คมกฤช มีผลงานไหนที่แปลเป็นภาษาอังกฤษบ้าง?

คิดว่าในปีล่าสุด ผลงานของคมกฤชที่ได้รับรางวัลวรรณกรรมคือ 'ใต้เงาเดือน' ซึ่งเป็นงานที่ฉันติดตามตั้งแต่ครั้งแรกที่มันลงตีพิมพ์ในนิตยสารเล็กๆ จำนวนจำกัด ความรู้สึกส่วนตัวเมื่อได้อ่านชิ้นนี้คือน้ำเสียงของผู้เขียนหนักแน่นแต่ไม่ยืดยาว นักเล่าเรื่องเลือกใช้ภาพธรรมชาติเข้ามาผสมกับความเหงาในเมืองอย่างละเอียดอ่อน ฉากที่ตัวเอกยืนมองแสงไฟสะท้อนในคลองเล็กๆ เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่าคมกฤชจับความเปราะบางของความสัมพันธ์คนรุ่นใหม่ได้ดีแค่ไหน ส่วนภาษาที่ใช้ก็มีความเป็นบทกวีแทรกอยู่ ทำให้บางบรรทัดอ่านซ้ำได้โดยไม่รู้สึกเบื่อ ฉันชอบการวางจังหวะเรื่องที่ปล่อยข้อมูลทีละน้อย จนกระทั่งพาไปถึงตอนจบที่ไม่ต้องอธิบายมากก็เข้าใจอารมณ์ของตัวละคร มุมมองในฐานะคนอ่านที่เชยชมงานวรรณกรรมมานาน เห็นว่ารางวัลที่มอบให้ 'ใต้เงาเดือน' ไม่ได้มาเพราะความนิยมชั่วคราว แต่เป็นผลจากการเล่าเรื่องที่ลงลึกและความกล้าที่จะแสดงมุมมองที่ไม่โรแมนติกของความสัมพันธ์ ชิ้นงานนี้ยังชวนให้คิดถึงงานของนักเขียนไทยรุ่นก่อนที่ใช้ภาษาง่ายแต่นำพาไปไกล อย่างไรก็ตาม สำหรับคนที่ชอบการอ่านเชิงวิเคราะห์ จะมีประเด็นย่อยให้หยิบไปพูดคุยกันเยอะ เช่น โครงสร้างเวลาที่ไม่เป็นเส้นตรง การใช้สัญลักษณ์ของแสง-เงา และการปล่อยให้บทสนทนาเปล่าๆ พูดแทนความคิด สรุปแล้วงานชิ้นนี้เหมาะกับคนที่อยากอ่านวรรณกรรมที่ทิ้งร่องรอยความคิดไว้ให้ขบคิดต่ออีกหลายวัน

รายการโดจินจาก 'Tokyo Ghoul' ที่แปลเป็นภาษาไทยมีความหลากหลายมาก ทั้งช็อตสั้นแบบโรแมนซ์ไปจนถึงแฟนอาร์ตเต็มรูปแบบที่ขยายเรื่องราวหลังนิยายหลัก เท่าที่ติดตามมาจะเห็นว่าประเภทที่แปลไทยกันเยอะที่สุดคือแนวคู่หลัก ๆ เช่นงานแนว Ken x Hide (คาเนกิ x ไฮด์) ที่เน้นความสัมพันธ์และความบอบช้ำจิตใจ กับงานแนว Ken x Touka (คาเนกิ x โทกะ) ที่เล่นกับความเป็นครอบครัวและความเป็นคู่ชีวิตอย่างลึกซึ้ง งานแนวคอมเมดี้สั้น ๆ กับสปินออฟชีวิตประจำวันของตัวละครก็มักถูกแปล เพราะอ่านง่ายและแชร์กันเร็ว โดยทั่วไปวงแปลไทยมักเลือกแปลโดจินที่เป็น one-shot ประมาณ 10–30 หน้า หรือรวมเล่มสั้น ๆ ที่มีเนื้อหาไม่ซับซ้อนและไม่เสี่ยงทางกฎหมายมากนัก ฉันมักเห็นงานแปลที่เน้นการสำรวจความสัมพันธ์ที่ไม่ได้ลงลึกทางกราฟิกจนเกินไป รวมทั้งงานแนว AU (alternate universe) ที่ย้ายตัวละครไปอยู่ในสถานการณ์โรงเรียนหรือโลกสมัยใหม่ ซึ่งถูกใจคนอ่านไทยเพราะเข้าถึงง่าย นอกจากนี้ยังมีแอนโธโลจีหรือรวมเล่มแฟนเมดที่แปลเป็นไทยโดยแฟนคลับหลายกลุ่ม ซึ่งมักเผยแพร่ผ่านช่องทางต่าง ๆ ของชุมชนแฟนไทย

