกิดความเข้าใจผิดหรือกระทบความรู้สึกได้ อีกเหตุผลหนึ่งที่ผมแนะนำให้เป็นผู้ใหญ่คือโครงเรื่องต้องการความเข้าใจในแนวคิดเชิงปรัชญาและจิตวิทยา เช่น เรื่องของอัตลักษณ์, ความเป็นจริงที่บิดเบี้ยว และการตีความสัญลักษณ์แบบไม่ตรงไปตรงมา ถ้าชอบงานที่เล่าเชิงจิตวิทยาและไม่หวังความสบายใจ เช่น ผลงานภาพยนตร์อย่าง 'Perfect Blue' หรือมังงะสายดาร์กอย่าง 'Monster' จะรู้สึกเชื่อมโยงได้ดี โดยรวมแล้ว ใครที่พร้อมรับเนื้อหาหนัก ๆ และคิดวิเคราะห์ได้จะได้ประสบการณ์อ่านที่คุ้มค่าและชวนสะท้อนใจ

การเปิดเรื่องของ 'homunculus' ในมังงะให้ความรู้สึกหนาวสะท้านและเต็มไปด้วยรายละเอียดที่ภาพยนตร์มักตัดทอน ในมังงะฉากต่าง ๆ ถูกขยายความจนเราได้ยินเสียงคิดของตัวละครและเห็นสัญลักษณ์ซ้อนทับกันเป็นภาพทางจิตใจที่ซับซ้อน เส้นเฉียบและเงามืดในกรอบแต่ละช่องช่วยสื่อทั้งความเหงาและความคลื่นไส้ ฉากการเจาะกะโหลกหรือภาพหลุดของจิตใต้สำนึกไม่ได้มีไว้แค่โชว์ช็อก แต่ทำหน้าที่เป็นบันไดพาเราไต่ลึกเข้าไปในความทรงจำของผู้คนรอบตัวพระเอก เมื่อเทียบกับหนังแล้ว ฉันรู้สึกว่าภาพยนตร์เลือกโฟกัสที่ภาพเคลื่อนไหวและบรรยากาศเสียงมากกว่า มันต้องเลือกตัดบางพล็อตย่อยออก ทำให้บางความเชื่อมโยงทางอารมณ์ที่ในมังงะใช้เวลาปลูกฝังจึงรู้สึกถูกข้ามไป เสน่ห์ของมังงะอยู่ที่พื้นที่ว่างให้ผู้อ่านเติมความหมาย แต่หนังมักให้ภาพสำเร็จรูปมากกว่า โดยส่วนตัวแล้วฉันยังชอบความเป็นต้นฉบับของมังงะที่ให้พื้นที่คนอ่านได้ใช้จินตนาการต่อเติม ประสบการณ์การอ่านจึงเข้มข้นและไม่เหมือนการนั่งดูซีนที่กำกับมาเรียบร้อยแล้ว