อักษรไทยโบราณ

ยุคสุโขทัยทำให้ฉันหลงใหลในอักษรโบราณเพราะสวยงามและเต็มไปด้วยร่องรอยประวัติศาสตร์ที่อ่านออกเป็นชั้น ๆ

เมื่อเทียบกับอักษรไทยสมัยใหม่ สิ่งแรกที่เด่นชัดคือรูปลักษณ์ของตัวอักษรเอง—ตัวเขียนในจารึกโบราณมักจะมีเส้นโค้งยาวและรูปทรงที่ไม่คงที่เท่าฟอนต์พิมพ์สมัยใหม่ เหล่าพยัญชนะบางตัวที่เคยใช้กันทั่วไปในอดีตมีความแตกต่างของรูปแบบและบางตัวก็เลิกใช้ไปแล้ว เช่นตัวอักษรที่คนรุ่นหลังอาจเคยเห็นในตำราเก่า ๆ แต่ไม่ได้อยู่ในการสะกดคำประจำวัน

แนวทางการสะกดคำและการเว้นวรรคก็เปลี่ยนไปมาก ในแผ่นจารึกโบราณจะไม่มีการเว้นวรรคระหว่างคำเหมือนที่เห็นในหนังสือพิมพ์หรือบทความสมัยใหม่ และเครื่องหมายวรรณยุกต์แบบที่เราใช้เพื่อบ่งชี้โทนเสียงในปัจจุบันก็ยังไม่เข้าที่เข้าทางเหมือนสมัยหลัง นักอ่านโบราณต้องอาศัยบริบทและความรู้ในระบบเสียงมากกว่าเครื่องหมายบนหน้า กระบวนการมาตรฐานตัวอักษรและการปฏิรูปการสะกดในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นช่วยทำให้ภาษาเป็นมาตรฐานมากขึ้น แต่ก็ทำให้บางคำในโบราณดูแปลกตา

การอ่านอักษรไทยโบราณจึงเป็นเหมือนการไขปริศนา: ต้องจับจังหวะความหมายระหว่างตัวอักษรที่ลากยาวกับช่องว่างที่ไม่มี บางครั้งพบอักขระท้องถิ่นหรือรูปแบบการเขียนเฉพาะถิ่นซึ่งสะท้อนวัฒนธรรมของผู้จารึก การเห็นตัวอักษรเหล่านี้บนแผ่นศิลาจารึกหรือกำแพงวัดทำให้ฉันรู้สึกว่าภาษาไม่ได้เป็นแค่ระบบสื่อสาร แต่เป็นผ้าทอที่บันทึกการเปลี่ยนผ่านของสังคมอย่างเงียบ ๆ

การอ่านอักษรไทยโบราณเหมือนได้ไขกุญแจเวลา — ทุกตัวอักษรมีชั้นความหมายที่ต้องค่อยๆ ปลดล็อกด้วยความอดทนและความเข้าใจบริบท

เมื่อเจอจารึกเก่า เช่น 'ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง' ขั้นตอนแรกที่ฉันทำคืออ่านตัวอักษรแบบตรงตัวก่อน คือถ่ายทอดรูปร่างตัวอักษรเป็นเสียงสมัยใหม่โดยยังไม่เปลี่ยนคำ จากนั้นเติมสระ เสียงวรรณยุกต์ และเว้นวรรคให้เหมาะกับภาษาไทยปัจจุบัน เพราะอักษรโบราณมักไม่มีช่องวรรค ไม่มีวรรณยุกต์ชัดเจน และบางครั้งสระถูกเขียนไว้ต่างตำแหน่งหรือไม่ครบ

ขั้นตอนถัดมาที่ฉันชอบคือการตีความศัพท์โบราณที่เจอ บางคำมาจากภาษาบาลี-สันสกฤต บางคำเป็นรูปคำเก่าที่ไม่ได้ใช้แล้ว ต้องเทียบกับพจนานุกรมโบราณและดูบริบทในประโยคเพื่อเลือกรูปคำที่เหมาะสม พร้อมกันนั้นต้องระวังการอนุมานเกินจริง เพราะบางตัวอักษรถูกกัดกร่อนหรือขาดหายไป จึงต้องบันทึกความไม่แน่นอนเอาไว้

