ฉบับแปลภาษาอังกฤษของล่วน แปลโดยสำนักพิมพ์ไหน?

มุมมองแบบแฟนเก่า ๆ ที่ตามอ่านมานานคือจะอธิบายให้เห็นภาพก่อนว่าเรื่องของ 'นิยายต้นฉบับล่วน' มักมีความซับซ้อนเรื่องจำนวนเล่ม เพราะต้นฉบับบางชิ้นเริ่มจากการตีพิมพ์เป็นตอนในเว็บก่อน แล้วค่อยรวมเล่มทีหลัง ฉันเคยเจอหลายกรณีที่เวอร์ชันเว็บมีบทความหลายร้อยตอน แต่เมื่อแปลงเป็นหนังสือจริงจะถูกแบ่งเป็น 10–20 เล่มตามความยาวและการจัดพิมพ์ของสำนักพิมพ์ ดังนั้นคำตอบสั้น ๆ ว่า “มีกี่เล่ม” คงตอบไม่ได้แบบตายตัว ต้องดูว่าอ้างถึงฉบับเว็บต้นฉบับ ฉบับรวมเล่มของจีน หรือฉบับแปลไทย ถ้าลองนึกแบบเปรียบเทียบ: บางเรื่องที่จบในเว็บแล้ว ถูกจัดพิมพ์เป็นชุดยาวหลายเล่ม (เช่นกรณีของนิยายจีนแนวกำลังภายในบางเรื่อง) แต่ก็มีนิยายที่ผู้แต่งมาตัดต่อใหม่ก่อนรวมเล่ม ทำให้จำนวนเล่มลดลง ฉันจึงมองว่าเมื่อผู้ถามถามว่าจบหรือยัง คำตอบจริง ๆ ขึ้นกับแหล่งที่อ้างอิง — ถ้าอ้างจากต้นฉบับเว็บ อาจมีการอัปเดตต่อเนื่อง แต่ถ้าอ้างจากฉบับรวมเล่มที่สำนักพิมพ์รวบรวมแล้ว บางครั้งเรื่องนั้นจบครบแล้วและปิดเล่มเป็นชุด สรุปในมุมมองคนอ่านที่ติดตามมานาน: ถ้าต้องการข้อมูลแน่นอน ให้ระบุว่าอ้างถึงฉบับไหน (เว็บ ตีพิมพ์ที่ไหน หรือฉบับแปล) การตอบแบบเจาะจงต้องแยกแหล่งชัดเจน แต่โดยทั่วไปจำนวนเล่มและสถานะการจบของ 'นิยายต้นฉบับล่วน' สามารถแตกต่างกันได้ตามรูปแบบการเผยแพร่และการจัดพิมพ์ ซึ่งเป็นเรื่องธรรมดาที่แฟน ๆ ต้องระวังเวลาเปรียบเทียบกัน

เคยสงสัยไหมว่าชื่อ 'สู่ภูผามหาสมุทร' ในภาษาไทยอาจหมายถึงงานโบราณที่คนต่างชาติมักรู้จักกันในชื่อ 'The Classic of Mountains and Seas' หรือ 'Shan Hai Jing' — งานรวมตำนานและภูมิศาสตร์จีนโบราณที่มีการแปลเป็นภาษาอังกฤษหลายฉบับแตกต่างกันไป ข้อสังเกตสำคัญคือชื่อภาษาไทยบางครั้งเป็นการตีความหรือดัดแปลงมากกว่าการถอดคำตรงๆ ทำให้เมื่อถามว่าฉบับแปลภาษาอังกฤษแปลโดยสำนักพิมพ์ไหน คำตอบที่ถูกต้องมักขึ้นอยู่กับว่าหมายถึงฉบับไหน เพราะมีทั้งฉบับแปลฉบับสมบูรณ์ ฉบับคัดเลือก และฉบับที่แปลเฉพาะเรื่องราวหรือสิ่งมีชีวิตบางส่วนของต้นฉบับ

