นายกหญิงคนแรกของไทยคือใครและเข้ารับตำแหน่งเมื่อไร?

ยังจำบรรยากาศการเลือกตั้งปีนั้นได้ชัดเจนในแบบที่ทำให้หัวใจเต้นแรงมาก: ใคร ๆ ก็พูดถึงการมีผู้หญิงคนนึงขึ้นมานั่งเก้าอี้นายกรัฐมนตรีเป็นครั้งแรกของประเทศ ผมรู้สึกตื่นเต้นเพราะผู้หญิงคนนั้นคือ 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' และเธอเป็นตัวแทนจากพรรคที่เรียกว่า 'พรรคเพื่อไทย' ซึ่งชนะการเลือกตั้งใหญ่ในปี 2554 ความหมายสำหรับผมไม่ใช่แค่เรื่องเพศเท่านั้น แต่เป็นสัญญะของการเมืองแบบใหม่ในระดับหนึ่ง—คนธรรมดาที่คุ้นเคยกับประชานิยมเองก็สามารถผลักดันตัวแทนเข้ามาได้ มองย้อนกลับผมยังหวังว่าการมีนายกหญิงคนนั้นทำให้หน้าตาของการเมืองไทยดูหลากหลายขึ้น แม้ว่าจะมีความขัดแย้งและบททดสอบรออยู่มากก็ตาม ผมยังคิดว่าเหตุการณ์นั้นเป็นบทเรียนสำคัญเรื่องการรินเสียงของประชาชนสู่สถาบันการเมือง

การได้เห็นผู้หญิงขึ้นสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีครั้งแรกในประเทศเป็นหน้าประวัติศาสตร์ที่ทำให้ภาพความเป็นไปได้ของผู้หญิงเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด ความรู้สึกแรกที่ผมมีคือความภูมิใจแบบเรียบง่าย เพราะมันเหมือนเปิดประตูให้กับรุ่นต่อไป—เด็กผู้หญิงที่เห็นแล้วจะรู้สึกว่าเขาก็มีสิทธิ์เข้ามาในสนามเดียวกันได้ แต่พอผ่านการสังเกตการณ์นานขึ้นก็เริ่มเข้าใจว่าการเป็นสัญลักษณ์เพียงอย่างเดียวไม่พอ การสื่อสารเชิงสัญลักษณ์ช่วยลดอคติทางเพศบางส่วน แต่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างต้องการนโยบายต่อเนื่อง เช่น การส่งเสริมการศึกษา การสนับสนุนให้ผู้หญิงเข้าร่วมพรรคการเมือง และการปรับระบบที่กีดกันในที่ทำงาน นอกจากนี้ยังมีผลด้านสังคมที่แยกออกมาได้ชัด เช่น สื่อมีแนวโน้มจะจับประเด็นเรื่องภาพลักษณ์และชีวิตส่วนตัวของผู้นำหญิงมากกว่าผู้นำชาย ซึ่งทำให้ความพยายามในการทำงานเชิงนโยบายถูกบดบังในบางครั้ง ผลรวมคือผมมองว่าเธอทำหน้าที่เป็นประตูบานสำคัญ แต่การเดินผ่านประตูนั่นยังต้องการคนและนโยบายมากกว่าหนึ่งคนจะทำได้คนเดียว