สุดท้ายฉันมักจะทำสองชั้นของผลลัพธ์: ชั้นแรกเป็น 'ถอดตัวอักษร' อย่างเคร่งครัด ส่วนชั้นที่สองเป็น 'ถอดความเชิงความหมาย' ที่เป็นภาษาไทยอ่านง่ายและสื่อความเดิมได้ชัด การทำแบบนี้ช่วยรักษาความถูกต้องของต้นฉบับไว้พร้อมกับให้คนสมัยนี้เข้าใจได้โดยไม่สูญเสียมิติทางประวัติศาสตร์

ปีนี้ฉันไปยืนมองภาพถ่ายจารึกเก่าที่พิพิธภัณฑ์แล้วคิดว่าเราแปลงอักษรไทยโบราณให้เป็นดิจิทัลได้จริงไหม—คำตอบคือได้ แต่ไม่ง่ายเหมือนกดปุ่มเดียว

การแปลงเริ่มจากการเลือกกรอบว่าต้องการ 'การเข้ารหัส' หรือ 'การถอดความ' ถ้าเป้าหมายคือเก็บรูปร่างตัวอักษรดั้งเดิมเพื่อแสดงผลบนเว็บหรือในแอป เราต้องทำฟอนต์ที่รองรับรูปทรงเฉพาะ สร้างตารางจับคู่ glyph กับรหัส Unicode หรือถ้าไม่มีรหัสใน Unicode ก็อาจใช้ Private Use Area ชั่วคราวก่อนนำเสนอข้อเสนอเข้ารหัสอย่างเป็นทางการ ในทางกลับกันถ้าต้องการให้ค้นหาและวิเคราะห์ข้อความได้ การถอดความเป็นตัวอักษรไทยสมัยใหม่ (transliteration/transcription) จะมีประโยชน์กว่า แต่ก็มีปัญหาเชิงความหมายและความไม่แน่นอนเมื่อตัวอักษรเดิมมีหลายรูปแบบ

เทคโนโลยีที่ผสมผสานกันคือเครื่องมือถ่ายภาพความละเอียดสูง, OCR ที่ฝึกด้วยชุดข้อมูลเฉพาะ, และฟอนต์ OpenType ที่ออกแบบให้รองรับการเรียงตัวของวรรณยุกต์หรือเครื่องหมายพิเศษ งานวิจัย, ชุมชนคนทำฟอนต์ และเอกสารต้นฉบับอย่าง 'จารึกพ่อขุนรามคำแหง' ช่วยให้เข้าใจรูปแบบจริง ๆ ของอักษร แต่ท้ายที่สุดต้องมีการตรวจทานโดยมนุษย์ร่วมด้วย เพราะบริบททางภาษาและการเปลี่ยนรูปของสัญลักษณ์ทำให้ระบบอัตโนมัติเดาทางผิดได้อยู่ดี ฉันมักจะลงมือผสมวิธีต่าง ๆ ไปพร้อมกับจดบันทึกสเปคเพื่อให้ผลงานนั้นใช้งานได้จริงในระยะยาว

สมัยที่ได้ยืนใกล้แผ่นหินจารึกครั้งแรก ความรู้สึกเหมือนเปิดประตูเวลาพาเข้าไปในอดีตอย่างเงียบ ๆ — ผมเคยพยายามอ่านตัวอักษรที่ถูกสลักไว้อย่างฝืด ๆ จนรู้ว่า 'อักษรไทยโบราณ' ไม่ได้อยู่บนวัสดุชนิดเดียว แต่กระจายอยู่ตามงานศิลป์หลายประเภท

วัสดุที่พบตัวอักษรโบราณบ่อยสุดคือศิลาจารึกบนหินหรือแผ่นหินทราย ซึ่งมักเป็นข้อความสำคัญเช่นกฎหมาย ประกาศ หรือบันทึกเหตุการณ์ ตัวอย่างที่โดดเด่นคือ 'ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหง' ที่ใช้สคริปต์สุโขทัย อีกแบบหนึ่งคือจารึกบนแผ่นโลหะหรือแผ่นทองเหลืองซึ่งทนทานและมักเป็นพงศาวดารหรือธรรมบัญญัติ