พูดกันตรงๆ ฉบับภาษาอังกฤษที่คนทั่วไปมักเห็นบ่อยคือชื่อ 'The Classic of Mountains and Seas' ซึ่งหนึ่งในผู้แปลที่โดดเด่นและมีการตีพิมพ์อย่างแพร่หลายคือ Anne Birrell ซึ่งฉบับของเธอมักจะอยู่ในสายพิมพ์ที่เน้นให้ผู้อ่านทั่วไปเข้าถึงได้ (เช่นสำนักพิมพ์ต่างประเทศที่จัดพิมพ์หนังสือคลาสสิกทางวัฒนธรรม) ขณะเดียวกันก็มีนักแปลและนักวิชาการที่แปลหรือคัดเลือกบางส่วนของ 'Shan Hai Jing' ไปตีพิมพ์ในรูปแบบหนังสือความรู้ หรือหนังสือภาพประกอบ เช่นงานของ Richard E. Strassberg ที่รวบรวมและแปลเรื่องแปลกใน 'Shan Hai Jing' ในรูปแบบที่เน้นสิ่งมีชีวิตและตำนาน ซึ่งฉบับที่เกี่ยวข้องมักจะอยู่กับสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์เชิงวิชาการที่ให้คำอธิบายเชิงลึกและบรรณานุกรมประกอบ

ถ้าต้องเลือกแนะนำสำหรับคนอ่านทั่วไปที่อยากสัมผัสต้นฉบับในรูปแบบภาษาอังกฤษแบบอ่านง่ายและมีคำอธิบายไม่หนักมาก ฉบับแปลที่พบได้บ่อยจากสำนักพิมพ์ที่จัดพิมพ์หนังสือคลาสสิกจะตอบโจทย์ได้ดี ส่วนผู้ที่มองหาฉบับเชิงวิชาการหรือคัดสรรเรื่องราวเฉพาะด้าน เช่นสิ่งมีชีวิตประหลาด แผนที่โบราณ หรือคำอธิบายเชิงเทียบวรรณกรรม การมองหาฉบับจากสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือคอลเล็กชันของนักวิชาการเฉพาะทางจะให้ข้อมูลเชิงลึกมากกว่ากัน ทั้งหมดนี้ทำให้การระบุสำนักพิมพ์เพียงแห่งเดียวตอบค่อนข้างยาก เพราะผลงานชิ้นนี้ถูกตีความและแปลออกมาหลายแนวหลายรูปแบบ

ในมุมของคนที่หลงใหลเรื่องเล่าโบราณ ผมมองว่าการเลือกฉบับภาษาอังกฤษขึ้นกับว่าต้องการอ่านแบบเพลินหรือแบบลงลึก ถา้อยากได้ความงามของตำนานและการเล่าเรื่องแบบอ่านง่าย ให้มองหาฉบับแปลทั่วไปที่ใช้ชื่อว่า 'The Classic of Mountains and Seas' แต่ถ้าอยากได้ข้อมูลเชิงลึกกับคำอธิบายประกอบเยอะๆ ฉบับจากสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือผลงานคัดเลือกของนักวิชาการอย่าง Richard E. Strassberg จะเหมาะกว่า — นี่คือความรู้สึกหลังจากจมอยู่กับตำนานเหล่านี้มานาน รู้สึกว่าทุกฉบับมีเสน่ห์ต่างกันและควรได้ลองอ่านเปรียบเทียบกันเอง

กลางวงสนทนาวรรณคดีเก่าๆ เรื่องนี้มักทำให้คนถามกันว่าแปลออกมาเป็นอังกฤษไหม โดยภาพรวมแล้ว 'ลิลิตตะเลงพ่าย' ยังไม่ได้รับการแปลเป็นฉบับภาษาอังกฤษครบเล่มที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายเหมือนงานอย่าง 'Khun Chang Khun Phaen' ที่มีฉบับแปลและงานศึกษาเยอะมาก ผมเคยเจอบทแปลสั้นๆ หรือบางตอนที่ถูกนำไปใช้ในบทความเชิงวิชาการ กับการวิเคราะห์ในหนังสือรวมบทความเกี่ยวกับบทกวีลิลิตของไทย แต่สิ่งที่หายากคือฉบับแปลฉบับเดียวครบทั้งเรื่องในรูปแบบหนังสือเล่มเดียวที่หาซื้อได้ง่าย นั่นทำให้ถ้าอยากอ่านเป็นอังกฤษจริงๆ ต้องอาศัยรวมชิ้นส่วนจากหลายแหล่ง หรืออ่านฉบับแปลสั้นๆ ที่นักวิชาการใส่ไว้ในบทความของเขา ความรู้สึกส่วนตัวคือชอบที่จะอ่านต้นฉบับควบคู่กับคำแปลสั้นๆ เพราะระบบสัมผัสและอารมณ์ในลิลิตมีเอกลักษณ์ พอได้อ่านสลับกันจะช่วยให้เข้าใจโทนและสำนวนได้ดีกว่าแค่อ่านคำแปลเดียวจบ

