พลนิกรกิมหงวน

กลิ่นของหนังสือเก่าทำให้ใจพองทุกครั้งที่นึกถึงงานวรรณกรรมไทยคลาสสิก และ 'พลนิกรกิมหงวน' ก็เป็นหนึ่งในชิ้นที่ฉันตามหาเสมอเมื่ออยากดื่มด่ำกับภาษาที่คมและมุกตลกแบบไทยแท้ ๆ

การตามหาไฟล์ PDF ฉบับสมบูรณ์ควรเริ่มจากทางที่ถูกต้องก่อนเสมอ เพราะบางครั้งฉบับที่เห็นในโลกออนไลน์อาจเป็นสำเนาที่ไม่มีสิทธิ์เผยแพร่ ฉันมักแนะนำให้ลองสำรวจหอสมุดหลัก ๆ อย่างหอสมุดแห่งชาติหรือห้องสมุดของมหาวิทยาลัยที่มีคลังดิจิทัล เพราะที่นั่นมักมีเอกสารฉบับเก่าๆ หรือสำเนาที่ได้รับอนุญาตให้เข้าถึงดิจิทัลได้ นอกจากนี้ยังมีสำนักพิมพ์ที่ทำการพิมพ์ซ้ำหรือออกฉบับอีบุ๊กด้วย การติดต่อสำนักพิมพ์หรือผู้ถือลิขสิทธิ์โดยตรงมักให้ผลดี — บางครั้งมีการขายฉบับดิจิทัลอย่างเป็นทางการหรือมีข้อเสนอให้ยืมแบบดิจิทัลผ่านระบบห้องสมุด

ถ้ายอมรับฉบับกระดาษได้มากกว่าผมบอกเลยว่าตลาดหนังสือมือสองเป็นขุมสมบัติ: ร้านหนังสือเก่า ตลาดนัดหนังสือที่มหาวิทยาลัย หรือเว็บขายของมือสองที่เชื่อถือได้ มักมีฉบับพิมพ์เก่าที่สภาพดี และการได้จับเล่มจริงให้ความสุขอีกแบบหนึ่ง ส่วนคนที่สะดวกกับอีบุ๊ก ให้ลองมองหาในร้านหนังสือออนไลน์ที่ขายอีบุ๊กโดยตรง เช่นแพลตฟอร์มที่ร้านหนังสือรายใหญ่ใช้ บ่อยครั้งจะมีสำเนาที่ผ่านการอนุญาต ถ้าพบเพียงสำเนาที่ไม่ชัดเจน ให้พิจารณาเรื่องลิขสิทธิ์ก่อนดาวน์โหลดเสมอ เพราะการสนับสนุนสำนักพิมพ์ทำให้ผลงานคลาสสิกเหล่านี้ยังคงอยู่ให้คนรุ่นหลังได้อ่าน

วันหนึ่งฉันได้เจอฉบับเก่าเล่มหนึ่งในตลาดนัดหนังสือ สันปกเริ่มหลุดแต่เนื้อหายังเต็มไปด้วยมุกชวนหัวและภาพสะท้อนสังคมที่ยังใช้ได้จนถึงวันนี้ การมีแหล่งที่ถูกต้องและรักษาสิทธิ์ของผู้สร้างผลงานทำให้การอ่านสนุกขึ้นไปอีก ท้ายที่สุดการหา 'พลนิกรกิมหงวน' ฉบับสมบูรณ์อาจต้องใช้ความอดทน แต่เมื่อได้มาแล้วคุ้มค่าและอบอุ่นหัวใจจริง ๆ

เคยทุ่มเทตามหาเล่มที่มีบันทึกประกอบจนเก็บได้หลายเวอร์ชัน พูดตรงๆว่าความต้องการฉบับ PDF ที่มาพร้อมคำอธิบายประกอบของ 'พลนิกรกิมหงวน' ค่อนข้างเฉพาะทางและไม่ใช่ของที่ปล่อยกันตามเส้นทางฟรีเสมอไป

