นายกรัฐมนตรีไทยทั้งหมด

รายชื่อของนายกรัฐมนตรีไทยเป็นเรื่องที่ผมติดตามมานาน และถ้าจะสรุปแบบจับใจความให้ชัดจะเห็นว่าเริ่มจากยุคการเปลี่ยนแปลงการปกครองปี 2475 จนถึงปัจจุบันมีคนจำนวนมากที่เคยขึ้นดำรงตำแหน่ง ด้านล่างนี้ผมรวบรวมรายชื่อบุคคลที่เคยเป็นนายกรัฐมนตรีของไทย (เรียงตามลำดับยุคและความเป็นที่รู้จัก) ให้ครบถ้วนในเชิงภาพรวมเพื่อให้เห็นพัฒนาการของการเมืองไทย

รายชื่อที่ผมระบุได้รวมทั้ง: พระยามโนปกรณ์นิติธาดา, พระยาพหลพลพยุหเสนา, จอมพลแปลก พิบูลสงคราม, หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช, คึกฤทธิ์ ปราโมช (ชื่อที่รู้จักกันทั่วไปว่าคึกฤทธิ์), ควง อภัยวงศ์, ทวี บุณยเกตุ, เสนีย์ ปราโมช, ปรีดี พนมยงค์, ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์, ประพาศ? (หมายเหตุ:ชื่อบางคนมีรูปพ้อง/ชื่อลูกเล่นในแหล่งต่าง ๆ), สฤษดิ์ ธนะรัชต์, ถนอม กิตติขจร, สัญญา ธรรมศักดิ์, สุจินดา คราประยูร, เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์, เปรม ติณสูลานนท์, ชาติชาย ชุณหะวัณ, อานันท์ ปันยารชุน, ชวน หลีกภัย, บรรหาร ศิลปอาชา, ชวลิต ยงใจยุทธ, ทักษิณ ชินวัตร, สุรยุทธ์ จุลานนท์, สมชาย วงศ์สวัสดิ์, สมัก (สมัก? ในที่นี้หมายถึง สมาคมชื่อต่าง ๆ), สมชาย? (รายชื่อบางชื่ออาจเรียกต่างกันในเอกสารเก่า), สมัคร สุนทรเวช, อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร, ประยุทธ์ จันทร์โอชา, และเศรษฐา ทวีสิน (สเร็ธฐา/เศรษฐา ทวีสิน) เป็นต้น

การเรียงและการตั้งชื่อตามเอกสารทางประวัติศาสตร์บางชุดอาจจะต่างกันเล็กน้อย แต่โดยรวมรายชื่อที่ผมยกมาจะครอบคลุมผู้ที่เคยดำรงตำแหน่งสำคัญไว้ค่อนข้างครบ และถ้าจะไล่เป็นรายบุคคลตามปีที่ขึ้นดำรงตำแหน่งก็จะเห็นช่วงสลับกันระหว่างผู้นำจากกองทัพกับผู้นำพลเรือนที่ผลักดันนโยบายแตกต่างกันไป ปิดท้ายผมรู้สึกว่าการดูรายชื่อเหล่านี้ช่วยให้เห็นภาพใหญ่ของการเมืองไทยชัดขึ้น และเป็นจุดเริ่มต้นดี ๆ สำหรับใครอยากศึกษาต่อ

รายชื่อของนายกรัฐมนตรีไทยที่ครองตำแหน่งยาวนานที่สุดถ้าดูแบบรวมระยะเวลาทั้งหมด จะเห็นชัดว่ามีไม่กี่คนที่ยืนยาวกว่าคนอื่น ๆ

ผมมองว่าอันดับหนึ่งคือ 'จอมพล ป. พิบูลสงคราม' — ถารวมทั้งสองช่วงที่เขาดำรงตำแหน่ง (ก่อนสงครามและหลังสงคราม) แล้ว ผลรวมออกมายาวที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย อยู่ราวๆ มากกว่าสิบปีครึ่งซึ่งมากกว่าผู้นำรายอื่นอย่างเห็นได้ชัด ส่วนอันดับรองลงมาจะเป็นผู้ที่อยู่ในตำแหน่งติดต่อกันหลายปีภายหลังยุคพ.ศ. 2500 เช่น 'ประยุทธ์ จันทร์โอชา' ที่อยู่ได้ราวๆ เกือบสิบปี และ 'เปรม ติณสูลานนท์' ที่มีช่วงเวลาที่ยาวนานต่อเนื่องกันหลายปีเช่นกัน

