ซานต้าครอสมีต้นกำเนิดมาจากประเทศใด

บอกตามตรงเรื่องต้นกำเนิดของซานตาครอสมันซับซ้อนและข้ามประเทศมากกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด ในมุมมองประวัติศาสตร์ ผมมองว่าแก่นแท้ของซานตาครอสมีจุดเริ่มต้นจากบุคคลจริง ๆ คือบิชอปแห่งเมืองไมรา ซึ่งปัจจุบันอยู่ในตุรกี โดดเด่นด้วยเรื่องราวการให้โดยไม่หวังผลตอบแทนและการคุ้มครองเด็ก ๆ ซึ่งตำนานเหล่านี้ถูกบันทึกและแพร่หลายเป็นตำนานของ 'Saint Nicholas' ในยุโรปตะวันออก ผมยังคิดว่าเส้นทางการเปลี่ยนแปลงเป็นเรื่องที่น่าสนใจมาก เพราะตัวตนของบิชอปค่อย ๆ ผสมผสานกับประเพณีท้องถิ่นของยุโรปตะวันตก จนกลายเป็นภาพของคนแจกของขวัญที่เรารู้จักในปัจจุบัน เห็นได้ชัดว่าไม่มีเพียงประเทศเดียวที่เรียกว่าต้นกำเนิด แต่ถาจะตอบแบบชัดเจนที่สุดก็คงต้องยกให้รากทางประวัติศาสตร์มาจากพื้นที่รอบ ๆ ไมราในตุรกีสมัยก่อนอย่างน้อยในเชิงบุคคล

ตำนานซานต้าจริงๆ แล้วเป็นการผสมผสานของเรื่องเล่าและบุคคลในหลายยุคหลายพื้นที่ ผมมองว่าจุดเริ่มต้นที่คนมักยกกันคือบุคคลที่มีตัวตนจริงในศตวรรษที่ 4—นักบวชชื่อเซนต์นิโคลัสจากเมืองไมรา (ปัจจุบันคือเมืองเดมเรในตุรกี) ผู้เล่ากันว่าสละทรัพย์ให้คนยากจนและเป็นที่รักของชุมชน ภาพของซานต้าที่เราคุ้นเคยในโลกตะวันตกได้รับการขัดเกลาอีกครั้งโดยบทกวีที่ชื่อ 'A Visit from St. Nicholas' ซึ่งช่วยกำหนดรายละเอียดอย่างกวางเล็กๆ ที่ลากเลื่อน ชื่อเรียงลำดับของกวาง และการมาด้วยความเงียบสงบในคืนก่อนคริสต์มาส ผมชอบจินตนาการว่าบทกวีชิ้นนี้ทำหน้าที่เป็นสะพานจากตำนานท้องถิ่นไปสู่ภาพรวมระดับสากล เมื่อคิดถึงแหล่งกำเนิด ผมมักจะเตือนตัวเองว่าไม่มีประเทศเดียวเป็นเจ้าของซานต้าอย่างเด็ดขาด—มันคือผลจากการบ่มเพาะทางวัฒนธรรมและการเล่าเรื่องที่เดินทางข้ามชายฝั่งและกาลเวลา มากกว่าจะเป็นตัวละครจากประเทศหนึ่งเพียงแห่งเดียว

เราเริ่มต้นจากคนจริงๆ ในประวัติศาสตร์ก่อนเลย: ชายคนหนึ่งชื่อ 'Saint Nicholas' ซึ่งเป็นบิชอปอยู่ที่เมืองไมรา (Myra) ในแคว้นไลเคียของจักรวรรดิไบแซนไทน์ เมื่อราวศตวรรษที่สี่ เขาเป็นที่เล่าขานเรื่องความเมตตาและการให้ เช่น ตำนานที่ช่วยเหลือครอบครัวยากจนโดยให้เงินทองเป็นสินสอดแก่สาวๆ ทำให้ชื่อของเขาผูกกับการให้ของแก่คนยากจนและเด็กๆ ตั้งแต่ยุคกลาง ชื่อเสียงของบิชอปนิคโค่ลัสแพร่หลายไปทั่วยุโรปผ่านเทศกาลและพิธีกรรมต่างๆ ในช่วงยุคกลางและต้นสมัยใหม่ ผู้คนจดจำวันฉลองของเขา (6 ธันวาคม) เป็นโอกาสให้ของขวัญ สถานการณ์ทางการเมืองและการย้ายถิ่นทำให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับ 'Saint Nicholas' ปรับเปลี่ยนตามท้องถิ่น มีการย้ายพระศพหรืออัฐิของท่านไปยังเมืองต่างๆ เช่นเมืองบารี (Bari) ในอิตาลี ซึ่งช่วยขยายการนับถือไปยังแถบตะวันตกของยุโรป ความเชื่อเรื่องบิชอปผู้ใจดีที่ปกป้องเด็กและชาวเรือกลายเป็นรากฐานสำคัญของภาพพจน์ผู้ให้ของในฤดูหนาว ในฐานะคนที่ชอบเรื่องเล่าโบราณ ผมรู้สึกว่าสิ่งที่ทำให้เรื่องของ 'Saint Nicholas' ยั่งยืนไม่ใช่แค่ปาฏิหาริย์ แต่วิธีที่ชุมชนเอาเรื่องราวนั้นไปสวมกับขนบท้องถิ่นจนกลายเป็นประเพณี — นั่นแหละคือเสน่ห์ของต้นกำเนิดที่ยังคงอบอุ่นและเป็นมนุษย์

