นวนิยายไทยที่มีองค์ประกอบวิปลาสคลาดเคลื่อน

ประเด็นวิปลาสคลาดเคลื่อนในนวนิยายไทยนี่น่าสนใจมาก ชวนให้นึกถึง 'สี่แผ่นดิน' ของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ที่ตัวละครหลักอย่างแม่พลอยมีอาการหลงผิดช่วงท้ายเรื่อง อันเกิดจากความเครียดสะสมและความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัย เราอาจตีความได้ว่าวิปลาสคลาดเคลื่อนคือการที่ตัวละครสูญเสียการรับรู้ความเป็นจริงชั่วขณะ หรือมีพฤติกรรมแปลกแยกจากสภาพเดิม การเขียนวิปลาสคลาดเคลื่อนในวรรณกรรมไทยมักเชื่อมโยงกับเงื่อนไขทางสังคม เช่น ใน 'เมืองนิมิตร' ของนิวัต พงศ์หาญฤทธิ์ ที่ตัวเอกเผชิญภาวะหลงทางในเมืองที่อาจไม่มีอยู่จริง แสดงถึงความสับสนของคนรุ่นใหม่ในสังคมที่เปลี่ยนไปเร็วเกินไป ผู้เขียนหลายท่านใช้เทคนิคนี้เพื่อตั้งคำถามเกี่ยวกับความจริงและความเพี้ยนในชีวิตสมัยใหม่

ความสับสนระหว่างความฝันกับความจริงใน 'Paprika' ของซาโตชิ โคนะ ทำให้ต้องตั้งคำถามว่าอะไรคือความจริงกันแน่ ตัวเอกที่สามารถเดินทางเข้าไปในความฝันของผู้อื่นได้ สร้างโลกที่กฎทางฟิสิกส์ถูกทำลายลงอย่างสิ้นเชิง สิ่งที่สะท้อนให้เห็นคือความกลัวของมนุษย์ต่อเทคโนโลยีที่อาจล้ำเส้นความเป็นมนุษย์ อนิเมะเรื่องนี้เล่นกับความคิดว่าเราอาจกำลังใช้ชีวิตในความฝันโดยไม่รู้ตัว มันท้าทายการรับรู้ของเราแบบที่ผลงานไซไฟชั้นนำทำได้

ในตอนที่เปิดหน้าแรกของ 'เทพารักษ์แห่งนคร' เสียงพูดในหัวฉันเหมือนถูกดึงเข้าไปในซอกตรอกตลาดกลางคืนที่มีแสงโคมแดงเป็นระยะ ๆ ความรู้สึกนั้นไม่ได้มาจากพล็อตที่หวือหวาเท่านั้น แต่มาจากการถักทอรายละเอียดเล็ก ๆ ของโลกที่ผู้เขียนวางใจได้ — กลิ่นเครื่องเทศ เสียงช่างตีดาบ และการเมืองท้องถิ่นที่ซับซ้อนจนฉันเริ่มนับเส้นทางของตัวละครเหมือนเพื่อนเก่า นิยายเล่มนี้ดึงฉันเพราะมันรู้จักบาลานซ์ระหว่างความคุ้นเคยและความแปลกใหม่ได้ดีมาก ตำนานพื้นบ้านเข้ามาเป็นพื้นหลังโดยไม่ทับไลน์เรื่องราวหลัก ตัวเอกไม่ใช่ฮีโร่เพอร์เฟ็กต์ แต่เป็นคนที่มีข้อบกพร่องและต้องตัดสินใจยาก ๆ ซึ่งทำให้ฉันเอาใจช่วยและเจ็บปวดไปกับเขาพร้อมกัน เทคนิคการเล่าเรื่องใส่ฉากชีวิตประจำวันที่ทำให้โลกดูมีน้ำหนัก เช่น การกินข้าวเช้าร่วมกันในบ้านขุนนางหรือการซ่อมเกราะในโรงตีเหล็ก ช่วยให้ฉากต่อสู้หรือจุดหักเหทางอารมณ์มีแรงกระแทกมากขึ้น จุดเล็ก ๆ อย่างการใช้ภาษาถิ่นบางวรรคหรือการอ้างอิงเพลงพื้นบ้านยังทำให้ฉันรู้สึกว่าโลกนี้มีประวัติศาสตร์จริง ๆ ไม่ใช่แค่ฉากหลังอ้าง ตัวร้ายเองก็มีชั้นเชิง มีแรงจูงใจที่ทำให้ฉันย้อนถามตัวเองว่าถ้าอยู่ในสถานการณ์เดียวกันฉันจะเลือกอย่างไร — นี่แหละที่ทำให้ฉันเผลอไผลและอ่านจนเกือบเช้า เสียงท้ายสุดคือความอบอุ่นแบบแปลก ๆ เหมือนเพิ่งได้พบเพื่อนใหม่ที่เข้าใจความขัดแย้งของโลกทั้งใบ

