ฉบับแปลมั่งมีศรีสุข มีภาษาอังกฤษหรือฉบับอื่นให้ซื้อไหม?

เรื่องนี้กลายเป็นหัวข้อที่ผมติดตามอยู่บ่อย ๆ ช่วงหลัง ๆ ผมพยายามตามข่าวจากบรรดาชุมชนคนอ่านและร้านหนังสืออินดี้ต่าง ๆ แล้วสรุปว่า ณ เวลาที่ผมเห็นรายงานและโพสต์เมื่อต้นปีที่ผ่านมา ยังไม่มีฉบับแปลภาษาอังกฤษของ 'มั่งมี ศรีสุข' ที่วางจำหน่ายแบบเป็นทางการในตลาดสากลเหมือนกับงานแปลที่ดังระดับโลก เช่น 'The Kite Runner' ที่มีการจัดจำหน่ายหลายประเทศ แปลว่าโอกาสจะเจอเล่มปกแข็งหรืออีบุ๊กภาษาอังกฤษในร้านใหญ่ๆ อย่าง Amazon หรือ Book Depository ยังค่อนข้างน้อย อีกมุมหนึ่ง ผมก็เจอคนในวงการแปลและแฟนคลับที่ทำการแปลแบบแฟนซับหรือโพสต์ตัวอย่างบทแปลเล็ก ๆ ลงในบล็อกกับฟอรัม ซึ่งช่วยให้คนต่างชาติได้ชิมลางรสของงาน แต่การแปลเชิงแฟนเมดกับการแปลที่ผ่านสำนักพิมพ์ต่างกันมาก ทั้งเรื่องลิขสิทธิ์ คุณภาพการแปล และการเข้าถึงของผู้อ่านระดับนานาชาติ ถ้ามีข่าวการลิขสิทธิ์หรือฉบับแปลภาษาอังกฤษถูกประกาศ ผมคาดว่าจะเป็นข่าวใหญ่อยู่ไม่น้อย เพราะหนังสือชิ้นนี้มีโทนท้องถิ่นที่น่าสนใจและสามารถเติบโตได้ในตลาดต่างประเทศ

ร้านหนังสือใหญ่ในห้างมักเก็บสต็อก 'มั่งมี ศรีสุข' ไว้เสมอ และฉันมักจะเริ่มจากตรงนั้นก่อน ถ้าตั้งใจจะได้เล่มพิมพ์ทันที ให้ลองไปที่สาขาของร้านอย่าง 'ซีเอ็ด' 'นายอินทร์' หรือ 'B2S' ในห้างใกล้บ้าน เพราะสต็อกมักมีทั้งเล่มมาตรฐานและฉบับปกแข็งบางครั้งมีการจำหน่ายพิเศษ ส่วนร้านนานาชาติอย่าง 'คิโนะคุนิยะ' ก็อาจมีเวอร์ชันนำเข้าหรือสำรองไว้สำหรับนักสะสม โดยส่วนตัวฉันมักโทรเช็กสต็อกหรือใช้บริการสั่งจองหน้าร้านแบบ Click & Collect เพื่อให้แน่ใจว่าจะได้เล่มจริง และถ้าพบว่าสาขาในเมืองไม่มี แพลตฟอร์มออนไลน์ของร้านเหล่านี้มักสามารถจัดส่งถึงบ้านได้เร็ว การเปรียบเทียบราคาเล็กน้อยก่อนซื้อช่วยได้มาก โดยเฉพาะช่วงโปรโมชั่นหรือเทศกาลหนังสือ ซึ่งฉันเคยได้ส่วนลดดี ๆ จนรู้สึกว่าคุ้มค่าทีเดียว