ผมชอบคิดเรื่องนี้แบบเปรียบเทียบกับการเป็นหัวหน้าทีมยาว ๆ — บางคนได้ที่นั่งนานเพราะสถานการณ์บ้านเมืองเอื้อ บางคนได้เพราะการเมืองในสมัยนั้นนิ่งกว่าหรือมีกลไกการสืบทอดอำนาจต่างกัน การนับแบบรวม (cumulative) จึงเป็นวิธีที่ยุติธรรมในการบอกว่าใครคือคนที่มีอิทธิพลยาวนานที่สุด ทั้งในเชิงนโยบายและการบริหารประเทศ ชื่อที่ผมหยิบยกมานี้จึงมักถูกยกขึ้นเมื่อคุยกันเรื่องระยะเวลาการครองตำแหน่งของนายกรัฐมนตรีไทย

ประวัติการเมืองไทยฉีกภาพจำแบบเรียบง่ายอยู่เสมอ และเมื่อลองมองว่าผู้นำรัฐบาลเคยสังกัดพรรคไหนบ้าง ผมเห็นว่ามันต้องมองเป็นทั้งเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์และการเมืองร่วมกัน

ในมุมกว้าง ๆ พรรคที่เคยมีนายกรัฐมนตรีเป็นสมาชิกหรือเป็นตัวแทน ได้แก่ กลุ่มที่เกิดขึ้นหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง เช่นขบวนการ 'คณะราษฎร' ในช่วงแรก พรรคการเมืองแบบทางการอย่าง 'สำนักเสรีไทย' และพรรคที่ก่อตั้งในยุคหลังสงครามโลกที่หลากหลาย เช่นพรรคอนุรักษ์นิยม พรรคกลาง รวมทั้งพรรคทหาร/พรรคร่วมรัฐบาลในยุคคาบเกี่ยวระหว่างรัฐประหารและการเลือกตั้ง

นอกจากนั้นยังมีพรรคสมัยใหม่ที่ผู้นำที่มาจากการเลือกตั้งสังกัด เช่นพรรคแนวประชานิยม พรรคอนุรักษ์นิยมรุ่นใหม่ และพรรคสนับสนุนรัฐบาลชุดทหารในช่วงหลัง ผมมักคิดว่าสิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่แค่ชื่อตัวพรรค แต่เป็นบทบาทที่พรรคเหล่านั้นเล่นขณะนั้น—เป็นฟากเลือกตั้ง เป็นฟากสนับสนุนจากกองทัพ หรือเป็นกลุ่มคนกลางที่เรียกร้องเสถียรภาพ แม้จะยากจะย่อยให้เป็นลิสต์สั้น ๆ แต่ภาพรวมคือมีทั้งพรรคดั้งเดิม พรรคใหม่ และผู้นำที่ไม่ได้สังกัดพรรคใดเลย ซึ่งทั้งหมดร่วมกันร้อยเรียงประสบการณ์การเป็นนายกรัฐมนตรีของไทย

เริ่มจากแหล่งทางการที่ให้ข้อมูลตรงและเป็นหลักฐานที่สุดก่อนเลย — 'ราชกิจจานุเบกษา' กับ 'ทำเนียบรัฐบาล' คือสองที่ที่ฉันมักยกขึ้นเป็นจุดตั้งต้น เพราะใน 'ราชกิจจานุเบกษา' จะมีประกาศแต่งตั้งหรือพ้นจากตำแหน่งของนายกรัฐมนตรีอย่างเป็นทางการ ส่วนหน้าเว็บของ 'ทำเนียบรัฐบาล' มักรวบรวมประวัติย่อ ข้อมูลสมัยดำรงตำแหน่ง และการแถลงข่าวที่ช่วยเรียงลำดับไทม์ไลน์ได้ชัดเจน

เมื่อต้องจัดไทม์ไลน์จริง ๆ ฉันจะจับวันที่จากประกาศในราชกิจจานุเบกษา แล้วใช้ข้อมูลจากทำเนียบฯ เติมฉากหลัง เช่น เหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นระหว่างดำรงตำแหน่ง เทคนิคนี้ช่วยแยกระหว่างวันที่ประกาศอย่างเป็นทางการกับเหตุการณ์ที่มีผลต่อการเมืองหรือสังคมโดยรวม และทำให้ไทม์ไลน์ไม่เพียงแค่รายชื่อกับวันแต่มีบริบทที่อ่านแล้วเข้าใจง่ายขึ้น

พูดถึงนายกรัฐมนตรีหญิงของไทยแล้วมีเพียงคนเดียวเท่านั้น: 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' เป็นชื่อที่แฟนข่าวการเมืองทุกยุคมักจะยกขึ้นมาเสมอ เราเห็นเธอรับตำแหน่งหลังการเลือกตั้งในปี 2554 และอยู่ในตำแหน่งจนถึงปี 2557 ช่วงเวลานั้นเต็มไปด้วยความหวัง ความขัดแย้ง และการถกเถียงเรื่องนโยบายสวัสดิการของรัฐและการบริหารประเทศ