เสียงเพลงและจังหวะทำให้เดาได้ไม่ยากว่ารากเหง้าของท่าเต้น 'ชิกิต้า' มาจากภูมิภาคละตินอเมริกา โดยเฉพาะกระแสดนตรีและการเต้นแบบ Afro‑Cuban ที่เฟื่องฟูในคิวบา ฉันชอบคิดว่าท่าเต้นนี้เป็นผลลัพธ์ของการผสมผสานระหว่างจังหวะแอฟโฟรและท่าทางลื่นไหลของเต้นพื้นเมือง ช่วงต้นศตวรรษที่ 20 คิวบาเป็นศูนย์กลางของดนตรีอย่าง 'salsa' และ 'mambo' ซึ่งส่งอิทธิพลต่อสเต็ป การโยกสะโพก และซิงโคเพชันในท่า 'ชิกิต้า' อย่างชัดเจน เมื่อมองจากมุมคนดูที่ชอบงานคาร์นิวัล การเห็นนักเต้นในฮาวานาโยกไปตามจังหวะแล้วเชื่อมต่อกับท่าเต้นสมัยใหม่ได้เป็นภาพที่ยืนยันต้นทางของสเต็ปนี้สำหรับฉัน ชอบที่มันนำความดิบและความสนุกของถนนมาสู่เวทีอย่างกลมกลืน

คำว่า 'เลสคิง' เป็นคำยืมผสมที่เห็นได้ชัดจากการเอาคำย่อภาษาอังกฤษมาผสมกับคำอังกฤษอีกคำหนึ่ง — โดย 'เลส' มาจากคำว่า lesbian ส่วน 'คิง' มาจากคำว่า king ที่ใช้ในความหมายเชิงบทบาทหรืออัตลักษณ์ที่ดูเป็นมาดแมนกว่าในความสัมพันธ์ของเลสเบี้ยน ผมสังเกตว่าคำแบบนี้มักโผล่ขึ้นมากับชุมชนออนไลน์ในโลกตะวันตกก่อน แล้วถูกย้ายเข้ามาในภาษาไทยผ่านการแชร์คอนเทนต์และการแปลไม่เป็นทางการบนแพลตฟอร์มอย่าง Tumblr และ Twitter ช่วงก่อนทศวรรษ 2010s — นั่นทำให้แหล่งกำเนิดของคำนี้มีแนวโน้มจะเป็นภาษาอังกฤษ (โดยเฉพาะในสหรัฐฯ) แล้วถูกรับมาใช้ในภาษาไทยด้วยการทับศัพท์และความหมายที่ปรับให้เข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น ผลคือ 'เลสคิง' กลายเป็นคำที่คนนิยมใช้พูดถึงบทบาทที่มีภาพลักษณ์เข้มแข็งหรือมาดบ้างในความสัมพันธ์ระหว่างผู้หญิงรักผู้หญิง ซึ่งฟังแล้วมีความเป็นสากลของคำศัพท์ LGBTQ+ ยุคอินเทอร์เน็ต

เสียงระฆังในตลาดคริสต์มาสทำให้ผมคิดถึงเรื่องราวที่ทอดยาวจากอดีตมาจนถึงภาพซานตาคลอสที่เราเห็นทุกวันนี้ ต้นตอที่ชัดที่สุดมาจากบุคคลจริงในศตวรรษที่ 4 คือบิชอปผู้มีเมตตาจากเมืองไมรา (ในพื้นที่ประเทศตุรกีปัจจุบัน) ซึ่งมีเรื่องเล่าการให้ทานอย่างลับ ๆ ช่วยชีวิตครอบครัวจนเป็นตำนาน เวลาผ่านไปเรื่องเล่าเหล่านั้นผสมผสานกับความเชื่อท้องถิ่นต่าง ๆ จนกลายเป็นตัวละครที่แจกของขวัญให้เด็ก ๆ การเปลี่ยนรูปของบุคคลศักดิ์สิทธิ์ไปเป็นภาพลักษณ์สมัยใหม่ เกิดจากการรวมกันของนิทานพื้นบ้าน ภาพวาด งานเทศกาล และวรรณกรรมบางชิ้นที่ปั้นรายละเอียดให้มีลักษณะเฉพาะ เช่น การขี่กวางเรนเดียร์ การลงคะเนปล่องไฟ ตลอดจนการแต่งกายที่กลายเป็นชุดสีแดงสดที่เรารู้จักกันในตอนนี้ — นี่คือเรื่องราวที่ผมมองว่าเป็นการเดินทางจากนักบุญสู่สัญลักษณ์สากลของความเอื้อเฟื้อ