ความวุ่นวายในบ้านเมืองช่วงปลายปี 2556-2557 เป็นเรื่องที่ฉันติดตามอย่างใกล้ชิดและยังสะท้อนถึงความแตกแยกของสังคมอย่างชัดเจน ฉันเห็นว่าเหตุการณ์หลักที่เริ่มเป็นวิกฤตคือการผลักดันร่างพ.ร.บ.นิรโทษกรรมซึ่งปลุกกระแสไม่พอใจจากคนในเมืองใหญ่และฝ่ายตรงข้าม มวลชนออกมาชุมนุมกันเป็นจำนวนมาก จนเกิดการปิดล้อมสถานที่ราชการและการชุมนุมยืดเยื้อ กลุ่มผู้ชุมนุมเรียกร้องให้มีการปฏิรูปก่อนกลับสู่การเลือกตั้ง ทำให้รัฐบาลต้องเผชิญกับแรงกดดันทางการเมืองที่หนักขึ้นทุกวัน ในมุมมองของฉัน วิกฤตชุดนี้ไม่ใช่แค่การประท้วงธรรมดา แต่นำไปสู่การชัตดาวน์เมืองและกระทบต่อความเชื่อมั่นของสถาบันการเมือง ทั้งยังเป็นจุดชนวนให้เหตุการณ์ต่อมาทวีความรุนแรงจนการเมืองไม่สามารถเดินหน้าตามปกติได้ ฉันรู้สึกว่าความแตกต่างทางอุดมการณ์และการขาดพื้นที่ประนีประนอมทำให้ปัญหาลุกลามอย่างที่เห็น

นโยบายที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือโครงการรับจำนำข้าวของรัฐบาลหญิงคนแรกของไทย ซึ่งกลายเป็นทั้งจุดเด่นและปมใหญ่ของยุคสั้น ๆ นั้น มุมมองส่วนตัวของฉันคือโครงการนี้ตั้งใจช่วยเกษตรกรรายย่อยโดยการรับซื้อข้าวในราคาที่สูงกว่าตลาด เพื่อเพิ่มรายได้ให้ชาวนาและกระตุ้นเศรษฐกิจภาคเกษตร แต่ผลลัพธ์ทางการบริหารและงบประมาณกลับซับซ้อนขึ้นจนเกิดหนี้ค้างชำระและการท้วงติงเรื่องการจัดการค่าใช้จ่าย การถูกวิพากษ์วิจารณ์ไม่ใช่เพียงเพราะเจตนาแนวคิดช่วยเหลือ แต่เป็นเพราะช่องว่างในการดำเนินงานและการตรวจสอบที่ไม่รัดกุม ซึ่งท้ายที่สุดทำให้ประเด็นนี้กลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อความเชื่อมั่นของสังคมและการเมืองของประเทศอย่างชัดเจน

สิ่งที่เด่นชัดที่สุดสำหรับฉันคือการเป็นสัญลักษณ์ที่หนักแน่นของการเปลี่ยนแปลงทางสังคม มากกว่าการเปลี่ยนแปลงเชิงสถาบันอย่างถาวร ฉันมองว่านายกหญิงคนแรกของไทยทำหน้าที่เป็นตัวแทนเชิงสัญลักษณ์ที่สำคัญ — เป็นหลักฐานว่าเพศไม่ได้เป็นอุปสรรคเชิงรูปแบบอีกต่อไปสำหรับตำแหน่งสูงสุดทางการเมืองของประเทศ การปรากฏตัวของเธอช่วยเปิดบทสนทนาเรื่องการมีส่วนร่วมของผู้หญิงในระดับการเมืองสูง และทำให้คนรุ่นใหม่เห็นว่าการเมืองระดับบนไม่ใช่สนามแข่งขันของผู้ชายเท่านั้น อย่างไรก็ตาม สัญลักษณ์ไม่เท่ากับการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง ฉันเห็นว่าแม้การแต่งตั้งและภาพลักษณ์จะทรงพลัง แต่การเปลี่ยนแปลงกฎหมาย นโยบายองค์กร หรือวัฒนธรรมภายในพรรคและสถาบันรัฐยังคงจำเป็น ต้องมีการสร้างเครือข่าย สนับสนุนผู้หญิงในการเมืองระดับท้องถิ่น และระบบค่านิยมที่ยอมรับบทบาทผู้นำหญิงอย่างต่อเนื่อง จบด้วยความคิดที่ว่า บางครั้งการเริ่มต้นด้วยสัญลักษณ์คือก้าวแรก แต่ก้าวถัดไปต้องมีงานเชิงระบบตามมา