เส้นทางของนักเขียนมักจะพาเรื่องราวจากหน้ากระดาษสู่หน้าจอได้อย่างน่าตื่นเต้น แต่ถ้าเอ่ยถึงชื่อ 'คมกฤช' ในบริบทการถูกดัดแปลงเป็นซีรีส์ ตอนนี้ยังไม่มีข่าวยืนยันจากแหล่งทางการหรือประกาศของสำนักพิมพ์และผู้ผลิตภาพยนตร์/ซีรีส์ว่ามีนิยายเล่มใดของคมกฤชกำลังถูกนำไปร่วมงานสร้างเป็นซีรีส์จริงจัง สิ่งที่เห็นบ่อยคือกระแสข่าวลือในโซเชียลหรือการพูดคุยในกลุ่มแฟนคลับที่ตีความข่าวเบาๆ ว่าเป็นการเตรียมงาน แต่กับงานดัดแปลงจริง ๆ มักต้องมีการเซ็นสัญญาซื้อสิทธิ์อย่างเป็นทางการและการประกาศจากทั้งนักเขียนและค่ายผู้ผลิตก่อนที่จะถือว่าเป็นโปรเจ็กต์ที่ยืนยันแล้ว ฉันเองมักจะแยกความต่างระหว่างข่าวลือกับประกาศอย่างเป็นทางการ เพราะทั้งสองแบบให้ความคาดหวังต่างกันมาก ในฐานะแฟนเรื่องเล่า การเห็นชื่อผู้เขียนที่ชื่นชอบมีข่าวว่าจะถูกนำไปดัดแปลงให้กลายเป็นซีรีส์ย่อมทำให้ใจเต้นได้ง่าย แต่กระบวนการในวงการบันเทิงมีหลายขั้นตอนที่จะทำให้ข่าวลือกลายเป็นจริง เช่น การตกลงเรื่องลิขสิทธิ์ การวางแผนการผลิต การเลือกผู้กำกับและนักแสดง ตลอดจนการระดมทุนและโปรโมชัน บ่อยครั้งที่เรื่องราวจะเริ่มจากการเจรจาแล้วมีข่าวหลุดออกมาเป็นระยะก่อนที่จะมีการประกาศอย่างเป็นทางการ ทำให้แฟน ๆ ต้องคอยแยกแยะระหว่างข้อมูลชั่วคราวกับข้อมูลที่ผ่านการรับรองแล้ว เหมือนกับกรณีของงานดัดแปลงที่เคยเป็นข่าวโด่งดังเมื่อก่อน เช่น 'บุพเพสันนิวาส' ที่กระบวนการผลิตและโปรโมชันถูกประกาศอย่างต่อเนื่องจนกลายเป็นโปรเจ็กต์สำเร็จ ทั้งหมดนี้ทำให้เห็นว่าการแปลงนิยายเป็นซีรีส์ไม่ใช่เรื่องเล็กและมักกินเวลาพอสมควร ความคิดส่วนตัวของฉันคือถ้ามีผลงานของคมกฤชเล่มใดได้ถูกดัดแปลงจริง ฉันอยากเห็นการเคารพต้นฉบับและการคงอารมณ์ของงานเขียนเอาไว้ ไม่ว่าจะเป็นบรรยากาศตัวละคร รายละเอียดเชิงวรรณศิลป์ หรือโทนเรื่องราวที่นักอ่านคุ้นเคย การเลือกทีมสร้างที่เข้าใจหัวใจของนิยายจะเป็นปัจจัยสำคัญในการทำให้การดัดแปลงสำเร็จและถูกใจแฟนเดิมไปพร้อมกับดึงดูดผู้ชมใหม่ ๆ ฉันยังรู้สึกตื่นเต้นกับความเป็นไปได้ที่นิยายคมกฤชอาจได้รับการแปลเป็นภาพ เพราะนั่นหมายถึงโอกาสให้เรื่องราวได้เข้าถึงคนกลุ่มกว้างและเป็นเหตุให้ผู้อ่านใหม่ ๆ รู้จักผลงานของเขามากขึ้น แต่จนกว่าจะมีการประกาศชัดเจน ความรู้สึกที่มีในตอนนี้คือความตื่นเต้นผสมความอยากรู้อยากเห็นที่รอคอยประกาศสุดท้ายจากผู้ผลิตและสำนักพิมพ์