ปีนี้มีนิยายแนววิปลาสที่น่าติดตามหลายเรื่อง แต่ที่สะดุดตาคือ 'โลกบิดเบี้ยวใต้แสงจันทร์แดง' ของนักเขียนหน้าใหม่ที่ผสมผสานความคลาดเคลื่อนของเวลาเข้ากับตำนานเทพโบราณได้อย่างแนบเนียน ตัวละครหลักต้องแก้ปริศนาที่เวลาทุกช่วงในชีวิตเขาปะปนกันแบบเหนือตรรกะ สิ่งที่โดดเด่นคือวิธีเล่าเรื่องที่ทำให้ผู้อ่านรู้สึกสับสนตามไปด้วย แต่พอถึงจุด climax ทุกอย่างกลับเข้ารูปเข้ารอยอย่างน่าทึ่ง มันคล้ายกับ 'Steins;Gate' ในแง่การเล่นกับเวลา แต่เพิ่มมิติความเลื่อนลางแบบ 'House of Leaves' เข้าไปด้วย ลายเส้นแห่งความวิปลาสในเรื่องนี้ช่างประณีตจนบางทีก็แยกไม่ออกว่าอะไรจริงอะไรไม่จริง

ไม่มีใครคาดคิดว่า 'Fifty Shades of Grey' จะเป็นชนวนให้วงการนิยายไทยถกเถียงกันหนักขนาดนั้น เรื่องนี้เข้ามาพร้อมกับความตื่นเต้นและความตบตีกันเรื่องรสนิยมการอ่านกับมาตรฐานสังคม ผมเห็นกระแสแบ่งขั้วชัดเจน: ฝ่ายหนึ่งบอกว่าเป็นงานที่ทำให้คนอ่านโตขึ้น เปิดโลกของนิยายรักเชิงผู้ใหญ่ ฝ่ายหนึ่งก็บอกว่าเนื้อหาเสี่ยงต่อการปัดเศษศีลธรรมและเป็นเพียงนิยายพจน์เชิงพาณิชย์ที่ไร้คุณภาพทางวรรณศิลป์ ในฐานะแฟนหนังสือคนหนึ่ง ผมจำได้ว่ากระแสนี้ผลักดันให้ตลาดนิยายไทยเปิดพื้นที่ให้แนวโรแมนซ์-อีโรติกมากขึ้น มีผู้เขียนหน้าใหม่ทดลองผลักดันเรื่องความสัมพันธ์ที่ชัดเจนทางเพศมากขึ้น ขณะเดียวกันก็เกิดการถกเถียงเรื่องการจัดวางหนังสือในร้าน การติดเรต และบทบาทของบรรณาธิการในการถ่วงดุลระหว่างเสรีภาพทางศิลปะกับความรับผิดชอบต่อผู้อ่าน สุดท้ายแล้วประเด็นสำคัญไม่ใช่แค่เนื้อหา แต่ว่าเราเรียนรู้อะไรจากการเผชิญหน้าเรื่องนี้ — ทั้งเรื่องการสื่อสารระหว่างนักอ่าน นักเขียน และสังคม ซึ่งเป็นบทเรียนที่น่าสนใจไม่น้อย

หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดคืออนิเมะแนววิทยาศาสตร์หลายเรื่องที่มักละเลยกฎฟิสิกส์พื้นฐาน 'Dr. Stone' พยายามอธิบายปรากฏการณ์ด้วยวิทยาศาสตร์ แต่บางครั้งก็ยังมีฉากที่ตัวละครกระโดดสูงเกินจริงหรือสร้างสิ่งประดิษฐ์ซับซ้อนได้ในเวลาสั้นๆ แม้จะตั้งใจให้ดูสมจริง แต่บางส่วนก็ยังเกินขีดจำกัดของความเป็นไปได้ อีกตัวอย่างคืออนิเมะแนวแฟนตาซีที่มักไม่ค่อยสนใจเรื่องตรรกะของโลกตัวเอง 'Sword Art Online' มีระบบเกมที่ดูน่าสนใจแต่กลับเต็มไปด้วยช่องโหว่ เช่น การที่ตัวละครหลักสามารถฝึกร่างจริงให้แข็งแกร่งได้ผ่านการเล่นเกม ซึ่งเป็นอะไรที่ฟังดูแปลกๆ ถ้ามองในแง่ของความเป็นจริง