พูดถึงนายกรัฐมนตรีหญิงของไทยแล้วมีเพียงคนเดียวเท่านั้น: 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' เป็นชื่อที่แฟนข่าวการเมืองทุกยุคมักจะยกขึ้นมาเสมอ เราเห็นเธอรับตำแหน่งหลังการเลือกตั้งในปี 2554 และอยู่ในตำแหน่งจนถึงปี 2557 ช่วงเวลานั้นเต็มไปด้วยความหวัง ความขัดแย้ง และการถกเถียงเรื่องนโยบายสวัสดิการของรัฐและการบริหารประเทศ ในฐานะคนที่ติดตามภาพรวมการเมืองไทยมานาน ความสำคัญเชิงสัญลักษณ์ของการที่มีนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรกของประเทศยังคงเด่นชัด การขึ้นสู่อำนาจของเธอสะท้อนการเปลี่ยนแปลงในทางการเมืองที่ผสมผสานทั้งการเลือกตั้งและแรงหนุนจากฐานเสียง แต่เส้นทางก็เต็มไปด้วยอุปสรรค ทั้งแรงต้านทางการเมืองและการตัดสินใจทางกฎหมายที่นำไปสู่การพ้นจากตำแหน่ง เรื่องราวของเธอสอนให้เราเห็นว่าการเป็นผู้นำหญิงในบริบทที่ซับซ้อนแบบนี้ต้องรับมือมากกว่าแค่นโยบาย นอกเหนือจากข้อเท็จจริงเชิงประวัติศาสตร์แล้ว ฉันยังมองว่าการปรากฏตัวของเธอเป็นจุดเริ่มต้นให้บทสนทนาเรื่องบทบาทหญิงในเวทีการเมืองไทยมีพื้นที่กว้างขึ้น

ดิฉันชอบนึกถึงโมเมนต์ที่ทำให้วงการความงามไทยเปลี่ยนหน้าประวัติศาสตร์ และหนึ่งในนั้นคือวันที่ประเทศไทยมีนางงามจักรวาลเป็นคนแรก: ปี พ.ศ. 2508 หรือค.ศ. 1965 นี่แหละคือปีที่หญิงสาวไทยก้าวขึ้นสู่เวทีโลกอย่างเต็มภาคภูมิ เหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นในปลายเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2508 เมื่อการประกวด 'Miss Universe' จัดขึ้นและมงกุฎตกเป็นของผู้แทนจากประเทศไทย นี่ไม่ใช่แค่การชนะบนเวที แต่เป็นสัญญาณว่าวัฒนธรรมและความสามารถของหญิงไทยสามารถสื่อสารกับคนทั่วโลกได้อย่างชัดเจน ความรู้สึกภูมิใจทั้งประเทศในยุคนั้นส่งแรงสั่นสะเทือนที่ต่อเนื่องมายังรุ่นต่อๆ มา มองย้อนกลับไป การได้ตำแหน่งนี้มีผลต่อวงการบันเทิง แฟชั่น และการทูตด้านวัฒนธรรมอย่างมาก ภาพของผู้ชนะกลายเป็นแบบอย่างให้หญิงไทยเห็นว่าการประกวดระดับโลกไม่ใช่เรื่องไกลตัว ความสำเร็จนั้นช่วยเปิดประตูให้ผู้หญิงไทยได้มีพื้นที่บนเวทีนานาชาติ ทั้งยังเปลี่ยนมุมมองของคนในประเทศต่อบทบาทและศักยภาพของผู้หญิงในยุคสมัยนั้นด้วย ถึงตอนนี้หลายคนอาจมองไปที่รายการประกวดสมัยใหม่และเทียบรุ่นต่อรุ่น แต่การได้ตำแหน่งในปี 2508 ยังคงเป็นหน้าประวัติศาสตร์ที่ยากจะลบเลือน และสำหรับฉัน มันเป็นเรื่องราวที่ยังคงสร้างแรงบันดาลใจได้ทุกครั้งที่หยิบมานึกถึง