ประโยคให้กำลังใจเกี่ยวกับการอ่านบางทีก็เหมือนเพื่อนที่กระซิบเตือนให้เราไม่ยอมแพ้เมื่อเจอหน้ากระดาษยาก ๆ ฉันชอบเก็บคำคมสั้น ๆ ไว้ในสมุดเล็ก ๆ และหยิบขึ้นมาอ่านทุกครั้งที่รู้สึกท้อกับภาษาอังกฤษ นี่คือชุดตัวอย่างที่แปลเป็นไทย พร้อมความหมายเชิงให้กำลังใจที่ฉันมักจะคิดถึงเมื่อเปิดหนังสือ 'A reader lives a thousand lives before he dies.' — George R. R. Martin ผู้อ่านมีชีวิตพันชีวิตก่อนตาย ความหมายคือการอ่านเปิดโลกให้เราได้สัมผัสประสบการณ์หลากหลาย แม้ไม่ออกจากที่เดิมก็เหมือนได้ท่องโลกกว้าง 'Books are a uniquely portable magic.' — Stephen King หนังสือคือเวทมนตร์พกพาได้ เสียงเรียกร้องให้อย่าเบื่อกับการอ่าน เพราะทุกเล่มอาจเปลี่ยนมุมมองของเราได้ 'Reading is to the mind what exercise is to the body.' — Joseph Addison การอ่านคือการออกกำลังกายให้สมอง หากอยากให้ภาษาอังกฤษแข็งแรง ก็ต้องให้เวลากับการอ่านอย่างสม่ำเสมอ 'The more that you read, the more things you will know.' — Dr. Seuss ยิ่งอ่านยิ่งรู้ คำสั้น ๆ แต่กระแทกใจ เหมาะแก่การใช้เป็นมุมมองในการเรียนรู้ทีละนิด 'There is no friend as loyal as a book.' — Ernest Hemingway หนังสือเป็นเพื่อนที่ซื่อสัตย์ เสมือนกำลังใจเงียบ ๆ ที่ไม่ทิ้งเราไปไหน ฉันมักจะเลือกประโยคหนึ่งประโยคจากชุดนี้มาเป็น 'กำแพงเตือนใจ' ในหน้าสมุดเรียนภาษา ไม่ต้องเลือกเยอะ แค่อันเดียวที่กระทบใจ แล้วอ่านมันซ้ำเมื่อรู้สึกท้อ ผลคือแรงฮึดเล็ก ๆ ที่ช่วยให้กลับมาจัดการบทต่อไปได้ดีขึ้น

แปลกใจเหมือนกันที่ชื่อนี้ไม่ค่อยโผล่ในข่าวบันเทิงกระแสหลักบ่อยนัก แต่เมื่อขุดลงไปในแวดวงงานอิสระกับโปรเจ็กต์ชุมชน จะพบว่า 'คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง' มีส่วนร่วมอยู่ในหลายมิติของวงการบันเทิงไทย ทั้งงานเบื้องหน้าและเบื้องหลัง ฉันเคยเห็นชื่อเขาปรากฏในเครดิตของหนังสั้นและผลงานเทศกาลภาพยนตร์ที่จัดขึ้นตามมหาวิทยาลัยหรือพื้นที่ศิลปะ ทำให้รู้สึกว่าเขาเป็นคนที่ชอบทำงานเฉพาะทางมากกว่าการไต่เต้าในพื้นที่สื่อกระแสหลัก บ่อยครั้งผลงานของเขาจะเป็นบทบาทสนับสนุนหรือการทำงานเชิงสร้างสรรค์ เช่น การช่วยเขียนบท ทำโปรดักชันเล็ก ๆ หรือมีส่วนร่วมในงานเพลงและมิวสิกวิดีโอ ด้วยมุมมองแบบคนที่ติดตามงานวงการอิสระมาอย่างยาว