พอได้ยินชื่อ มั่งมี ศรีสุข แล้วเลยอยากเล่าให้ฟังแบบแฟนหนังสือคุยกับเพื่อน เราอยากเริ่มจากข้อที่ชัวร์ที่สุดก่อน นั่นคือถ้าชื่อนี้เป็นชื่อนักเขียนที่ใช้ภาษาไทยเป็นต้นฉบับ ก็แทบไม่ต้องพูดถึงคำว่า 'แปลไทย' เพราะผลงานของเขาจะถูกพิมพ์เป็นภาษาไทยโดยตรง ดังนั้นรายการเล่มที่อ่านได้หรือหาซื้อได้ก็คือฉบับภาษาไทยของต้นฉบับเลย ไม่ได้แปลจากภาษาอื่นอีกชั้นหนึ่ง อีกมุมหนึ่งที่เราเคยคิดเล่นๆ คือกรณีที่ชื่อคล้ายกันหรือมีนักเขียนต่างประเทศที่แปลชื่อเป็นสไตล์นี้ ถาเป็นอย่างนั้น อาจมีบางเล่มถูกแปลเป็นภาษาไทยโดยสำนักพิมพ์เฉพาะทาง แต่สิ่งที่จะเห็นต่างกันชัดคือปกหนังสือและคำโปรยที่เขียนว่า 'แปลจากภาษา...' ซึ่งช่วยบอกได้ชัดเจน การสังเกตปกหรือหน้าข้อมูล ISBN จะทำให้รู้ว่าเป็นฉบับแปลหรือฉบับต้นฉบับ สรุปแบบไม่ซ้ำรอยกว่านั้น คือถ้าต้องการความชัวร์สูงสุด ให้มองหาข้อมูลบนปกและหน้าพิมพ์ของหนังสือ เพราะนั่นคือที่เขาระบุชัดว่าเป็นต้นฉบับภาษาไทยหรือฉบับแปล การบอกเล่าจากคนที่อ่านบ่อยๆ อย่างเรา คิดว่าอ่านหน้าปกแล้วจะช่วยให้คลายความสงสัยได้เร็ว และถ้าชอบสไตล์เรื่องราวของเขาก็ยินดีมากที่จะหาเล่มต่อไปมาอ่านต่อ

เราเจอชื่อ 'มั่งมี ศรีสุข' บ่อยจนเริ่มคิดว่ามันเป็นคำอวยพรมากกว่าจะเป็นงานเดียวที่มีผู้เขียนคนเดียว จากที่อ่านและคุยกับคนในวงการอ่านหนังสือและเพลง เท่าที่สรุปได้คือ 'มั่งมี ศรีสุข' ไม่ได้เป็นชื่อนิยายหรือหนังสือจากผู้เขียนคนเดียวชัดเจน แต่เป็นวลีมงคลที่ถูกนำไปใช้เป็นชื่อตอน เพลงประกอบละคร หรืองานเขียนสั้นๆ หลายครั้ง ต่างคนต่างตีความกันไป คนที่ใช้ชื่อนี้มักจะทำงานที่เน้นเรื่องครอบครัว ความหวัง หรือการเริ่มต้นใหม่ ซึ่งทำให้ถ้าถามว่า "ใครเป็นผู้เขียน" คำตอบจะขึ้นกับว่าหมายถึงเวอร์ชันไหน ถามแบบทั่วไปเลย: ถ้าพบชื่อนี้บนหน้าปกหนังสือพิมพ์หรือลิสต์เพลง ให้ดูเครดิตของงานนั้นโดยตรง เพราะผู้สร้างแต่ละงานจะแตกต่างกันไป — บางเวอร์ชันอาจมาจากนักเขียนหนังสือภาพ บางเวอร์ชันเป็นเพลงลูกทุ่ง หรือแม้แต่บทบรรยายสั้นในนิตยสาร ซึ่งแต่ละคนก็มีผลงานอื่นที่เน้นธีมความอบอุ่นและโชคลาภ แต่ไม่ได้มี "ผู้เขียนมั่งมี ศรีสุข" รายเดียวที่เป็นที่รู้จักในวงกว้าง