สื่ออีกประเภทคือใบลานและจารึกบนวัตถุไม้ ใบลานเก็บข้อความทางพระพุทธศาสนาและพิธีกรรม ใช้อักษรธรรม/ไทลาวในบางท้องถิ่น ส่วนจิตรกรรมฝาผนังและลายภาพบนพระวิหารมักมีคำอธิบายหรือคำสวดที่เขียนด้วยหมึกเก่า นอกจากนี้ยังมีตัวอักษรบนเหรียญ เครื่องปั้นดินเผา กระเบื้อง และแม้แต่แผ่นอิฐโบราณ จุดท้าทายในการอ่านคือการผุกร่อน การใช้รูปแบบสะกดที่เปลี่ยนไปตามยุค และภาษาท้องถิ่นที่ต้องแปล ความสนุกสำหรับผมคือการเชื่อมตัวอักษรเหล่านี้เข้ากับบริบททางประวัติศาสตร์ จนเห็นเรื่องราวซ่อนอยู่ในเส้นสายของตัวหนังสือ

เริ่มต้นจากแหล่งต้นฉบับที่หาได้ง่ายที่สุดก่อนจะช่วยให้ภาพชัดขึ้นมากกว่าที่คิดเลย

ถ้าพูดถึงการเรียนอักษรไทยโบราณ ผมมักเริ่มที่คลังภาพและสำเนาต้นฉบับออนไลน์ของ 'หอสมุดแห่งชาติ' เพราะเห็นตัวอักษรจริง ๆ แล้วเข้าใจรูปแบบการเขียนกับการเว้นวรรคในยุคต่าง ๆ ได้ดีกว่าการอ่านคำอธิบายอย่างเดียว วิธีของผมคือเปิดดูภาพจารึกหรือสมุดข่อยที่สแกนไว้ แล้วค่อยเทียบกับคำอ่านที่มีให้ในฐานข้อมูล ทำให้จับแพทเทิร์นของตัวอักษรเก่าได้เร็วขึ้น

ถัดมาอยากแนะนำฐานข้อมูล 'จารึกในประเทศไทย' ที่รวมภาพจารึกและคำถอดไว้จำนวนมาก ผมใช้มันเพื่อฝึกอ่านจารึกสั้น ๆ ทีละชิ้น แล้วค่อยขยับไปเป็นแผ่นจารึกที่ยาวขึ้น การดูตัวอย่างจากหลายยุคช่วยให้เข้าใจพัฒนาการของรูปอักษรและคำย่อ เช่น การใช้เครื่องหมายวรรณยุกต์หรือการลากเส้นพิเศษที่ไม่คุ้นตา

สุดท้ายอยากบอกว่าไม่ต้องรีบลงทะเบียนคอร์สระดับปริญญาเลย ผมคิดว่าการผสมระหว่างการดูต้นฉบับจริง อ่านบทความวิชาการสั้น ๆ และร่วมกลุ่มเล็ก ๆ เพื่อซักถาม จะให้ผลเร็วกว่าการเรียนทฤษฎุล้วน ๆ ลองจัดเวลาอ่านจารึกวันละหน้าแล้วจดคำที่ไม่รู้ไว้ จากนั้นค่อยเอาไปค้นในพจนานุกรมโบราณหรือคำอ่านที่มีในฐานข้อมูลแล้วจะเห็นความคืบหน้าอย่างเป็นรูปธรรม

คำถามนี้ชวนให้ผมไตร่ตรองถึงความต่างระหว่างตัวอักษรที่เราเห็นในปัจจุบันกับเสียงจริงที่เคยมีในอดีต และผมอยากอธิบายแบบจับต้องได้ด้วยตัวอย่างง่าย ๆ ก่อนว่าทำไมอักษร 44 ตัวบนกระดาษถึงไม่ตรงกับเสียงที่เคยใช้เสมอไป

หนึ่งในเรื่องที่เด่นชัดคือการรวมเสียง (merger) ของพยัญชนะหลายตัว ที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางเสียงตลอดหลายร้อยปี ตัวอย่างเช่นตัวอักษรกลุ่มที่เขียนต่างกันอย่าง 'ศ' 'ษ' และ 'ส' แต่ในปัจจุบันทุกตัวออกเสียงเป็น /s/ เหมือนกันหมด ในอดีตมันแยกกันชัดเจน (เช่น เป็นเสียงซึ่งมาจากแหล่งต่างกันในสันสกฤต/บาลีหรือในภาษาไทโบราณ) ทำให้การเขียนยังเก็บร่องรอยประวัติศาสตร์ไว้ แต่การออกเสียงไม่ต่างกันอีกต่อไป อีกคู่ที่มักสังเกตกันคือ 'ฎ' กับ 'ด' หรือ 'ฏ' กับ 'ต' — หลายตัวที่มาจากระบบเสียงเก่าซึ่งเคยมีความแตกต่างด้านการเป็นเสียงเสียง /voiced/ กับ /voiceless/ แต่ปัจจุบันผู้พูดทั่วไปมักไม่แยกกัน