แหล่งที่ผมมักจะเริ่มมองคือหน่วยงานที่เก็บรักษางานต้นฉบับและฉบับทำสำเนาที่ถูกต้อง เช่น หอสมุดแห่งชาติ หอสมุดของมหาวิทยาลัยใหญ่มักมีฉบับดิจิทัลหรือสำเนาที่สามารถอ่านในห้องสมุดได้โดยชอบด้วยกฎหมาย นอกจากนั้น สำนักพิมพ์ที่เคยพิมพ์งานเก่าหรือสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยมักออกฉบับเรียบเรียงใหม่พร้อมหมายเหตุและคำอธิบาย ทำให้ถ้าต้องการคำอธิบายประกอบอย่างเป็นทางการ การตรวจสอบรายการพิมพ์ของสำนักพิมพ์เหล่านั้นเป็นทางเลือกที่มั่นคง

เมื่ออยากได้ไฟล์อ่านสะดวกจริงๆ ให้มองแพลตฟอร์มจัดจำหน่ายอีบุ๊กในประเทศ เพราะบางครั้งสำนักพิมพ์จะปล่อยอีบุ๊กพร้อมหมายเหตุ เช่น แพลตฟอร์มขายหนังสือออนไลน์หรือร้านหนังสือดิจิทัลที่ได้รับอนุญาตก็อาจมีฉบับที่ใส่คำอธิบายไว้ด้วย ส่วนถ้าไม่พบฉบับดิจิทัลที่ถูกต้อง บริการยืมระหว่างห้องสมุดหรือการติดต่อหอสมุดเฉพาะทางเพื่อขอเข้าถึงสำเนาปกติเป็นวิธีที่ปลอดภัยและไม่ผิดลิขสิทธิ์ สุดท้ายแล้ว การมีเล่มพิมพ์ฉบับรวมหมายเหตุกับมือยังให้ความรู้สึกต่างจากการอ่านไฟล์อย่างมาก และเป็นการสนับสนุนงานต้นฉบับที่ดีที่สุดสำหรับผู้อ่านที่อยากได้คำอธิบายประกอบแบบละเอียด

เคยนั่งนับตอนใน 'พล นิกร กิมหงวน' อยู่เหมือนกัน เพราะเป็นแฟนพันธุ์แท้การ์ตูนไทยยุคเก่า ตอนเด็กๆ ชอบซื้อหนังสือการ์ตูนเล่มละ 10 บาทมาตุนไว้ อันนี้จบไป 100 ตอนเต็มๆ นับจากฉบับตีพิมพ์ครั้งแรกในนิตยสาร 'ข่าวหัวเขียว' ราวๆ ปี 2524

แต่ถ้านับรวมฉบับรวมเล่มที่ปรับปรุงใหม่หรือฉบับพิเศษ อาจจะเกินนิดหน่อยเพราะบางตอนมีการเพิ่มเนื้อหาเล็กน้อย สมัยก่อนการ์ตูนไทยทำแบบ连载ไม่ค่อยเคร่งครัดเรื่องจำนวนตอนเท่ายุคนี้ บางทีก็จบแบบเปิดๆ ให้ผู้อ่านตีความกันต่อ บางคนอาจเข้าใจว่าเกิน 100 ตอนเพราะเห็นฉบับรวมเล่มที่แบ่งไม่เหมือนต้นฉบับ

เราเป็นคนที่ชอบสะสมฉบับดิจิทัลของงานวรรณกรรมไทยแล้วก็ลองสังเกตมาตลอดว่าแหล่งขายหลักที่มักมีฉบับใหม่ของหนังสือคลาสสิกคือร้านขายอีบุ๊กขนาดใหญ่ในประเทศ อย่างเช่นในกรณีของ 'พลนิกรกิมหงวน' ฉบับพิมพ์ใหม่ บางครั้งจะเจอเป็นไฟล์ขายบนแพลตฟอร์มที่เน้นหนังสือภาษาไทยอย่าง 'Meb' และ 'Naiin' ซึ่งทั้งสองที่นี้มักรับสิทธิ์จำหน่ายจากสำนักพิมพ์แล้วปล่อยออกมาเป็นไฟล์อีบุ๊กที่ดาวน์โหลดได้โดยตรงหรืออ่านผ่านแอป

