นางเงือกพระอภัยมณีการ์ตูน วาดโดยใครและใครเขียนบท?

เรื่องราวของนางเงือกใน 'พระอภัยมณี' นั้นน่าจะถูกดัดแปลงจากตำนานพื้นบ้านหลายแห่งที่เล่าขานกันทั่วโลก สุนทรภู่ซึ่งเป็นกวีเอกของไทยอาจจะได้ยินเรื่องเล่าเกี่ยวกับเงือกจากนักเดินเรือหรือพ่อค้าต่างชาติที่เข้ามาค้าขายในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ตัวละครนางเงือกในวรรณคดีเรื่องนี้สะท้อนให้เห็นถึงจินตนาการที่ผสมผสานระหว่างความเชื่อท้องถิ่นกับอิทธิพลจากต่างชาติ อย่างเช่นตำนานเงือกของยุโรปที่มักถูกเล่าผ่านเรื่อง 'The Little Mermaid' ของฮันส์ คริสเตียน แอนเดอร์เซน แต่ก็มีการปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทไทยด้วยการเน้นความรักที่ трагиและความเสียสละซึ่งเป็นธีมหลักในวรรณคดีไทยหลายเรื่อง

ชอบการออกแบบของ 'นางเงือกพระอภัยมณี' มากเป็นพิเศษ และคอลเล็กชันชุดใหญ่ที่ออกมาบางชิ้นก็ทำให้ใจเต้นแรง ดิฉันมักตามหาฟิกเกอร์เรซิ่นระดับพรีเมียมที่ปั้นรายละเอียดเกล็ด ปีก และผมได้สวยงาม ๆ เพราะมันจับอารมณ์ฉากที่นางเงือกร้องเพลงไว้ได้อย่างละเมียด นอกจากฟิกเกอร์แล้ว หนังสืออาร์ตบุ๊กแบบรวมงานศิลป์ของทีมออกแบบเป็นของต้องมีสำหรับคนที่หลงใหลในการออกแบบคาแรกเตอร์และฉากฉาก ส่วนเวอร์ชันลิมิเต็ดของแผ่นเสียงหรือซีดีเพลงประกอบเรื่องก็เป็นของสะสมที่ให้ความรู้สึกพิเศษ เวลาเปิดฟังแล้วนึกถึงโทนสีและเสียงในฉาก ทำให้ของชิ้นนั้นมีทั้งคุณค่าทางความทรงจำและความงาม บางครั้งจะเห็นเซ็ตดีวีดีหรือบลูเรย์เวอร์ชันพิเศษที่มาพร้อมกับปกแบบพับ ใส่โปสการ์ดงานศิลป์ หรือพวงกุญแจโลหะฉลุลายพิเศษ ซึ่งดิฉันชอบเก็บเป็นชุด การมีลายเซ็นจากศิลปินหรือผู้กำกับบนปกหนังสืออาร์ตบุ๊กก็เพิ่มความคุ้มค่าในเชิงสะสม เหมาะกับคนที่มองหาชิ้นงานมีเรื่องราวไม่ใช่แค่ของประดับ ถ้าต้องเลือกชิ้นที่ประทับใจที่สุด คงบอกได้ว่าสมุดสเกตช์ของนักออกแบบที่เผยให้เห็นกระบวนการคิดตั้งแต่คอนเซ็ปต์จนถึงภาพสุดท้าย ทำให้รู้สึกเชื่อมโยงกับตัวเรื่องมากขึ้น แม้จะไม่ได้หาได้ง่ายทุกครั้ง แต่พอได้มาแล้วก็รู้สึกว่าการรอคุ้มค่าและช่วยเติมเต็มมุมมองการชมผลงานได้อย่างลงตัว