เรื่องโทนเสียงก็สำคัญ: ระบบแกรมม่าโบราณ (ที่นักภาษาศาสตร์เรียกว่า Middle Thai) เคยมีความแตกต่างของเสียงเป็นปัจจัยกำหนดโทนโดยตรง เช่น ความต่างระหว่างพยัญชนะที่เป็นเสียงสั่นและไม่สั่น (voiced vs voiceless) ซึ่งเมื่อเวลาผ่านไปความต่างของการสั่นลดลง แต่ผลข้างเคียงคือกฎการสร้างโทนถูกเก็บไว้ผ่านการแบ่งชนิดพยัญชนะ (high/mid/low class) ในการสะกดสมัยใหม่ ดังนั้นแม้ว่าพยัญชนะหลายตัวจะออกเสียงเหมือนกัน แต่ตำแหน่งในระบบการเขียนยังส่งผลต่อโทนของพยางค์อยู่ ทำให้คนที่อ่านออกเสียงตามกฎยังต้องอาศัยความรู้เรื่องกลุ่มพยัญชนะเหล่านี้

นอกจากนั้นยังมีประเด็นเกี่ยวกับสระและตบท้ายพยัญชนะ สระบางชนิดในภาษาโบราณอาจมีคุณภาพหรือความยาวต่างจากปัจจุบัน บางดังก่อนที่เคยเป็นต่างเสียงตอนท้าย เช่น พยัญชนะท้ายคำในอดีตมีความหลากหลายมากกว่า แต่ภาษาไทยสมัยใหม่ลดแบบออกเสียงให้เหลือกลุ่มสุดท้ายไม่กี่เสียง (เช่น /k/, /t/, /p/, /m/, /n/, /ŋ/, /w/, /j/) สรุปคืออักษร 44 ตัวในกระดาษเป็นแผนที่เก่าที่เก็บประวัติศัพท์และร่องรอยเสียงโบราณไว้ แต่วิธีที่คนออกเสียงจริง ๆ ได้เปลี่ยนไป—บางตัวเขียนต่างกันแต่เสียงเหมือนกัน บางตัวเขียนเหมือนกันแต่เสียงขึ้นกับกฎโทนที่สืบทอดมา ซึ่งสิ่งพวกนี้ทำให้ภาษาไทยทั้งเท่และซับซ้อนดีเวลาอ่านหรือแต่งกลอน

อยากเล่าเรื่องการตามหาอักษรไทยโบราณที่ถูกเก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ เพราะทุกครั้งที่เจอแผ่นจารึกหรือคัมภีร์ใบลาน มันเหมือนเปิดหน้าหนึ่งของประวัติศาสตร์ที่ยังหายใจอยู่

ในกรุงเทพฯ มักจะเริ่มจากการไปดูงานที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร ซึ่งมีทั้งศิลาจารึกและวัตถุโบราณจากหลายยุคสมัย ส่วนงานอนุรักษ์เอกสารเก่า ๆ ที่หอสมุดแห่งชาติก็สำคัญมากสำหรับคัมภีร์ใบลานและจดหมายเหตุกระดาษเก่าที่เก็บรักษาไว้ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษา นี่เป็นที่ที่เห็นการทำงานของนักอนุรักษ์แบบใกล้ชิด ทั้งการจัดสภาพแวดล้อมและการบูรณะ