บอกตรงๆว่านามฉบับไทย 'กล่องเกมมรณะ' ที่ผมเคยเจอในชั้นหนังสือคือฉบับที่แปลและจัดจำหน่ายโดยสำนักพิมพ์สยามอินเตอร์ ในความทรงจำของผม ฉบับนี้มีปกที่เน้นโทนมืดและกราฟิกที่บีบคั้น เหมาะกับบรรยากาศของเรื่องราวแนวระทึกขวัญ การแปลมีจังหวะการเล่าเรื่องที่ลื่นไหลและยังส่งอารมณ์ตัวละครออกมาได้ค่อนข้างครบ ต่างจากบางฉบับที่แปลตรงตัวจนทำให้บทสนทนาดูแข็ง แต่ก็ยังพบคำศัพท์เฉพาะบางจุดที่เลือกใช้คำไทยแทนคำทับศัพท์จนรู้สึกแปลกนิดหน่อย สำหรับการจัดหน้า ตัวอักษรอ่านง่าย ไม่แน่นจนเกินไป เหมาะแก่การอ่านยาวๆ เคยเปรียบเทียบฉบับนี้กับงานแปลอื่นๆ ที่ชอบ เช่น 'Death Note' เวอร์ชันภาษาไทย ซึ่งฉบับนั้นใช้สำนวนคมกริบและการเรียบเรียงที่เน้นการสร้างบรรยากาศ ความต่างนี้ทำให้เห็นว่าผู้แปลของสยามอินเตอร์พยายามรักษาจังหวะของต้นฉบับไว้พร้อมกับทำให้ภาษาไทยอ่านลื่น พูดได้ว่าถ้าต้องการฉบับที่อ่านง่ายและยังคงความตึงเครียดของเรื่องไว้ได้ ฉบับจากสยามอินเตอร์เป็นตัวเลือกที่ผมมักจะแนะนำให้เพื่อนยืมอ่าน โดยรวมแล้วฉบับแปลของสำนักพิมพ์นี้ทำให้เนื้อหาดิบและน่าสะเทือนใจถูกถ่ายทอดออกมาในรูปแบบที่คนอ่านไทยเข้าถึงได้ง่าย จบการอ่านแล้วยังคงติดอยู่ในหัวเป็นวันๆ ซึ่งถือว่าเป็นสัญญาณที่ดีของงานแปลแนวนี้

แปลกใจเหมือนกันที่ชื่อ 'เดินกระแทก' ไม่ค่อยโผล่ในชั้นหนังสือที่ฉันเดินผ่านบ่อย ๆ ฉันมักจะตามหานิยายแปลที่แพร่หลายบนร้านออนไลน์และร้านออฟไลน์ เช่น 'Meb' กับร้านหนังสือชื่อดังต่าง ๆ แต่กับชื่อนี้มันดูเหมือนจะไม่ปรากฏในแคตาล็อกหลัก ๆ ที่คนขายนิยายแปลใช้กัน บางทีชื่อนี้อาจเป็นชื่อตรงตัวจากงานแปลสมัครเล่น หรือเป็นฉบับที่เปลี่ยนชื่อเมื่อเข้าตลาดไทย ทำให้ค้นหายากขึ้น ฉันเลยชอบคิดว่ามันน่าจะเป็นผลงานที่เผยแพร่แบบอิสระมากกว่าที่สำนักพิมพ์รายใหญ่จะซื้อลิขสิทธิ์ ถ้าอยากรู้จริง ๆ ฉันแนะนำให้ลองมองหาตามเว็บนิยายออนไลน์เหมือน 'Dek-D' หรือกลุ่มชุมชนบนโซเชียลที่คนแปลอิสระมักแชร์งานกัน หากเจอเวอร์ชันที่ไม่มี ISBN หรือไม่มีข้อมูลสำนักพิมพ์ชัดเจน ก็มีโอกาสสูงว่าเป็นการแปลโดยแฟนคลับมากกว่าการตีพิมพ์อย่างเป็นทางการ — นี่เป็นมุมมองจากคนชอบสะสมเล่มที่ผ่านการผิดหวังมาบ่อย ๆ