ต้นกำเนิดของซานตาคลอสผู้หญิงเป็นเรื่องที่ผสมผสานระหว่างประเพณียุโรปและการสร้างสรรค์วัฒนธรรมสมัยใหม่ หลายรากศัพท์มาจากบุคคลและตำนานชายอย่างนักบุญนิโคลัส (Saint Nicholas) หรือภาพของ 'Santa Claus' ในยุโรปเหนือ แต่เมื่อเข้าสู่ศตวรรษที่ 19 ในอเมริกา ภาพลักษณ์ของซานตาเริ่มถูกชุบชีวิตใหม่ผ่านวรรณกรรม ภาพประกอบ และงานเทศกาล จนเกิดเวอร์ชันที่เป็นครอบครัวมากขึ้น ซึ่งเปิดทางให้มีตัวละครหญิงข้างกายซานตาเกิดขึ้น ผมเห็นว่าการมีตัวตนแบบหญิงของซานตา—ที่มักถูกเรียกว่าภรรยาซานตาหรือ 'Mrs. Claus'—เป็นผลจากการปรับแต่งตำนานให้เข้ากับค่านิยมครอบครัวยุควิกตอเรีย ผู้คนต้องการให้ซานตาไม่ใช่แค่อัศจรรย์ในคืนนั้นเท่านั้น แต่ยังมีชีวิตประจำวัน มีการช่วยเหลือหลังฉาก จึงมีตัวละครหญิงที่ดูแลงานภายในเวิร์กช็อปและคอยสนับสนุนภาพลักษณ์อบอุ่นของเทศกาล การเปลี่ยนแปลงนี้เกิดขึ้นควบคู่กับการเติบโตของสื่อสิ่งพิมพ์ ภาพวาด และโฆษณา ทำให้แนวคิดเกี่ยวกับซานตาผู้หญิงแพร่หลายมากขึ้น ในมุมมองของผม พัฒนาการนี้สอนให้รู้ว่าวัฒนธรรมเฉลิมฉลองไม่คงที่ การเอาสตรีมาปรับใช้กับบทบาทซานตาเป็นทั้งการเติมเต็มช่องว่างทางเรื่องราวและการสะท้อนค่านิยมทางสังคมที่เปลี่ยนไป ใครจะคิดว่าแนวคิดจากยุโรปและการสร้างสรรค์ยุคใหม่จะมาบรรจบจนเกิดภาพซานตาผู้หญิงแบบที่เห็นในนิยาย ภาพยนตร์ และการแสดงร่วมสมัยได้แบบนี้

โลกอินเทอร์เน็ตมักจะทำให้มุกง่ายๆ กลายเป็นของสากลได้เร็วมาก และกรณีของ 'เรื่องตลก69' ก็ไม่ต่างกัน ความเข้าใจของฉันคือชื่อแบบนี้เกิดจากการผสมระหว่างมุกทางเพศที่เป็นสากลกับรูปแบบการตั้งชื่อสั้น ๆ ที่คนชอบแชร์กันบนเว็บภาษาอังกฤษ ซึ่งทำให้มันกระจายจากฟอรัมและบอร์ดออนไลน์ไปยังโซเชียลมีเดียในหลายประเทศ ความเป็นตัวเลข '69' เองมีความหมายชัดเจนข้ามวัฒนธรรม ทำให้ชื่อมุกนี้ถูกนำไปใช้และแปลงให้เข้ากับตลาดภาษาท้องถิ่นได้ง่าย เมื่อมุกข้ามพรมแดนแล้ว จะมีการปรับแต่งให้เข้ากับอารมณ์ขันของแต่ละชาติ ฉะนั้นแทนที่จะมองหาแค่ประเทศต้นทางเดียว ฉันมักจะคิดว่า 'เรื่องตลก69' เป็นผลผลิตของวัฒนธรรมอินเทอร์เน็ตระดับโลก ที่เริ่มต้นจากพื้นที่พูดคุยออนไลน์เป็นหลักและถูกแปลความหมายใหม่โดยชุมชนต่าง ๆ ความรู้สึกแบบนี้ทำให้มุกแบบนี้มีชีวิตยาวกว่ามุกทั่วไป