ออกไปต่างจังหวัด สถานที่อย่างพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุโขทัย และพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงใหม่ ก็มีบทบาทไม่แพ้กัน เพราะพื้นที่เหล่านั้นเก็บรักษาศิลาจารึกสมัยสุโขทัยและคัมภีร์แบบล้านนาไว้ ทำให้ได้เห็นอักษรและรูปแบบการเขียนที่ต่างกันไปตามภูมิภาค การได้ยืนมองตัวอักษรที่ถูกจารไว้บนหินหรือใบลานทำให้รู้สึกเชื่อมโยงกับคนในอดีต และยังเห็นการรักษาเอกลักษณ์ท้องถิ่นผ่านงานอนุรักษ์ของแต่ละพิพิธภัณฑ์อย่างจริงจัง

ประวัติการเกิดของอักษรไทยมีความเป็นชั้นและซับซ้อนมากกว่าที่คนนอกวงอาจคาดคิดไว้เลย — ผมมองว่ามันคือผลรวมของการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมระหว่างเอเชียใต้และอุษาคเนย์

รากของอักษรไทยย้อนกลับไปยังระบบตัวอักษรอินเดียโบราณอย่าง 'บราห์มี' ที่พัฒนาไปเป็นรูปแบบต่าง ๆ เช่นสคริปต์พาลวะ (Pallava) ทางตอนใต้ของอินเดีย ในช่วงพุทธศตวรรษก่อน ๆ ตัวอักษรแบบอินเดียถูกนำเข้าสู่คาบสมุทรอินโดจีนผ่านการติดต่อทางพุทธศาสนาและการค้าขาย จนกลายเป็นอักษรขอมโบราณ (อักษรเขมร) ซึ่งเป็นต้นแบบของอักษรที่ชาวไทยนำมาปรับใช้ในยุคสุโขทัย

เมื่อตัวอักษรถูกดัดแปลงเข้ามาใช้งานในภาษาไทย เกิดการเพิ่มรูปตัวอักษรเพื่อให้รองรับเสียงที่มีในภาษาบาลี-สันสกฤต รวมทั้งเสียงพิเศษที่ภาษาท้องถิ่นต้องการ เช่น ชุดพยัญชนะที่แยกแยะความเป็นเสียงไม่พังทลาย (aspirated) และไม่เป็นเสียงไม่พังทลาย การเพิ่มตัวอักษรเหล่านี้ทำให้จำนวนพยัญชนะขยายไปจนถึง 44 ตัว ข้อเท็จจริงที่น่าสนใจคือหลายตัวในจำนวนนี้แท้จริงแล้วสะท้อนถึงการเขียนดั้งเดิมของบาลี/สันสกฤตมากกว่าจะเป็นเสียงที่คนไทยสมัยใหม่ออกต่างกันได้ชัดเจน นั่นคือสาเหตุที่เรามีตัวอักษรหลายตัวที่ออกเสียงเหมือนกันในปัจจุบัน แต่ยังอยู่ในระบบเพราะภาระหน้าที่ทางประวัติศาสตร์และการสะกดคำ

ด้านระบบเสียงและการอ่าน ภาษาไทยยังรับเอาการจัดชั้นของพยัญชนะ (คลาสสูง กลาง ต่ำ) มาใช้เพื่อกำหนดโทนเสียง ซึ่งหลักการนี้มีรากจากวิถีการยืมระบบการสะกดจากภาษาที่มาเป็นต้นตอด้วย รูปทรงของอักษรก็มีวิวัฒนาการจากแบบขอมเดิม ถูกปรับให้โค้งมนและเรียบง่ายขึ้นตามการเขียนด้วยมือและวัสดุที่ใช้ เช่นการจารึกบนศิลาเปลี่ยนมาเป็นการเขียนบนกระดาษสาและกระดาษในสมัยถัดมา

โดยรวมแล้ว การมี 44 ตัวอักษรจึงไม่ใช่เรื่องของความสุ่ม แต่เป็นผลจากการปะติดปะต่อของความต้องการทางภาษาศาสตร์กับมรดกทางวัฒนธรรมที่เข้ามาแทรกซ้อน ผมชอบคิดว่าทุกตัวอักษรเป็นเหมือนชั้นของประวัติศาสตร์ที่ยังคงบอกเล่าเรื่องราวการติดต่อและการเรียนรู้ข้ามอาณาจักรได้อย่างนุ่มนวล

เริ่มจากการคลุกคลีอ่านกลอนไทยโบราณก่อนเลย — นี่เป็นประตูที่ทำให้เข้าใจจังหวะและคำที่ใช้ในงานโบราณอย่างเป็นธรรมชาติ