ชื่อที่โดดเด่นที่สุดคืออาภัสรา หงสกุล ซึ่งเธอคือนางงามจักรวาลคนแรกของไทย หลังจากคว้ามงกุฎ 'Miss Universe' ในปี 1965 ชื่อของเธอก็กลายเป็นสัญลักษณ์ด้านความงามและความสง่างามของยุคสมัยนั้น ความสำเร็จครั้งนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่รางวัลส่วนบุคคล แต่เป็นเหตุการณ์ที่ทำให้วงการประกวดในประเทศถูกมองเห็นและให้ความสำคัญมากขึ้น ทั้งยังเป็นแรงบันดาลใจให้ผู้หญิงไทยรุ่นหลังกล้าที่จะเข้าประกวดและแสดงความมั่นใจในเวทีระดับนานาชาติ การชนะของอาภัสราคือจุดเริ่มต้นของเรื่องเล่าเกี่ยวกับศักยภาพของผู้หญิงไทยในบริบทสากล ชัยชนะของเธอมีผลกระทบต่อภาพลักษณ์และวัฒนธรรมความงามในบ้านเราอย่างชัดเจน เพราะมันทำให้สื่อมวลชนและสังคมทั่วไปให้ความสนใจในเรื่องแฟชั่น การแต่งกาย และการพูดต่อหน้าสาธารณะมากขึ้น หลายคนยังยกภาพชุดราตรีและท่าทางบนเวทีของเธอเป็นมาตรฐานความสง่างามที่ควรเอาเยี่ยงอย่าง และต่อมามีรุ่นน้องหลายคนที่เดินตามรอยซึ่งสุดท้ายก็มีอีกคนที่คว้ามงกุฎได้เหมือนกัน คือ ปรนทิพย์ นาคหิรัญกนก (หรือที่รู้จักกันในชื่อ บุ๋ม สยาม) ที่ชนะ 'Miss Universe' ในปี 1988 การที่ไทยมีผู้ชนะมากกว่า 1 ครั้งช่วยตอกย้ำว่าประเทศนี้มีศักยภาพและวัฒนธรรมการเตรียมตัวสำหรับเวทีระดับโลกที่แข็งแกร่งขึ้นเรื่อย ๆ การมองย้อนกลับไปในบริบทยุคปัจจุบัน ทำให้ฉันรู้สึกว่ารากฐานที่อาภัสราทิ้งไว้ยังมีชีวิตอยู่ ไม่ว่าจะเป็นการให้ความสำคัญกับการศึกษา บุคลิกภาพ และการนำเสนอความคิดเห็นอย่างมีสติในที่สาธารณะ ยิ่งสมัยนี้เวทีประกวดยกระดับให้หนักไปทางการเป็นตัวแทนเชิงสังคมและการทำงานเพื่อชุมชนมากขึ้น ความเรียบหรูและท่าทีสง่างามของรุ่นก่อน ๆ อย่างเธอยังคงถูกหยิบยกมาเป็นบทเรียนในการฝึกซ้อมและเตรียมตัว ทั้งในด้านการแต่งกาย จิตวิทยาการพูด และการจัดการภาพลักษณ์ ส่วนตัวแล้ว ฉันยกให้ความสำเร็จของอาภัสราเป็นหนึ่งในหน้าประวัติศาสตร์ความภาคภูมิใจของไทยที่ผสมผสานความงามกับการเป็นตัวแทนของสังคม และรู้สึกดีทุกครั้งที่เห็นเรื่องราวเหล่านี้ถูกเล่าขานต่อกันไป