เวอร์ชันการ์ตูนของนางเงือกใน 'พระอภัยมณี' มักจะถูกปรับให้ง่าย ลงสีสัน และเข้าถึงคนดูรุ่นใหม่ได้เร็วขึ้นมากกว่าบทกวีต้นฉบับ ในบทกวีดั้งเดิมนั้นภาษามีความประณีต ลื่นไหล และเต็มไปด้วยฉันทลักษณ์ที่ให้จังหวะกับเรื่องราวทั้งหมด แต่การ์ตูนต้องเปลี่ยนภาษาพูดให้กระชับ เข้าใจทันที ฉากที่ในบทกวีเล่าเป็นบทกลอนยาว ๆ ถูกย่อยเป็นบทสนทนาสั้น ๆ และภาพเคลื่อนไหวมาแทนที่จังหวะของคำ ผมรู้สึกได้ว่าอารมณ์บางอย่างที่ละเอียดอ่อน เช่น ความแปลกแยกของตัวละครหรือความงามเชิงพรรณนา ถูกถอดบางชิ้นออกไปเพื่อให้เรื่องเดินหน้าได้อย่างราบรื่นสำหรับเด็ก อีกอย่างที่เด่นชัดคือการตีความตัวละคร นางเงือกในบทกวีมีมิติและความลึกล้ำมากกว่า ถูกวางในเฟรมของตำนานที่เต็มไปด้วยสัญลักษณ์ การ์ตูนมักเน้นด้านมิตรภาพ ความกล้าหาญ และความไร้เดียงสาเพื่อให้คนดูผูกพันง่ายขึ้น ฉากบางฉากที่เคยมีนัยยะทางสังคมหรือการเมืองถูกลดทอนหรือปรับเป็นฉากผจญภัยที่ชัดเจนกว่า ผลลัพธ์คือความหวานและสีสันที่เข้าถึงได้ทันที แต่ก็แลกมาด้วยชั้นความหมายบางอย่างที่จางลงไป เรายังชอบที่การ์ตูนทำให้คนรุ่นใหม่รู้จักเรื่องนี้ แต่ก็อดเสียดายเสน่ห์แบบกลอนโบราณไม่ได้

การ์ตูน 'พระอภัยมณี' นั้นมีฉากนางเงือกปรากฏอยู่หลายตอน แต่ที่เด่นชัดที่สุดน่าจะเป็นตอนที่พระอภัยมณีออกเดินทางไปยังเมืองผีเสื้อ ฉากนี้ถูกนำเสนออย่างสวยงามด้วยลายเส้นที่ละเมียดละไม พลังงานของนางเงือกที่ทั้งน่ากลัวและงดงามถูกถ่ายทอดผ่านสีสันและการเคลื่อนไหวที่ลื่นไหล นอกจากนี้ยังมีฉากสำคัญอีกตอนหนึ่งที่พญานาคแปลงกายเป็นนางเงือกเพื่อลวงพระอภัยมณี ฉากนี้เล่นกับอารมณ์ผู้ชมได้ดี เพราะมีการสลับระหว่างความนุ่มนวลกับความน่าสะพรึงกลัว แสงสีในฉากช่วยเสริมบรรยากาศให้รู้สึกเหมือนอยู่ในโลกใต้ทะเลลึก แต่ก็แฝงไปด้วยอันตรายที่คาดไม่ถึง

นางเงือกใน 'พระอภัยมณี' เป็นตัวละครที่สร้างความประทับใจให้กับคนอ่านหลายรุ่น เพราะเธอไม่ใช่แค่ตัวละครที่สวยงาม แต่ยังเต็มไปด้วยความเปราะบางและความซับซ้อนทางจิตใจ ฉากที่เธอปรากฏตัวครั้งแรกในท้องทะเลกว้าง ทำให้เห็นความขัดแย้งระหว่างมนุษย์และสิ่งเหนือธรรมชาติ ภาพที่เธอกำลังร้องเพลงด้วยเสียงอันเสนาะหู ในขณะที่พระอภัยมณีหลงใหลจนแทบจะคลั่งไคล้ มันสะท้อนให้เห็นถึงพลังแห่งเสน่ห์ที่สามารถทำลายล้างได้ อีกฉากที่ตราตรึงคือตอนที่เธอต้องเลือกระหว่างความรักกับความเป็นอมตะ เราเห็นความเจ็บปวดในสายตาของเธอเมื่อตระหนักว่าสุดท้ายแล้วมนุษย์กับเงือกไม่อาจอยู่ด้วยกันได้อย่างสมบูรณ์ แม้ว่าจะมีเวทมนตร์หรือความปรารถนาแค่ไหนก็ตาม ฉากนี้ทำให้นึกถึง 'The Little Mermaid' ของฮันส์ คริสเตียน แอนเดอร์sen แต่ด้วยมุมมองแบบไทยๆ ที่เน้นความโศกเศร้าและความสูญเสียมากกว่าความหวัง