การอ่าน 'พระอภัยมณี' กับบางตอนจาก 'ขุนช้างขุนแผน' ทำให้ฉันคุ้นกับสัมผัสคำและการวางค้ำจังหวะ เช่น สัมผัสหน้าคำ สัมผัสส่งท้ายบทรวมถึงการเลือกคำโบราณที่ยังคงมีมนต์ขลัง การฟังเสียงอ่านออกเสียงช้า ๆ จะช่วยให้จับ 'จังหวะลมหายใจ' ของโคลง-กลอนได้ชัดขึ้น เพราะกลอนไทยไม่ได้วัดเพียงพยางค์ แต่มีความสัมพันธ์ของสัมผัสและน้ำหนักของคำด้วย

ต่อมาแบ่งงานเป็นชิ้นเล็ก ๆ แล้วลองเขียนตามแบบแผนก่อน เช่น เริ่มจากกลอนสั้น 4 บท หรือกาพย์ยานีที่โครงสร้างไม่ซับซ้อน ในประสบการณ์ของฉัน การเลียนแบบบทร้อยกรองที่ชอบเป็นครูที่ดี แต่ให้ปรับเปลี่ยนคำให้เป็นของตัวเองแทนการคัดลอกตรง ๆ ใส่ภาพพจน์จากธรรมชาติหรือเรื่องใกล้ตัว เช่น ฝน ตะวัน ทางเดินกลับบ้าน เพื่อฝึกการใช้สำนวนโบราณที่ไม่ทำให้ข้อความหนักเกินไป

ฝึกเทคนิคเล็ก ๆ ทีละอย่าง เช่น ฝึกทำสัมผัสภายในบรรทัด ฝึกสัมผัสนอกบรรทัด และฝึกการวางคำที่ทำให้เกิดน้ำหนักตอนจบบทรุ่นสั้น ๆ ฉันวางกติกาง่าย ๆ ให้ตัวเองคือเขียนวันละบรรทัดแล้วทบทวน เปรียบเทียบกับต้นแบบ และอ่านออกเสียงดูการไหลของคำ เมื่อเวลาผ่านไป ความรู้สึกเรื่องรูปแบบและจังหวะจะซึมเข้ามาเอง ทำให้สามารถค่อย ๆ ปรับใช้คำโบราณหรือคำราชาศัพท์ได้อย่างพอดี โดยไม่รู้สึกยัดเยียด สุดท้ายจงเพลิดเพลินกับการทดลอง — กลอนโบราณมีทั้งความเคร่งและความสดใหม่ รู้จักหยิบความงามจากอดีตมาแต่งเติมด้วยลายมือเราเองก็พอแล้ว

แปลกใจไหมที่เส้นทางของตัวอักษรไทยสั้น ๆ กลับมีรากยาวลึกถึงอินโดจีนโบราณ — อักษรสมัยสุโขทัยพัฒนามาจาก 'อักษรขอมโบราณ' ที่ใช้ในอาณาจักรขอม (กัมพูชา) เป็นหลัก ซึ่งตัวอักษรขอมเองได้รับอิทธิพลจากแบบอักษรปัลลวะจากอินเดียใต้ก่อนหน้านั้น

ผมมักนึกภาพช่างจารคนโบราณที่ค่อย ๆ ปรับรูปลักษณ์อักขระให้เข้ากับภาษาไทยที่มีเสียงแตกต่างออกไป อักษรสุโขทัยจึงไม่ใช่การคัดลอกตรง ๆ แต่เป็นการดัดแปลงให้เหมาะกับพยัญชนะและสระของภาษาไทย ผลที่ได้คือรูปตัวอักษรที่โค้งมนและข้อเขียนบางอย่างถูกเรียบง่ายขึ้น ทำให้การอ่านตรงกับเสียงในภาษาไทยมากขึ้น

เมื่อมองย้อนหลังแล้ว ผมคิดว่าความยืดหยุ่นในการปรับตัวนี้เป็นหัวใจที่ทำให้อักษรสุโขทัยกลายเป็นต้นแบบสำคัญของอักษรไทยต่อมา — มันเป็นสะพานระหว่างระบบเขียนของขอมกับสคริปต์ไทยในยุคต่อ ๆ มา ซึ่งยังเห็นร่องรอยอยู่ในอักษรไทยปัจจุบัน