ฉันรับรู้ได้ว่าเขามักเลือกงานที่ใกล้ชุมชนหรือโครงการทดลองมากกว่าการรับงานเชิงพาณิชย์เต็มรูปแบบ ภาพที่ติดตาคือการได้เห็นชื่อเขาในลิสต์เครดิตหลังการฉายงานเทศกาล ทั้งความรู้สึกภูมิใจและความเป็นคนทำงานจริงจังแอบแฝงอยู่ตรงนั้น ซึ่งทำให้มองเขาเป็นคนทำงานที่มุ่งเน้นคุณภาพของโปรเจ็กต์มากกว่าชื่อเสียง และนั่นก็เป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งของคนในวงการอิสระแบบนี้

เราเพิ่งสะดุดกับการแปลงานของกมลเนตรผ่านบทความสั้น ๆ ที่ลงในนิตยสารวรรณกรรมต่างประเทศและรู้สึกตื่นเต้นมาก งานแปลที่เจอเป็นเรื่องสั้นสองสามเรื่องที่ถูกแปลเป็นภาษาอังกฤษและปรากฏในรวมเล่มวรรณกรรมเอเชียร่วมสมัย รวมถึงบทกวีชิ้นหนึ่งที่มีเวอร์ชันญี่ปุ่นในนิตยสารกวีนานาชาติ งานบางชิ้นถูกนำไปตีพิมพ์ในรูปแบบไบลิงกัว (สองภาษา) ทำให้ผู้อ่านต่างชาติอ่านได้โดยไม่ต้องพึ่งพาการสื่อความหมายแปลจากคนกลางมากนัก ความรู้สึกตอนอ่านเวอร์ชันแปลคือได้เห็นมุมมองที่คมขึ้นของภาษาเดิม บางประโยคที่อ่านแล้วเรียบนุ่มในภาษาไทย กลายเป็นสัมผัสใหม่ในภาษาอื่น ๆ ซึ่งช่วยให้เข้าใจโทนและบรรยากาศมากขึ้น แม้ว่าจะยังไม่มีนิยายเล่มยาวของกมลเนตรแปลเป็นภาษาหลักระดับสากลอย่างแพร่หลาย แต่การปรากฏตัวในนิตยสารและรวมเล่มต่างประเทศก็เป็นสัญญาณที่ดีว่าผลงานกำลังได้รับความสนใจนอกประเทศ ใครที่อยากลอง แนะนำเริ่มจากเรื่องสั้นที่ถูกคัดไว้ในรวมเล่มและบทกวีไบลิงกัวก่อน จะเห็นทั้งความต่างและความสอดคล้องของสำนวนร้อยเรียงได้ชัดกว่า

เราเป็นคนที่ติดตามผลงานหน้าจอของเขามานาน และต้องยอมรับว่าคำตอบตรงไปตรงมาคือ: ไม่มีนิยายของแซคารี ลีวายที่เป็นที่รู้จักว่าถูกแปลเป็นภาษาไทยเลย เหตุผลเชิงสังเกตของเราคือชื่อเสียงของเขาเน้นไปที่การแสดงและงานบันเทิงมากกว่าการเป็นนักเขียนนิยาย ดังนั้นโอกาสที่สำนักพิมพ์ไทยจะลงทุนแปลงานนิยายจากเขาจึงน้อยกว่าเมื่อเทียบกับนักเขียนอาชีพหรือคนดังที่เขียนหนังสือแนวไลฟ์สไตล์และบันทึกชีวิต หากคุณกำลังมองหางานอ่านที่ให้บรรยากาศคล้าย ๆ กับการตามชีวิตคนดัง ลองหาอ่านหนังสือประเภทบันทึกหรือเมมัวร์ที่แปลโดยสำนักพิมพ์ไทยแทน เช่น 'Becoming' ก็ให้อารมณ์ใกล้ ๆ กันในเชิงส่วนตัวและแรงบันดาลใจ ความรู้สึกส่วนตัวคือมันน่าเสียดายที่แฟนภาษาไทยบางครั้งพลาดงานเขียนของคนดังต่างประเทศเพราะไม่ได้ถูกแปล แต่ข้อดีคืองานต้นฉบับภาษาอังกฤษมักหาซื้อหรืออ่านออนไลน์ได้ไม่ยาก ถาชอบสไตล์ของเขาจริง ๆ การตามอ่านบทสัมภาษณ์หรือบันทึกเบื้องหลังงานโปรดของเขาในเวอร์ชันภาษาอังกฤษก็นับว่าเติมความอยากรู้ได้ดีเหมือนกัน