จากประสบการณ์ การประกาศวางขายฉบับพิมพ์ใหม่ในรูปแบบดิจิทัลมักจะขึ้นกับสำนักพิมพ์เจ้าของลิขสิทธิ์ก่อน เพราะฉะนั้นฉบับ PDF แท้ที่มีคุณภาพดีและเป็นฉบับพิมพ์ใหม่มักมาจากการจัดจำหน่ายแบบเป็นทางการที่ร้านใหญ่ ๆ อย่างที่กล่าวไว้จะมีการบอกรายละเอียดชัดเจนเรื่องรูปแบบไฟล์ (PDF, ePub, หรือไฟล์เฉพาะแอป) และมักมีข้อมูลฉบับพิมพ์ใหม่กำกับไว้

ความระมัดระวังเล็กๆ ที่ฉันมักพูดกับเพื่อน ๆ คือให้สังเกตหน้ารายละเอียดสินค้า ดูชื่อสำนักพิมพ์ ปีพิมพ์ และเงื่อนไขการใช้งานไฟล์ เพราะบางแห่งขายเป็นไฟล์ที่อ่านได้เฉพาะในแอปของเขาเท่านั้น ไม่ใช่ PDF แบบเปิดธรรมดา ถ้าอยากได้ PDF แท้จริง ๆ ให้มองหาคำว่า 'PDF' ในข้อมูลสินค้า หรือเลือกซื้อจากร้านที่ระบุว่าจำหน่ายไฟล์ดาวน์โหลดแบบไม่มี DRM ทางเทคนิคก็จะใช้งานสะดวกกว่า แม้จะต้องจ่ายเพิ่มบ้าง แต่ความคมชัดทั้งภาพและตารางเนื้อหา รวมถึงการแสดงหน้าเหมือนฉบับพิมพ์ใหม่ มักจะคุ้มค่า

ความทรงจำเกี่ยวกับหนังสือเก่า ๆ มักพาฉันกลับไปยังหน้ากระดาษเหลืองของ 'พล นิกร กิมหงวน' เสมอ — เรื่องนี้เขียนโดยคู่มือผู้เขียนที่ใช้ปากการ่วมกันในนาม 'เสฐียร โกเศศ' และ 'นาคะประทีป' และเริ่มเผยแพร่ครั้งแรกในช่วงปลายทศวรรษ 2480 คือประมาณ พ.ศ. 2481 (ค.ศ. 1938)

ความชัดเจนของภาษาและมุขตลกที่เรียบง่ายแต่ชวนยิ้มทำให้ฉันอ่านแล้วเหมือนเห็นภาพเหตุการณ์ในชีวิตจริง แม้ต้นฉบับจะเริ่มจากการลงในหน้าหนังสือพิมพ์ แต่ความนิยมพาให้เรื่องราวถูกรวบรวมเป็นเล่มและถูกดัดแปลงไปในสื่ออื่น ๆ อีกมากมาย การที่ได้อ่านฉบับเก่าทำให้เข้าใจยุคสมัยของการเขียนและความคิดแบบขำขันไทยยุคก่อนสงครามอย่างลึกซึ้ง เรื่องนี้เลยไม่ใช่แค่ตัวละคร แต่เป็นเสมือนหน้าต่างไปสู่บรรยากาศสังคมสมัยนั้น ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมฉันยังกลับมาอ่านมันได้บ่อย ๆ และรู้สึกว่ามันยังคงมีเสน่ห์เฉพาะตัว

การเล่าเรื่องใน 'พลนิกรกิมหงวน' เต็มไปด้วยความละมุนและมุมมองที่จับต้องได้ของสังคมไทยชนบท

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้ยินชื่อ 'พลนิกรกิมหงวน' ผมรู้สึกว่ามันเป็นชิ้นงานที่มีประวัติการเผยแพร่ค่อนข้างซับซ้อนและถูกเล่าต่อกันหลายทาง

ข้อมูลสาธารณะเกี่ยวกับวันและสำนักพิมพ์ฉบับพิมพ์ครั้งแรกของ 'พลนิกรกิมหงวน' มีความไม่แน่นอนอยู่บ้าง แหล่งต่าง ๆ มักพูดถึงการเผยแพร่แบบตอน ๆ ในหนังสือพิมพ์หรือนิตยสารก่อนจะถูกรวมเล่มเป็นหนังสือในภายหลัง ซึ่งเป็นเส้นทางการตีพิมพ์ที่พบบ่อยกับงานวรรณกรรมไทยเก่าหลายเรื่อง ผมมองว่าสิ่งที่สำคัญกว่าปีพิมพ์เฉพาะคือบริบทการเขียน—โทนเสียดสี สังคม และตัวละครที่ทำให้เรื่องยังถูกพูดถึงจนถึงปัจจุบัน