บอกเลยว่า 'บิ๊กโจ๊ก' เป็นชื่อที่คนไทยส่วนใหญ่จำได้ทันทีเพราะความเป็นคนหน้าสื่อและงานจับกุมคดีดังหลายครั้ง ฉันมองว่า 'บิ๊กโจ๊ก' คือ สุรเชษฐ์ หักพาล อดีตผู้บัญชาการตำรวจกองบังคับการตรวจคนเข้าเมืองและผู้บริหารตำรวจที่มีโปรไฟล์เด่น เขาเป็นคนที่ถูกจับตามองจากการนำคดีข้ามชาติและคดีที่เกี่ยวกับอาชญากรรมสำคัญมาสู่สาธารณะ ทั้งยังมีภาพลักษณ์ค่อนข้างเข้มแข็งในการสื่อสารกับสื่อ ทำให้สื่อเรียกเขาด้วยฉายา 'บิ๊กโจ๊ก' มากกว่าชื่อจริง ฉันยังจำได้ถึงช่วงที่เขาถูกย้ายตำแหน่งและมีคำวิจารณ์ตามมา แต่องค์ประกอบสำคัญคือหลังจากเวลาที่อยู่ในตำแหน่งสายบังคับบัญชาในตำรวจ เขาได้ปรับบทบาทมาเป็นที่ปรึกษาในหน่วยงานระดับรัฐบาล ปัจจุบันเขาทำหน้าที่เป็นที่ปรึกษาพิเศษในสำนักนายกรัฐมนตรี ทำงานเกี่ยวกับด้านความมั่นคงและประสานงานกับหน่วยงานรัฐต่าง ๆ ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนแปลงจากงานภาคปฏิบัติในสนามตำรวจสู่บทบาทเชิงนโยบายและการให้คำปรึกษาแบบสูงขึ้น นี่แหละคือภาพรวมของคนที่หลายคนเรียกสั้น ๆ ว่า 'บิ๊กโจ๊ก' และตำแหน่งปัจจุบันที่เขาดำรงอยู่

รายชื่อของนายกรัฐมนตรีไทยที่ครองตำแหน่งยาวนานที่สุดถ้าดูแบบรวมระยะเวลาทั้งหมด จะเห็นชัดว่ามีไม่กี่คนที่ยืนยาวกว่าคนอื่น ๆ ผมมองว่าอันดับหนึ่งคือ 'จอมพล ป. พิบูลสงคราม' — ถารวมทั้งสองช่วงที่เขาดำรงตำแหน่ง (ก่อนสงครามและหลังสงคราม) แล้ว ผลรวมออกมายาวที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย อยู่ราวๆ มากกว่าสิบปีครึ่งซึ่งมากกว่าผู้นำรายอื่นอย่างเห็นได้ชัด ส่วนอันดับรองลงมาจะเป็นผู้ที่อยู่ในตำแหน่งติดต่อกันหลายปีภายหลังยุคพ.ศ. 2500 เช่น 'ประยุทธ์ จันทร์โอชา' ที่อยู่ได้ราวๆ เกือบสิบปี และ 'เปรม ติณสูลานนท์' ที่มีช่วงเวลาที่ยาวนานต่อเนื่องกันหลายปีเช่นกัน ผมชอบคิดเรื่องนี้แบบเปรียบเทียบกับการเป็นหัวหน้าทีมยาว ๆ — บางคนได้ที่นั่งนานเพราะสถานการณ์บ้านเมืองเอื้อ บางคนได้เพราะการเมืองในสมัยนั้นนิ่งกว่าหรือมีกลไกการสืบทอดอำนาจต่างกัน การนับแบบรวม (cumulative) จึงเป็นวิธีที่ยุติธรรมในการบอกว่าใครคือคนที่มีอิทธิพลยาวนานที่สุด ทั้งในเชิงนโยบายและการบริหารประเทศ ชื่อที่ผมหยิบยกมานี้จึงมักถูกยกขึ้นเมื่อคุยกันเรื่องระยะเวลาการครองตำแหน่งของนายกรัฐมนตรีไทย