พระอภัยมณีในรูปแบบการ์ตูนนางเงือกมักถูกตีความด้วยสไตล์ที่โรแมนติกและเต็มไปด้วยจินตนาการ ตัวละครหลักอย่างพระอภัยมณีมักถูกออกแบบให้มีลักษณะสูงสง่า ใบหน้าแหลมคม แต่แฝงด้วยความอ่อนโยนในสายตา ส่วนนางเงือกก็ถูกเน้นให้มีเสน่ห์ด้วยผมยาวสลวยและดวงตาที่สื่อถึงความลึกลับ สิ่งที่ทำให้การ์ตูนนางเงือกแตกต่างคือการผสมผสานระหว่างโลกใต้ทะเลกับเรือนร่างกึ่งมนุษย์ที่ดูอ่อนช้อย ในฉากสำคัญอย่างตอนพระอภัยมณีเล่นปี่ล่อนางเงือก การ์ตูนมักใช้สีน้ำเงินและม่วงเพื่อสร้างบรรยากาศเวทย์มนตร์ บางเวอร์ชันอาจเพิ่มรายละเอียดเช่นเกล็ดเรืองแสงหรือแสงสะท้อนจากใต้น้ำเพื่อให้รู้สึกสมจริง แนวการเล่าเรื่องก็มักปรับให้เข้ายุคสมัยมากขึ้น เช่น การทำให้ตัวละครพูดจาสมัยใหม่หรือมีมุขตลกแทรก แต่ยังคงเค้าโครงเรื่องเดิมไว้

พระอภัยมณี'ฉบับการ์ตูนนางเงือกมีเสน่ห์ที่แตกต่างจากเวอร์ชันอื่นชัดเจน แน่นอนว่ายังคงแก่นเรื่องเดิม แต่การตีความใหม่ผ่านสายตาของศิลปินทำให้มันมีชีวิตชีวาขึ้นอีกแบบ สิ่งที่โดดเด่นคือการเน้นความสัมพันธ์ระหว่างพระอภัยมณีกับนางเงือก ซึ่งในเวอร์ชันนี้ดูโร曼ติกและซับซ้อนกว่าเดิม ฉากที่ทั้งสองพูดคุยกันใต้ท้องทะเลถูกออกแบบให้มีแสงสีน้ำเงินอ่อนๆ สร้างบรรยากาศเหมือนอยู่ในโลกฝัน ส่วนตัวชอบวิธีที่ผู้เขียนเติมรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ เช่น กิริยาท่าทางของนางเงือกเวลารู้สึกไม่มั่นใจ หรือนัยตาของพระอภัยมณีที่สื่อถึงความสงสัยแต่ก็หลงใหล อีกจุดที่แตกต่างคือการเพิ่มฉากแอ็คชันบางส่วนให้ดูตื่นเต้นขึ้น แต่ก็ยังคงอารมณ์ poetic ของงานดั้งเดิมไว้ได้อย่างน่าทึ่ง

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้อ่านฉบับการ์ตูนของ 'พระอภัยมณี' ความคิดแรกที่ผุดขึ้นคือมันเหมาะจะถูกนำไปทำเป็นหนังมากกว่าจะเก็บไว้เป็นหน้ากระดาษเพียงอย่างเดียว ภาพของนางเงือกที่โผล่ขึ้นกลางทะเล, เครื่องดนตรีวิเศษ และการเดินทางที่ยาวไกลทำให้ฉันนึกถึงหนังผจญภัยสมัยเก่า ๆ ที่มีทั้งฉากทะเลกว้างใหญ่และองค์ประกอบแฟนตาซีจัดเต็ม มีการนำเอาตอนของ 'พระอภัยมณี' ไปดัดแปลงเป็นภาพยนตร์และละครโทรทัศน์ไทยในหลายยุค โดยนักทำหนังมักเลือกหยิบเอาตอนเด่น ๆ เช่นตอนนางเงือกมาทำเป็นฉากสำคัญ มากกว่าจะเล่าเรื่องแบบครบทั้งมหากาพย์ จากมุมมองคนชอบชมภาพยนตร์ การจะทำเวอร์ชันการ์ตูนยาวที่เล่าเหตุการณ์ทั้งเรื่องให้ครบต้องใช้ทรัพยากรมากและต้องตัดทอนหลายส่วน จึงเห็นผลงานแอนิเมชันสั้นหรือซีเควนซ์ที่อ้างอิงเนื้อหาแทนที่จะเป็นฟีเจอร์เต็มรูปแบบ แต่เมื่อคิดถึงการดัดแปลงที่มีอยู่แล้วในรูปแบบภาพยนตร์หรือเวที ก็รู้สึกว่ายังมีพื้นที่ให้ผู้สร้างสมัยใหม่มาลองตีความใหม่ได้อีกมาก และฉันคอยตั้งตารอผลงานที่กล้าพอจะจับเอาจิตวิญญาณของ 'นางเงือก' มาเล่าแบบสดใหม่