ย้อนกลับไปสมัยที่เรามีการติดต่อกับโลกตะวันตกมากขึ้น ซานต้าคลอสไม่ได้มาพร้อมกับหิมะทีเดียว แต่เดินทางมากับชาวต่างชาติ นักเทศน์ เทคโนโลยีการพิมพ์โปสการ์ด และสินค้าที่นำเข้ามาในกรุงเทพฯ ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 เริ่มเห็นสัญลักษณ์ของคริสต์มาสเข้ามาในชุมชนชาวคริสต์และเขตท่าเรือ จากนั้นภาพลักษณ์ผู้ชายใส่ชุดแดงค่อย ๆ แผ่ขยายผ่านของขวัญบุตรหลานในครอบครัวพ่อค้าแม่ค้าชาวต่างชาติ ในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง การปรากฏตัวของทหารอเมริกัน สินค้านำเข้า ภาพยนตร์ และโฆษณาทำให้ซานต้าแพร่หลายมากขึ้น อีกแรงผลักสำคัญคือร้านค้าขนาดใหญ่ที่เริ่มแต่งร้านและจัดกิจกรรมเพื่อดึงลูกค้า ทำให้เด็ก ๆ ในเมืองใหญ่เริ่มคุ้นเคยกับภาพซานตา เมื่อสื่ออย่างวิทยุและโทรทัศน์เฟื่องฟูในยุค 60–70s ซานตาก็กลายเป็นสัญลักษณ์ของการเฉลิมฉลองแบบร่วมสมัย มากกว่าจะเป็นสัญลักษณ์ทางศาสนาเดียว พอเข้าสู่ยุคศูนย์การค้าและการตลาดสมัยใหม่ รูปแบบซานตาในไทยถูกปรับให้เข้ากับสภาพอากาศและวัฒนธรรมท้องถิ่น เช่น การแต่งกายที่เบากว่า หรือการให้ของรางวัลในงานปีใหม่ ผลคือซานต้ากลายเป็นส่วนหนึ่งของเทศกาลปลายปี ที่คนไทยหลายกลุ่มยอมรับเป็นวัฒนธรรมเฉลิมฉลองมากกว่าจะเป็นประเด็นเชิงศาสนา

เรื่องนี้ดึงดูดความสนใจของฉันตั้งแต่ครั้งแรกที่เห็นภาพประกอบเก่าๆ ของตำนานนั้น ต้นกำเนิดของ 'นิทานเวตาล' มาจากอินเดียโบราณ เป็นชุดเรื่องสั้นที่เรียงร้อยด้วยกรอบเรื่องของกษัตริย์ผู้กล้าหาญกับภูตที่ถูกแขวนในโลงศพ ซึ่งชื่อภาษาสันสกฤตและภาษาพื้นบ้านมักปรากฏในรูปแบบต่างๆ เช่น 'Baital Pachisi' หรือบางครั้งเรียกว่า 'Vetala Panchavimshati' ความน่าสนใจคือโครงเรื่องแบบเล่าเรื่องซ้อนที่ผูกปมด้วยปริศนาเชิงศีลธรรม—ภูตจะเล่าเรื่องแล้วตั้งคำถามให้กษัตริย์ตอบ ถ้าตอบได้ก็มีเงื่อนไขให้ตามไปจับภูตต่อ ทั้งความลี้ลับและการตั้งคำถามเชิงตรรกะทำให้เรื่องนี้แตกต่างจากนิทานพื้นบ้านอื่นๆ ฉันชอบว่ามันไม่ใช่แค่เรื่องผี แต่เป็นชุดปริศนาจริยธรรมที่สะท้อนค่านิยมและภูมิปัญญาท้องถิ่น บทบาทของกษัตริย์ที่ต้องคิดให้รอบคอบก่อนจะพูดบางอย่างเตือนใจได้ดี เมื่อนึกถึงการเล่าเรื่องในเวอร์ชันต่างประเทศที่เคยอ่าน เห็นว่ามีการดัดแปลงทั้งในรูปแบบนิยายโทรทัศน์ การ์ตูน และหนังสือนิทาน ทำให้ตัวธีมกระจายไปยังภูมิภาคอื่นๆ ของเอเชียได้ง่าย พูดง่ายๆ คือมันเป็นสมบัติเล็กๆ ทางวรรณกรรมของอินเดียที่ยังคงมีรสชาติใหม่ๆ ให้ค้นหาเสมอ