ตั้งแต่เริ่มคุยกับคนที่ชอบวรรณกรรมไทย ผมมักได้ยินชื่อของ 'ชาติ กอบจิตติ' ถูกพูดถึงในฐานะนักเขียนที่งานของเขามีพลังและความเฉียบคม การแปลเป็นอังกฤษของงานของเขาไม่ได้มากมายเหมือนนักเขียนคนอื่น ๆ แต่มีผลงานบางชิ้นที่โดดเด่นจนถูกนำไปรวมไว้ในวงอ่านสากลได้ ซึ่งสิ่งที่โดดเด่นที่สุดสำหรับคนอ่านนอกประเทศคือนิยายเรื่อง 'คำพิพากษา' ที่มักถูกอ้างถึงด้วยชื่อภาษาอังกฤษว่า 'The Judgment' และเป็นงานที่คนต่างชาตินิยมหยิบมาพูดถึงมากที่สุด ผมเห็นว่าแค่การมีนิยายเรื่องหนึ่งที่ได้รับการแปลเป็นภาษาอังกฤษก็สำคัญแล้ว แต่นอกจากนั้นยังมีเรื่องสั้นหลายเรื่องของเขาที่แปลเป็นอังกฤษและกระจายอยู่ในรวมเรื่องสั้นหรือวารสารวรรณกรรมที่เน้นงานเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ งานเหล่านี้มักเป็นการคัดเลือกเรื่องที่สะท้อนภาพสังคมหรือมุมมองเฉพาะตัวของผู้เขียน ทำให้คนอ่านต่างชาติได้เข้าไปสัมผัสน้ำเสียงที่เฉียบคมและการตั้งคำถามทางสังคมแบบที่เป็นเอกลักษณ์ของเขา แม้จะไม่ได้แปลออกมาเป็นเล่มจำนวนมาก แต่องค์ประกอบเล็ก ๆ เหล่านี้ช่วยให้ภาพของเขาชัดขึ้นในสายตาผู้อ่านต่างวัฒนธรรม ในฐานะแฟนที่ติดตามมานาน ผมคิดว่าความท้าทายสำคัญคือการรักษาน้ำเสียงและสำเนียงภาษาไทยในงานแปลให้ได้มากที่สุด งานของ 'ชาติ กอบจิตติ' มักอาศัยการเล่นจังหวะประโยคและการเรียงคำที่เฉียบคม ถ้าการแปลทำได้ดีก็จะเปิดประตูให้ผู้ชมกว้างขึ้น แต่ถ้าทำไม่ดี งานจะสูญเสียพลังไป ทั้งนี้ผมเองหวังว่าจะมีการแปลผลงานอื่น ๆ ตามมาอีก ไม่เพียงเพื่อให้ผู้อ่านต่างประเทศได้รู้จักมากขึ้น แต่เพื่อเก็บรักษามุมมองวรรณกรรมไทยยุคหนึ่งไว้ให้คนรุ่นหลังได้อ่านต่อด้วยความเข้าใจและความเคารพในน้ำเสียงต้นฉบับ

ไม่ค่อยเห็นชื่อ 'หวังชิงเย่' โผล่ในชั้นหนังสือแปลไทยบ่อยนัก แต่ผมอยากเล่าในมุมมองคนที่ติดตามนิยายแปลจากจีนมานานหน่อย — โดยสรุป เท่าที่รู้จากวงการอ่านภาษาไทยอย่างกว้างๆ ยังไม่มีนิยายเล่มหลักๆ ของ 'หวังชิงเย่' ออกเป็นฉบับแปลภาษาไทยอย่างเป็นทางการ การที่นักเขียนบางคนดังในจีนแต่ไม่เข้ามาในตลาดไทยมักมีสาเหตุจากเรื่องสิทธิ์ ลิขสิทธิ์ และความชัดเจนของกลุ่มผู้อ่านที่สำนักพิมพ์อยากลงทุน ความรู้สึกจริงๆ ของคนอ่านแบบผมคือมันน่าเสียดาย เพราะบางครั้งผลงานที่จะได้รับความนิยมในประเทศต้นทางกลับไม่มีโอกาสได้แปล