ในฐานะคนที่ชอบขุดคุ้ยประวัติของงานวรรณกรรม ผมมักชอบเปรียบเทียบกรณีของ 'พลนิกรกิมหงวน' กับผลงานคลาสสิกอื่น ๆ ที่มักถูกตีพิมพ์แบบสลับกันระหว่างตีพิมพ์เป็นตอนและรวมเล่ม เช่นการเผยแพร่ผลงานของนักเขียนทศวรรษก่อน ๆ — นั่นช่วยให้เข้าใจว่าทำไมข้อมูลเกี่ยวกับวันพิมพ์ครั้งแรกและผู้พิมพ์อาจไม่ตรงกันระหว่างแหล่งต่าง ๆ ในที่สุด เรื่องราวและอิทธิพลของงานต่างหากที่ยังคงอยู่ในความทรงจำของผู้อ่านมากกว่าป้ายวันที่บนปกหนังสือ

ยุคสมัยที่ฉันรู้สึกว่า 'พลนิกรกิมหงวน' สะท้อนชัดคือช่วงเปลี่ยนผ่านสังคมไทยจากระบบศักดินาเข้าสู่การเป็นสังคมเมืองที่มีข้าราชการและระบบราชการเข้ามามีบทบาทมากขึ้น

ผมเห็นการแซะจิกกัดเรื่องข้าราชการที่ไม่โปร่งใส การใช้อำนาจเพื่อผลประโยชน์ส่วนตัว และความเคยชินกับระบบอุปถัมภ์ อย่างฉากที่ตัวละครถูกล้อมรอบด้วยเอกสารและคำสั่งระบุชัดถึงความยุ่งยากของระบบราชการ ทำให้ภาพของความล่าช้า ความไม่เป็นธรรม และการจัดลำดับชั้นทางสังคมปรากฏเด่นชัดขึ้นในงานเล่มนี้

นอกจากการโจมตีระบบราชการแล้ว ฉันยังอ่านเห็นการสะท้อนเรื่องชนชั้นและการเมืองท้องถิ่น เช่น ความแตกต่างระหว่างชนชั้นกลางที่กำลังเติบโตกับประชาชนที่ยังยากจน การล้อเลียนสังคมเปลี่ยนผ่านที่รับวัฒนธรรมตะวันตกเข้ามาแต่ยังลำเอียงในจิตใจ ตรงนี้ทำให้เรื่องมีทั้งความขำขันและความขมปนกันไป เหมือนหนังตลกที่มีรสขมในปาก แต่ก็ทำให้ฉันหยุดคิดถึงความจริงของสังคมไทยในยุคนั้นและเชื่อมโยงไปยังปัญหาที่ยังคงเหลืออยู่จนปัจจุบัน

อยากได้สำเนาแบบถูกลิขสิทธิ์ของ 'พลนิกรกิมหงวน' ไว้ในเครื่องใช่ไหม ฉันมักจะเริ่มจากร้านหนังสือออนไลน์และแพลตฟอร์มขายอีบุ๊กที่มีชื่อเสียงก่อน เพราะส่วนใหญ่สำนักพิมพ์จะวางขายผ่านช่องทางเหล่านี้อย่างเป็นทางการ ตัวอย่างที่ฉันมักแวะดูคือร้านขายอีบุ๊กในประเทศที่มีระบบชำระเงินและใบอนุญาตชัดเจน เช่น แพลตฟอร์มที่ขายไฟล์ ePub หรือ PDF แบบถูกลิขสิทธิ์ โดยปกติจะมีการระบุชื่อสำนักพิมพ์และเลข ISBN ไว้ชัดเจน ทำให้มั่นใจได้ว่านี่คือสำเนาถูกต้องและไม่ละเมิดลิขสิทธิ์ นอกจากนี้หน้าเว็บของสำนักพิมพ์ต้นฉบับเองก็เป็นแหล่งที่ไว้วางใจได้ ถ้ามีสำเนาดิจิทัลให้ซื้อ สำนักพิมพ์มักจะเสนอทั้งรูปแบบดาวน์โหลดตรงหรือเชื่อมกับแอปอ่านที่ป้องกันการละเมิด

