ต้นกำเนิดตำนานตัวละครคุณย่าเกิดจากเรื่องใดบ้าง?

ฉันมองต้นกำเนิดของตัวละครคุณย่าในสื่อร่วมสมัยว่าเป็นการนำเอาองค์ประกอบจากนิทานพื้นบ้าน มาผสมกับภาพจำจากละครและภาพยนตร์ ในละครไทยหลายเรื่องคุณย่าถูกหยิบมาเป็นตัวแทนของภูมิปัญญาชาวบ้านหรือแรงขับเคลื่อนของครอบครัว ขณะที่ในภาพยนตร์หรือเกมสมัยใหม่ บางครั้งเธอก็ถูกพลิกบทบาทให้กลายเป็นตัวละครสยองขวัญหรือผู้ครอบครองความลับ ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือตัวละครคุณย่าที่กลายเป็นแม่ผู้คุมกฎในละคร ต่อมาในเกมหรือหนังสยองขวัญจะนำคาแรคเตอร์นี้ไปเล่นกับความคาดหวังของผู้ชม เช่นการปรากฏตัวของคนแก่ที่ดูน่าไว้ใจแต่กลับซ่อนความลับมหันต์

สิ่งที่ฉันชอบสังเกตก็คือวิธีการเล่า—ผู้สร้างสมัยใหม่มักเลือกองค์ประกอบเด่นจากตำนานเก่า เช่นการเป็นผู้ปกป้องบ้าน หรือการส่องแสงด้วยความเมตตา แล้วขยายความไปเป็นพล็อตของเรื่อง ทำให้ผู้ชมสมัยใหม่ยังรู้สึกเชื่อมโยง แต่ก็ได้สัมผัสมุมมองใหม่ ๆ ที่ท้าทายความคิดเดิม ดังนั้นรากของคุณย่าจึงเป็นทั้งต้นน้ำจากนิทานพื้นบ้านและการปรุงแต่งจากสื่อร่วมสมัย ซึ่งรวมกันเป็นตัวละครที่เราเห็นในวันนี้ และนั่นทำให้การตีความยังคงต่อเนื่องไม่รู้จบ

ภาพ 'คุณย่า' ที่ฝังอยู่ในความทรงจำของชาวบ้านมักมีรากลึกทั้งจากความเชื่อพื้นบ้านและเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่ถูกเล่าใหม่จนกลายเป็นตำนาน คนในชุมชนมักยกย่องยกย่องผู้แก่เฒ่าเป็นแกนนำทางจิตใจและจิตวิญญาณ ดังนั้นตัวละครคุณย่าจึงเกิดจากการรวมกันของความเคารพต่อบรรพบุรุษ ความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษ และบทบาทของผู้หญิงในครอบครัวที่เป็นทั้งผู้ให้คำปรึกษาและผู้ปกป้องบ้านเรือน

ในมุมมองของฉัน ต้นกำเนิดที่ชัดเจนหนึ่งคือเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่ถูกสร้างเป็นสัญลักษณ์ เช่นเรื่องราวของ 'ย่าโม' ที่ถูกยกขึ้นเป็นวีรสตรีท้องถิ่นและกลายเป็นองค์ประกอบหนึ่งของภาพลักษณ์คุณย่าที่เข้มแข็ง อีกทางหนึ่ง 'แม่ย่านาง' และความเชื่อเรื่องผู้อารักขาเครื่องมือแบบต่าง ๆ ก็ช่วยหล่อหลอมให้คุณยายในนิทานมีทั้งด้านอ่อนโยนและด้านศักดิ์สิทธิ์ นอกจากนี้พุทธศาสนาเองก็มีนิทานสอนใจและเนื้อหาที่เน้นธรรมะของผู้ใหญ่ ทำให้บุคลิกคุณย่ามักผสมผสานทั้งความเมตตาและการชี้นำเชิงศีลธรรม

สิ่งที่ทำให้ฉันหลงใหลคือความยืดหยุ่นของสัญลักษณ์นี้—มันสามารถเป็นทั้งผู้ให้คำสอน เป็นผู้พิทักษ์ หรือกลายเป็นผีจากเรื่องเล่าสยองขวัญ ขึ้นอยู่กับบริบทของชุมชนและยุคสมัย นั่นแหละที่ทำให้ตำนาน 'คุณย่า' น่าสนใจ เพราะมันสะท้อนทั้งอดีตและปัจจุบันของความสัมพันธ์ระหว่างคนกับบ้านกับความเชื่อของเรา

มุมเปรียบเทียบช่วยให้เห็นว่ารากของ 'คุณย่า' กระจายอยู่ในหลายวัฒนธรรม เช่นในยุโรปก็มีตำนาน 'Baba Yaga' ที่เป็นหญิงชราแปลก ๆ ทำหน้าที่เฝ้าพรมแดนระหว่างโลก ซึ่งทำหน้าที่คล้ายคุณย่าบางแบบในบ้านเรา—ทั้งเป็นผู้ให้บทเรียนและผู้ทดสอบศีลธรรม มุมมองสากลนี้ชี้ว่าแก่นของตัวละครมาจากการต้องการแสดงบทบาทของผู้สูงอายุในสังคม: ผู้คุมขนบ ผู้เล่าเรื่อง และในบางครั้งผู้ย้ำเตือนข้อห้ามทางสังคม

ในฐานะคนที่ชอบอ่านตำนาน เป้าหมายของการเปรียบเทียบแบบนี้ไม่ได้เพียงแค่หาแหล่งกำเนิดเดียว แต่เพื่อเข้าใจว่าทำไมภาพหญิงชราจึงกลายเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องที่ทรงพลัง ตราบใดที่สังคมยังคงให้ค่ากับความทรงจำและการต่อสายสัมพันธ์ระหว่างรุ่น ตำนานของ 'คุณย่า' ก็ยังจะมีที่ยืน และสร้างแรงกระเพื่อมให้เรื่องเล่าต่อไปได้ในรูปแบบต่าง ๆ