ถ้าคนไทยอยากอ่านงานของ 'หวังชิงเย่' มักต้องพึ่งแปลไม่เป็นทางการหรืออ่านแบบภาษาต้นฉบับซึ่งมีข้อจำกัดเรื่องภาษาและลิขสิทธิ์ ฉะนั้นการรอให้สำนักพิมพ์รับลิขสิทธิ์มาทำเป็นเล่มอย่างเป็นทางการจึงเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยและยั่งยืนกว่าสำหรับนักอ่านที่ต้องการงานแปลคุณภาพ ในท้ายที่สุด ผมคงยังคาดหวังว่าจะมีสำนักพิมพ์ไทยสนใจนำงานที่มีศักยภาพเข้ามา เพราะมันมีความเป็นไปได้สูงที่ผู้อ่านไทยจะให้การต้อนรับ ถ้ามีฉบับแปลจริงๆ คงได้เห็นการพูดคุยและรีวิวสนุกๆ ในชุมชนแน่นอน

ค่อนข้างน่าเสียดายที่ภาพรวมของงานแปลภาษาอังกฤษเกี่ยวกับผลงานของสมบัติ จันทรวงศ์ยังไม่แพร่หลายเท่าที่ควรและยังไม่มีการเห็นหนังสือแปลเป็นเล่มใหญ่ ๆ ที่เป็นที่รู้จักในวงกว้าง ผมเป็นคนที่ติดตามงานเขียนไทยมานาน แล้วก็มักจะตามหาเวอร์ชันภาษาอังกฤษของนักเขียนที่ชอบด้วยใจ แต่กับสมบัติ พบว่ามีเพียงชิ้นงานแปลสั้น ๆ หรือบทความวิชาการที่หยิบยกไปอภิปรายในบริบทการศึกษามากกว่าเจ้าของงานแปลเชิงพาณิชย์หรือหนังสือรวมเรื่องแปลแบบจัดพิมพ์เป็นเล่ม ส่วนการปรากฏตัวในนิตยสารภาษาอังกฤษหรือคอลเล็กชันเรื่องสั้นข้ามชาติไม่ค่อยเห็นเท่าไร นั่นทำให้คนต่างชาติที่จะเข้าถึงงานเขียนของเขาได้โดยตรงค่อนข้างจำกัด มุมมองส่วนตัวผมคิดว่าสาเหตุมาจากหลายปัจจัย ทั้งปริมาณงานแปลจากภาษาไทยที่มีข้อจำกัดด้านตลาดกับต้นทุนการแปล และการคัดสรรของสำนักพิมพ์ภาษาอังกฤษที่มักให้ความสำคัญกับชื่อที่มีฐานผู้อ่านระดับนานาชาติอยู่แล้ว แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีเลย — นักแปลอิสระ นักวิชาการ และงานสัมมนาวรรณกรรมบางงานมักจะนำบทความหรือเรื่องสั้นบางตอนมาแปลเพื่ออภิปรายหรือเผยแพร่ในวงจำกัด ผมเองเคยเจอการอ้างอิงงานของเขาในบทความวิชาการและในคอลเล็กชันของมหาวิทยาลัย ซึ่งช่วยให้เห็นแนวคิดและสำนวนของเขาได้บ้างแม้จะไม่ครบถ้วน สรุปคือ หากอยากอ่านงานของสมบัติในภาษาอังกฤษ โอกาสที่เจอฉบับแปลเต็มรูปแบบในท้องตลาดยังน้อย แต่มีความหวังอยู่ในรูปแบบบทความวิชาการ การรวบรวมทางมหาวิทยาลัย หรืองานแปลสั้น ๆ ที่เผยแพร่ในสื่อเฉพาะทาง ซึ่งสำหรับคนอ่านต่างชาติจะต้องพึ่งพาแหล่งเหล่านี้เป็นหลักกว่าการหาหนังสือแปลทั่วไป แต่อย่างน้อยก็ได้เห็นความงามของถ้อยคำบางช่วงและมุมมองที่น่าสนใจของเขาในบริบทภาษาอื่นบ้าง ซึ่งทำให้ผมติดตามด้วยความคาดหวังว่าจะมีการแปลแบบยิ่งใหญ่ขึ้นในอนาคต