แปลกใจอยู่เหมือนกันที่เรื่องราวของ 'บ้านเจ้าพระยา' มักจะถูกพูดถึงในวงจำกัด แม้ว่าจะมีความเป็นคลาสสิกที่ชัดเจน ฉันเคยคุยกับเพื่อนรุ่นราวคราวเดียวกันที่ชอบวรรณกรรมไทยเก่าๆ เหมือนกัน แล้วได้ข้อสรุปแบบไม่เป็นทางการว่า ฉบับแปลภาษาอังกฤษในเชิงพาณิชย์ที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายยังไม่โดดเด่นเหมือนงานของนักเขียนบางคนที่ได้รับการแปลไปสากล เช่น 'Four Reigns' ที่เข้าถึงคนอ่านนอกประเทศได้มากกว่า เหตุผลที่ฉันคิดว่ายังไม่มีฉบับแปลใหญ่โตมาจำหน่ายก็น่าจะมาจากสองประการหลัก: หัวข้อกับบริบทที่ผูกกับสังคมไทยยุคเก่าอย่างลึกซึ้ง ทำให้การแปลต้องใช้ทักษะทั้งด้านภาษาและการถ่ายทอดวัฒนธรรม อีกอย่างคือความต้องการจากตลาดต่างประเทศยังไม่ชัดเจนพอสำหรับสำนักพิมพ์ที่จะลงทุนแปลทั้งเล่ม นั่นเลยเปิดช่องให้มีเฉพาะบทความแปล บทคัดย่อ หรือการแปลเป็นชิ้นๆ ในงานวิชาการ มากกว่าจะเป็นเล่มแบบที่นักอ่านสากลจะหาซื้อได้ทั่วไป พอเป็นคนรักเรื่องราวแบบนี้ ฉันจึงมักตามหาแปลไม่เป็นทางการหรือแปลโดยนักอ่านที่แชร์กันในกลุ่มบรรณานิทัศน์บางแห่ง ซึ่งแม้จะไม่ใช่ตัวเล่มเต็มที่ได้รับการอนุญาตอย่างเป็นทางการ แต่ก็ช่วยให้เข้าถึงเนื้อหาและบรรยากาศได้ระดับหนึ่ง ถ้ามีคนสนใจจริงๆ เรื่องแบบนี้น่าจะเป็นโอกาสดีสำหรับนักแปลที่เข้าใจมิติทางสังคมของเรื่อง เพราะการแปลที่ดีจะไม่ใช่แค่แปลคำศัพท์ แต่เป็นการถ่ายทอดกลิ่นอายของยุคสมัยด้วย และนั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้เรื่องเล่าอย่าง 'บ้านเจ้าพระยา' มีค่าเกินกว่าจะปล่อยให้จมอยู่เฉพาะในภาษาต้นฉบับ

มีความซับซ้อนบางอย่างรอบ ๆ การแปล 'อำพรางสวรรค์' ที่ผมอยากเล่าให้ฟังแบบตรงไปตรงมา เท่าที่ติดตามมา จะเห็นว่าฉบับภาษาอังกฤษยังไม่เป็นที่รู้จักทั่วโลกในรูปแบบที่จัดพิมพ์อย่างเป็นทางการ แต่ก็มีร่องรอยของการแปลแบบไม่เป็นทางการที่แฟน ๆ ทำขึ้นเองบนเว็บบอร์ดหรือบล็อกต่าง ๆ ซึ่งคุณภาพกับความครบถ้วนนั้นผันแปรตามคนแปลและการแก้ไขมากพอสมควร ในฐานะแฟนรุ่นเก่าที่ชอบอ่านงานแปล ผมมองว่าความเป็นไปได้ที่งานจะถูกแปลเป็นภาษาอื่น ๆ ขึ้นอยู่กับสองปัจจัยหลักคือสิทธิ์ในการแปลและความนิยมของงานในวงกว้าง หากสำนักพิมพ์เจ้าของลิขสิทธิ์ร่วมมือกับตัวแทนขายลิขสิทธิ์ งานอย่าง 'อำพรางสวรรค์' ก็มีโอกาสเข้าสู่ตลาดภาษาต่างประเทศได้ — โดยเฉพาะภาษาที่มีฐานผู้อ่านใหญ่ เช่น จีนกลาง เวียดนาม หรืออินโดนีเซียน ที่มักรับงานจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้ง่ายกว่า สุดท้ายสำหรับผม ความสำคัญคือคุณภาพของการแปลมากกว่าจำนวนภาษา ถ้าอยากสัมผัสงานในภาษาอื่น ผมมักมองหาผลงานที่มีการปรับภาษาดีและรักษาโทนต้นฉบับไว้ ไม่ว่าจะเป็นฉบับแปลอย่างเป็นทางการหรือฉบับแฟนแปลก็ตาม เพราะการแปลที่ดีทำให้เราเข้าถึงอารมณ์และรายละเอียดของเรื่องได้แทบจะเท่าต้นฉบับเลย