ความแตกต่างระหว่างแนววิปลาสคลาดเคลื่อนกับไซไฟอยู่ที่แก่นเรื่องและวิธีการเล่า วิปลาสคลาดเคลื่อนมักเล่นกับความไม่สมเหตุสมผลโดยตั้งใจ เพื่อท้าทายการรับรู้ของผู้อ่าน ในขณะที่ไซไฟพยายามสร้างโลกที่แม้จะแปลกแต่ยังคงมีเหตุผลทางวิทยาศาสตร์ ตัวอย่างเช่น ใน 'The Hitchhiker's Guide to the Galaxy' เราจะเห็นการเดินทางข้ามกาแล็กซีด้วยผ้าเช็ดตัว ซึ่งเป็นเรื่องที่ไร้เหตุผลโดยเจตนาเพื่อสร้างอารมณ์ขัน ต่างจาก 'Star Trek' ที่พยายามอธิบายเทคโนโลยีอนาคตด้วยหลักวิทยาศาสตร์ แม้จะสมมติขึ้นมา แต่ยังให้ความรู้สึกว่าเป็นไปได้ เสน่ห์ของวิปลาสคลาดเคลื่อนคือการทลายกรอบความคิดเดิมๆ โดยไม่ต้องคำนึงถึงความเป็นจริง ส่วนไซไฟแม้จะสร้างโลกใหม่ แต่ยังต้องเชื่อมโยงกับหลักการทางวิทยาศาสตร์ที่เราคุ้นเคย

ชื่อเรื่องเดียวกันมักทำให้สับสนเมื่อต้องการระบุผู้แต่งจริง ๆ ว่าเป็นใคร โดยเฉพาะเมื่อชื่ออย่าง 'พลาดพลั้ง' ดูจะเป็นวลีทั่วๆ ไปที่ใครก็สามารถใช้ตั้งเป็นชื่องานได้ เราเองเจอกรณีแบบนี้บ่อย: มีนิยายออนไลน์ที่ใช้ชื่อนี้, มีหนังสือที่พิมพ์ออกมาอีกเล่มหนึ่ง, และบางทีก็มีนิยายแปลที่ใช้ชื่อนี้เป็นชื่อไทยทั้งหมดต่างคนต่างเขียนกัน คนถามว่า "ใครเป็นผู้แต่งฉบับต้นฉบับ" จึงต้องนิยามคำว่า "ฉบับต้นฉบับ" ให้ชัดก่อนว่าหมายถึงฉบับเว็บต้นทาง ฉบับตีพิมพ์ครั้งแรก หรือฉบับที่ถูกนำไปทำเป็นซีรีส์ จากมุมมองของคนที่ชอบสืบค้นแหล่งที่มา เรามองว่าคำตอบเชิงเด็ดขาดต้องยึดกับหลักฐานบนหน้าปกและหน้าลิขสิทธิ์ของหนังสือ: ชื่อลิขสิทธิ์, ปีพิมพ์, ชื่อผู้เขียนจริงหรือชื่อปากกา และการระบุว่าเป็น "แปลจาก" หรือไม่ นั่นคือแนวทางมาตรฐานที่ทำให้ระบุผู้แต่งต้นฉบับได้แน่ชัด แต่ถ้าไม่มีข้อมูลเหล่านั้นหรือมีหลายงานที่ใช้ชื่อนี้ร่วมกัน ก็ต้องยอมรับว่าคำถามในรูปแบบนี้ตอบสั้นๆ ไม่ได้และควรระบุเวอร์ชันที่ชัดขึ้น เราชอบการตามรอยแบบนี้เพราะบางครั้งการค้นเจอผู้แต่งต้นฉบับนำไปสู่การค้นพบงานอื่นๆ ของเขาที่น่าสนใจมากกว่าที่คาดไว้

เคยสงสัยไหมเวลาดูหนังหรืออ่านนิยายแล้วมีบางอย่างที่มัน 'แปลกๆ' แต่บอกไม่ถูกว่าผิดตรงไหน? นั่นแหละที่เรียกว่าวิปลาสคลาดเคลื่อน! มันคือความไม่สมจริงที่เกิดขึ้นในเรื่องแต่งแบบไม่ตั้งใจ เช่น ตัวละครใส่เสื้อสีแดงในฉากหนึ่ง แต่พอตัดไปอีกฉากดันเปลี่ยนเป็นสีฟ้าเฉยเลย หรือไม่ก็มีแก้วน้ำวางอยู่บนโต๊ะแล้วหายวับไปโดยไม่มีใครสนใจ เรื่องแบบนี้มักเกิดจากการผลิตที่รีบร้อนหรือการตรวจสอบที่ไม่ละเอียดพอ แต่บางทีมันก็สร้างความบันเทิงให้คนดูได้เหมือนกันนะ แบบเวลามีคนจับจุดได้แล้วเอามาแชร์ในเน็ต มันก็เลยกลายเป็นมุกตลกไปอีกแบบ แต่สำหรับคนที่ชอบความสมจริงแล้ว การเจอวิปลาสคลาดเคลื่อนบ่อยๆ อาจทำให้รู้สึกว่าผลงานชิ้นนั้นขาดความใส่ใจในรายละเอียดไปหน่อย