เมื่อต้องเลือกซื้อ ผมให้ความสำคัญกับการตรวจสอบรูปแบบไฟล์และเงื่อนไขการใช้งานด้วย บางแพลตฟอร์มขายแค่สิทธิ์ในการอ่านผ่านแอป (streaming/DRM) แทนการดาวน์โหลดไฟล์ PDF แบบเปิด ซึ่งก็ถือว่าเป็นการสนับสนุนผู้สร้างผลงานเหมือนกัน หากต้องการไฟล์ PDF จริง ๆ ควรหาป้ายหรือคำอธิบายในหน้าสินค้าว่าอนุญาตให้ดาวน์โหลดไฟล์ PDF ได้ โดยมักจะมีราคาต่างกันเล็กน้อยกับไฟล์ ePub หรือรูปแบบแอป อีกข้อหนึ่งที่ฉันมักแนะนำคือการเช็กรีวิวและคอมเมนท์จากผู้ซื้อก่อนหน้า—ถ้ามีคนแจ้งว่าไฟล์เป็นของจริงหรือบริการหลังการขายโอเค นั่นช่วยให้ตัดสินใจได้ง่ายขึ้น

ถ้าไม่อยากซื้อเลย มีทางเลือกที่ถูกกฎหมายคือยืมจากห้องสมุดดิจิทัลหรือคลังดิจิทัลของสถาบันต่าง ๆ หลายมหาวิทยาลัยหรือองค์กรด้านวรรณกรรมมีการให้ยืมอีบุ๊กแบบออนไลน์ในระบบสมาชิก ซึ่งเป็นวิธีที่ดีสำหรับคนที่ต้องการอ่านแบบถูกต้องโดยไม่ละเมิดลิขสิทธิ์ สุดท้ายแล้วการสนับสนุนผ่านช่องทางที่ถูกต้องนอกจากจะได้อ่านแบบสบายใจแล้ว ยังช่วยให้ผลงานชิ้นโปรดมีพื้นที่ต่อไปในอนาคตด้วย ลองไล่ดูตัวเลือกที่ว่านี้แล้วจะรู้สึกเหมือนลงทุนให้กับเรื่องโปรดอย่างตั้งใจ

การสะสมหนังสือเก่าๆ ทำให้เจอเส้นทางแปลกๆ ในการตามหา 'พล นิกร กิมหงวน' ฉบับสะสมที่บางทีหายากกว่าที่คิด

ผมมักเริ่มจากร้านหนังสือใหญ่ก่อน เช่น ร้านเชนที่มีสาขาทั่วประเทศอย่างซีเอ็ด (SE-ED), B2S หรือร้านนายอินทร์ (Naiin) เพราะบางครั้งสำนักพิมพ์จะนำกลับมาพิมพ์ใหม่ในรูปแบบรวมเล่มหรือปกแข็ง ฉบับวาระครบรอบที่ออกมาพร้อมปกสวย ๆ มักจะมีวางจำหน่ายที่สาขาหลักของร้านเหล่านี้

เมื่อไม่ได้ผล ผมจะลองมองหาที่ร้านหนังสืออิสระที่เน้นงานวรรณกรรมเก่า ร้านขายหนังสือสะสม หรือบูธงานสัปดาห์หนังสือ งานหนังสือมือสอง รวมถึงกลุ่มคนรักหนังสือในเฟซบุ๊กและตลาดประมูลออนไลน์ บ่อยครั้งที่นักสะสมประกาศขายเล่มสภาพดี หรือมีการประมูลฉบับพิมพ์ครั้งแรก ซึ่งสำหรับคนชอบจับต้องตัวเล่มแล้วเป็นความรู้สึกที่คุ้มค่ามาก — เท่าที่สะดวก แนะนำเก็บภาพสภาพปกและหน้าก่อนตัดสินใจ ช่วยให้เลือกได้ถูกใจและไม่พลาดเล่มสำคัญ