เป็นแฟนหนังสือนิยายที่ชอบสะสมของแปล ฉันชอบมองราคาแล้วเปรียบเทียบจนรู้ความเคลื่อนไหวของร้านใหญ่ๆ ในบ้านเรา เวลามองหาเล่ม 'สมหวังดั่งปรารถนา' ครั้งแรกๆ จะไปส่องที่ร้านเชนใหญ่สองแห่งเสมอ เพราะทั้งคู่มักมีโปรสมาชิกหรือโปรโมชั่นตามเทศกาลที่ลดเยอะ: ร้านหนึ่งมักมีคูปองส่วนลดเมื่อสมัครสมาชิกและมีโซน clearance ให้เจอของหายากในราคาถูก ส่วนอีกแห่งเป็นร้านที่จัดหน้าร้านสวย สต็อกแน่น และบางครั้งมีการลดราคาเป็นชุดหรือแถมของจิ๋ว ทำให้คุ้มกว่าไปซื้อแยก จากประสบการณ์การซื้อบ่อยๆ ค่อยๆ เรียนรู้ว่าการรอโปรใหญ่ เช่น วันเกิดร้านหรือเทศกาลหนังสือของห้าง จะช่วยให้ได้หนังสือแปลราคาเบาลงมาก บางเล่มเคยเห็นลดจนเกือบครึ่งราคา ความสุขคือการได้หนังสือที่อยากได้ในสภาพใหม่ แต่จ่ายในราคาที่ใจไม่ระแวงมากนัก — นี่แหละเสน่ห์ของการตามล่าหนังสือดีราคาเป็นมิตร

นี่เป็นเรื่องที่ผมหลงใหลมานานและอยากเล่าให้ฟังเกี่ยวกับ 'อิเหนา' ที่หลายคนสงสัยว่าแปลเป็นภาษาอื่นหรือเปล่า: โดยหลักแล้ว 'อิเหนา' เป็นฉบับไทยของตำนานตระกูล 'ปัญจิ' (Panji) ที่มีต้นกำเนิดจากชวาและแพร่หลายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รูปแบบในไทยมักอยู่ในวรรณกรรมโบราณแบบลิลิตหรือกาพย์และยังถูกนำไปใช้ในนาฏศิลป์ เช่น ละครในและละครชาววัง ทำให้เรื่องนี้มีทั้งเวอร์ชันเป็นงานเขียนโบราณ ฉบับดัดแปลงสำหรับละคร และฉบับย่อสำหรับการแสดง เป็นงานที่มีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างไทย ชวา และมลายูอย่างชัดเจน ในแง่การแปล: ฉบับแปลเป็นภาษาอังกฤษแบบครบถ้วนนั้นหายากกว่าที่หลายคนคาด แต่ไม่ได้หายไปเลย ส่วนใหญ่ที่พบเป็นงานแปลตอนย่อย บทวิเคราะห์ทางวิชาการ หรือการรวมเรื่องเล่าในหนังสือรวมนิทานเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งนักวิชาการภาษาศาสตร์และวรรณคดีมักแปลเฉพาะส่วนที่น่าสนใจเพื่อนำเสนอในบทความ อีกทางคือการติดตามงานแปลเป็นภาษาชวา มลายู และอินโดนีเซีย เพราะตำนานปัญจิมีหลากหลายเวอร์ชันในภูมิภาคนี้ โดยมักปรากฏชื่อในรูปแบบ 'Hikayat' หรือ 'Panji' ที่เจ้าของภาษาแถบนั้นมีการบันทึกไว้เป็นเรื่องเล่าพื้นบ้าน นอกจากนั้นยังมีการบันทึกเป็นภาษายุโรปสมัยอาณานิคม เช่น ฝรั่งเศสและดัตช์ ในรูปแบบสำเนาหรือบทสรุปที่นักวิชาการสมัยก่อนนําไปตีพิมพ์ แต่เวอร์ชันสมัยใหม่ที่แปลออกมาเป็นภาษาอังกฤษแบบอ่านสบาย ๆ สำหรับผู้อ่านทั่วไปยังมีไม่มากนัก มุมมองการเข้าถึงสำหรับคนที่อยากรู้: งานแปลเชิงวิชาการและฉบับย่อในบทความที่ตีพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยจะให้บริบททางประวัติศาสตร์และความเชื่อมโยงระหว่างเวอร์ชันต่าง ๆ มากกว่า ส่วนงานดัดแปลงเป็นละคร หนัง หรือนิยายสมัยใหม่มักทำให้เนื้อเรื่องเข้าใจง่ายขึ้นและสะท้อนรสนิยมร่วมสมัยได้ดี ฉันมักสนุกกับการอ่านเวอร์ชันย่อควบคู่กับการดูบันทึกการแสดงโบราณ เพราะนอกจากจะได้เนื้อเรื่องแล้ว ยังได้เห็นว่าการแสดงตีความตัวละครและฉากอย่างไร ซึ่งช่วยให้เข้าใจความสำคัญของเรื่องในบริบทวัฒนธรรม การเดินทางข้ามภาษาและสื่อของ 'อิเหนา' ทำให้มันไม่ใช่แค่งานวรรณคดี แต่เป็นสะพานทางวัฒนธรรมที่ชวนให้ติดตามต่อไป เสียงหัวใจที่ชอบเรื่องรักผจญภัยแบบนี้ยังคงเต้นทุกครั้งที่เจอฉบับแปลหรือการตีความใหม่ ๆ