ฉากทะเลกับเพลงโหมโรงจากบทกวีชิ้นนี้ยังคงอยู่ในหัวเสมอ — เมื่อพูดถึง 'พระอภัยมณี' ในรูปแบบภาพเคลื่อนไหว คนที่ผมนึกถึงเป็นคนแรกคือเปียก ผู้นำทางวงการแอนิเมชันไทยรุ่นบุกเบิก เป้าหมายของงานของเขาไม่ใช่การทำสำเนาบทกวีเป๊ะ ๆ แต่เป็นการหยิบเอาตัวละครอย่างสุดสาครมาขยายให้เป็นภาพเคลื่อนไหวที่เด็ก ๆ ดูได้ รุ่นผมโตมากับผลงานแอนิเมชันไทยคลาสสิกที่มีการอ้างอิงถึงเนื้อหาจาก 'พระอภัยมณี' — โดยเฉพาะภาพยนตร์แอนิเมชันเก่า ๆ ที่นำตัวละครย่อยจากเรื่องนี้มาสร้างเป็นเรื่องราวของตัวเอง ผมมักเล่าให้คนรุ่นใหม่ฟังว่า ไม่ควรมองว่า 'พระอภัยมณีการ์ตูน' เป็นผลงานเดียวเสมอไป เพราะมีทั้งฉบับการ์ตูนเล่มในนิตยสาร ฉบับภาพยนตร์แอนิเมชัน และฉบับภาพประกอบหนังสือเด็ก ซึ่งแต่ละฉบับจะมีผู้วาดและผู้ผลิตต่างกันไป ถ้าคุณกำลังมองหาชื่อผู้วาดและสตูดิโอสำหรับฉบับใดฉบับหนึ่ง วิธีที่เร็วที่สุดคือตรวจดูเครดิตบนปกหรือคำนำของฉบับนั้น เพราะศิลปินและสตูดิโอมักจะระบุไว้ชัดเจน — แต่โดยรวมแล้วงานแอนิเมชันเชิงพาณิชย์ที่เกี่ยวข้องกับตัวละครจาก 'พระอภัยมณี' มักจะถูกนำไปสร้างโดยทีมแอนิเมเตอร์ของไทยที่ผสมผสานสไตล์ไทยดั้งเดิมกับเทคนิคสมัยใหม่

แอนิเมชันเวอร์ชันคลาสสิกที่ผมชอบพูดถึงบ่อยๆ คือ 'สุดสาคร' ซึ่งย่อมาจากโลกของ 'พระอภัยมณี' ในรูปแบบภาพยนตร์การ์ตูนดั้งเดิม งานชิ้นนี้มีมิติทั้งงานศิลป์แบบวินเทจและการใช้เทคนิคแอนิเมชันแบบดั้งเดิม ดูแล้วรู้สึกถึงลมหายใจของยุคหนึ่งที่ยังคงอบอวลในภาพกับเสียง แหล่งที่มักจะเจอเวอร์ชันนี้ออนไลน์ได้บ่อยคือช่องทางที่ดูแลผลงานภาพยนตร์เก่า เช่นช่องของสถาบันหรือหอภาพยนตร์ที่มีการเปิดเผยผลงานเก่าสู่สาธารณะ เจ้าของลิขสิทธิ์บางครั้งปล่อยคลิปเต็มหรือบางส่วนลงบนแพลตฟอร์มวิดีโอสาธารณะ ในกรณีของงานเก่าๆ แบบนี้ มักจะมีการปล่อยแบบเต็มความยาวหรือย่อส่วนให้ชมได้เป็นช่วงๆ เมื่อจะหาดู แนะนำให้มองหาชื่อเรื่องเป็นคีย์เวิร์ดหลัก เช่น 'สุดสาคร' หรือ 'พระอภัยมณี การ์ตูน' แล้วสังเกตว่าช่องที่ปล่อยเป็นช่องทางทางการหรือไม่ เพราะช่องทางทางการมักให้ภาพและเสียงที่คมชัดกว่า รวมถึงมีข้อมูลประกอบที่เชื่อถือได้ การได้เห็นงานเก่าๆ แบบนี้เต็มเรื่องเป็นอะไรที่เติมพลังnostalgia ให้มากทีเดียว