สมัยที่ฉันคลุกคลีกับห้องสมุดมหาวิทยาลัย เรื่องราวของ 'บัวแล้งน้ำ' มักถูกยกขึ้นมาในบทเรียนเกี่ยวกับละครและวรรณกรรมไทยสมัยก่อน แต่ในแง่ของฉบับแปลภาษาอังกฤษ ไม่พบว่ามีการตีพิมพ์เป็นฉบับกระจายวงกว้างเหมือนบางนิยายคลาสสิกอื่นๆ ที่เรามักเจอในชั้นหนังสือต่างประเทศ ฉันเองมักจะนึกถึงความต่างระหว่างผลงานที่ได้รับการแปลอย่างเป็นทางการกับงานที่ถูกพูดถึงมากแต่ยังไม่ได้แปล เช่นกรณีของ 'สี่แผ่นดิน' ที่มีเวอร์ชันภาษาอังกฤษอย่างเป็นทางการ ทำให้ผู้อ่านต่างชาติเข้าถึงได้ง่ายกว่า ขณะที่ 'บัวแล้งน้ำ' ดูเหมือนจะยังอยู่ในสถานะที่มีเพียงคำอธิบายหรือการสรุปในงานวิชาการ บางครั้งจะพบเป็นบทความหรือส่วนย่อในวิทยานิพนธ์มากกว่าการแปลทั้งเล่ม ฉันคิดว่าความแตกต่างนี้มีทั้งเรื่องสิทธิ์การแปล ความสนใจจากสำนักพิมพ์ต่างประเทศ และความเป็นสากลของธีมเรื่องราว ผลลัพธ์คือคนต่างชาติที่สนใจงานชิ้นนี้มักต้องพึ่งพาการอ่านสรุปหรือการชมงานดัดแปลงที่มักมีคำบรรยายเป็นภาษาอังกฤษแทนการอ่านฉบับแปลแบบสมบูรณ์

แปลกใจเหมือนกันที่ฉบับแปลไทยของ 'คู่ดุไร้ปรานี' ยังไม่เคยเห็นวางขายอย่างเป็นทางการในร้านหนังสือใหญ่ ๆ ที่ฉันตามอยู่ บางทีงานแนวนี้อาจยังเป็นนิชที่สำนักพิมพ์ไทยยังไม่ตัดสินใจรับมาเล่ม แต่ฉันเองก็ได้เห็นแฟนไทยแปลแบบไม่เป็นทางการอยู่บ้างในชุมชนออนไลน์ ซึ่งช่วยให้คนที่อยากอ่านเข้าถึงเนื้อหาได้เร็วกว่า แต่ต้องยอมรับว่าคุณภาพและความต่อเนื่องของการแปลแบบแฟนอธิบายนั้นต่างจากฉบับพิมพ์จริง ๆ ตัดสินใจของสำนักพิมพ์มักขึ้นกับยอดขายต้นฉบับต่างประเทศและความเสี่ยงทางการตลาด ฉันเลยมองว่าโอกาสที่งานจะถูกลิขสิทธิ์มาพิมพ์ไทยมีอยู่ แต่ต้องรอจังหวะหรือแรงสนับสนุนจากแฟน ๆ ถ้าอยากเห็นฉบับซัพพอร์ตดี ๆ การแสดงความคิดเห็นเชิงบวกในโซเชียลหรือการซื้อฉบับอังกฤษ/ญี่ปุ่นจากร้านนำเข้าอาจเป็นวิธีหนึ่งที่ช่วยให้สำนักพิมพ์กล้าเดินหน้ามากขึ้น อย่างน้อยก็เป็นความหวังเล็ก ๆ ที่ฉันเชื่อว่าจะเกิดขึ้นได้ในอนาคตถ้ามีกระแสพอสมควร