บ่อยครั้งหนังสือที่ชื่อฟังแล้วอบอุ่นแบบ 'ดอกไม้ถึงคุณ' ทำให้คนอยากรู้ว่ามีฉบับแปลหรือเปล่า และในกรณีนี้คำตอบขึ้นกับว่าเวอร์ชันต้นฉบับเป็นภาษาอะไรและได้รับความนิยมขนาดไหน ฉันเคยเจอกรณีหนังสือท้องถิ่นที่แปลเป็นภาษาอังกฤษแล้วกระจายตัวออกไปเป็นฉบับทางการหรือฉบับพิมพ์นอกเล่ม ซึ่งมักเกิดเมื่อสิทธิ์ถูกขายให้สำนักพิมพ์ต่างประเทศ หรือเมื่อผลงานโด่งดังจนมีดีมานด์จากผู้อ่านนานาชาติ ในทางกลับกัน มีงานที่ได้รับการแปลแบบไม่เป็นทางการโดยแฟนคลับในชุมชนออนไลน์ ทำให้คนต่างประเทศได้อ่านก่อนจะมีฉบับทางการ ถ้าต้องสรุปแบบสบาย ๆ ให้ลองเช็กชื่อผู้แต่งและสำนักพิมพ์ต้นฉบับ ดูข้อมูล ISBN หรือตรวจในหน้ารายการหนังสือของร้านออนไลน์ใหญ่ ๆ เพื่อดูว่ามีสิทธิ์แปลถูกซื้อไปหรือยัง — กระบวนการเหล่านี้ช่วยยืนยันว่ามีฉบับภาษาอังกฤษหรือภาษาอื่นหรือไม่ และจะรู้ได้เร็วว่าควรรอฉบับทางการหรืออ่านฉบับแปลโดยแฟนคลับแทน

บอกตามตรงว่าเรื่องฉบับแปลไทยของ 'นิยายพิชิตชื่นบาน' เป็นเรื่องที่แฟนๆ ถกเถียงกันพอสมควร ระหว่างการติดตามต้นฉบับกับการรอฉบับแปลอย่างเป็นทางการ ผมเคยเห็นการคุยในกลุ่มแฟนคลับว่ามีคนแปลกันเองเป็นตอน ๆ ในเว็บบอร์ดหรือในบล็อกส่วนตัว แต่จนถึงตอนนี้ยังไม่เจอประกาศจากสำนักพิมพ์ไทยรายใหญ่ที่ยืนยันการตีพิมพ์ฉบับแปลเป็นทางการ โดยส่วนตัวผมมองว่าทำไมเรื่องบางเรื่องถึงไม่ถูกแปลอย่างเป็นทางการก็เพราะปัจจัยหลายอย่าง ทั้งความคาดหวังทางการตลาด ลิขสิทธิ์จากต้นทาง และการประเมินว่าผู้อ่านกลุ่มเป้าหมายมีขนาดพอจะคุ้มค่าการลงทุนหรือไม่ เหมือนกับงานบางชิ้นที่เราคุ้นกันดีเช่น 'Harry Potter' ที่มีการแปลและโปรโมตอย่างกว้างขวาง ส่วนนิยายแนวเฉพาะทางหรือจากนักเขียนนอกกระแสมักจะมีเพียงแฟนแปลจนกว่าจะมีสัญญาจากสำนักพิมพ์ ถ้าใครอยากอ่านจริง ๆ ก็ยังพอพบการแปลที่แฟน ๆ ทำไว้ในอินเทอร์เน็ต แต่ข้อควรระวังคือคุณภาพและความครบถ้วนจะต่างจากฉบับแปลอย่างเป็นทางการ ผมหวังว่าในอนาคตถ้ามีกระแสผู้อ่านเพิ่มขึ้นหรือมีผู้จัดหาลิขสิทธิ์เรื่องนี้เข้ามา เราอาจได้เห็นฉบับที่จัดพิมพ์อย่างเป็นมืออาชีพมากกว่าในตอนนี้