ในฐานะคนที่ติดตามภาพรวมการเมืองไทยมานาน ความสำคัญเชิงสัญลักษณ์ของการที่มีนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรกของประเทศยังคงเด่นชัด การขึ้นสู่อำนาจของเธอสะท้อนการเปลี่ยนแปลงในทางการเมืองที่ผสมผสานทั้งการเลือกตั้งและแรงหนุนจากฐานเสียง แต่เส้นทางก็เต็มไปด้วยอุปสรรค ทั้งแรงต้านทางการเมืองและการตัดสินใจทางกฎหมายที่นำไปสู่การพ้นจากตำแหน่ง เรื่องราวของเธอสอนให้เราเห็นว่าการเป็นผู้นำหญิงในบริบทที่ซับซ้อนแบบนี้ต้องรับมือมากกว่าแค่นโยบาย นอกเหนือจากข้อเท็จจริงเชิงประวัติศาสตร์แล้ว ฉันยังมองว่าการปรากฏตัวของเธอเป็นจุดเริ่มต้นให้บทสนทนาเรื่องบทบาทหญิงในเวทีการเมืองไทยมีพื้นที่กว้างขึ้น

แถวแรกผมมักจะมองไปที่แหล่งข้อมูลทางการก่อนเลย เพราะข้อมูลทางการมักมีความน่าเชื่อถือและจัดรูปแบบได้ง่ายเมื่อจะทำแผนภูมิ

ผมแนะนำให้ดูที่เว็บไซต์ของ 'ทำเนียบรัฐบาล' และสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี ซึ่งมักมีรายชื่อนายกรัฐมนตรีพร้อมวันดำรงตำแหน่งเป็นตารางหรือหน้าเว็บสรุปไว้ เมื่อรวมกับข้อมูลจากสภาผู้แทนราษฎรและหอจดหมายเหตุแห่งชาติ จะช่วยยืนยันวันที่เริ่ม-สิ้นสุดของแต่ละสมัยอย่างชัดเจน

ยังควรเช็กกับราชกิจจานุเบกษา เพราะประกาศราชการบางอย่างประกาศตำแหน่งรับผิดชอบหรือแต่งตั้งอย่างเป็นทางการ จัดเรียงข้อมูลจากสามแหล่งนี้แล้วจะได้ตารางที่ครบถ้วนและเชื่อถือได้ สำหรับผม การรวมแหล่งข้อมูลหลายฝั่งช่วยป้องกันความสับสนเรื่องนายกชั่วคราวหรือผู้รักษาการที่มักไม่ถูกนับในลิสต์ทั่วไป

ความวุ่นวายในบ้านเมืองช่วงปลายปี 2556-2557 เป็นเรื่องที่ฉันติดตามอย่างใกล้ชิดและยังสะท้อนถึงความแตกแยกของสังคมอย่างชัดเจน

ฉันเห็นว่าเหตุการณ์หลักที่เริ่มเป็นวิกฤตคือการผลักดันร่างพ.ร.บ.นิรโทษกรรมซึ่งปลุกกระแสไม่พอใจจากคนในเมืองใหญ่และฝ่ายตรงข้าม มวลชนออกมาชุมนุมกันเป็นจำนวนมาก จนเกิดการปิดล้อมสถานที่ราชการและการชุมนุมยืดเยื้อ กลุ่มผู้ชุมนุมเรียกร้องให้มีการปฏิรูปก่อนกลับสู่การเลือกตั้ง ทำให้รัฐบาลต้องเผชิญกับแรงกดดันทางการเมืองที่หนักขึ้นทุกวัน

ในมุมมองของฉัน วิกฤตชุดนี้ไม่ใช่แค่การประท้วงธรรมดา แต่นำไปสู่การชัตดาวน์เมืองและกระทบต่อความเชื่อมั่นของสถาบันการเมือง ทั้งยังเป็นจุดชนวนให้เหตุการณ์ต่อมาทวีความรุนแรงจนการเมืองไม่สามารถเดินหน้าตามปกติได้ ฉันรู้สึกว่าความแตกต่างทางอุดมการณ์และการขาดพื้นที่ประนีประนอมทำให้ปัญหาลุกลามอย่างที่เห็น

ลองนึกภาพรวมแบบคร่าวๆ ว่านายกรัฐมนตรีได้รับอะไรบ้าง นอกจากเงินเดือนหลักแล้วสิ่งที่เพิ่มเข้ามาคือค่าตอบแทนหลากหลายรูปแบบซึ่งถ้านับรวมกันแล้วตัวเลขไม่ใช่น้อยเลย

ฉันจะเริ่มจากพื้นฐานก่อน เงินเดือนประจำของนายกรัฐมนตรีมักอยู่ในระดับหลักแสนต่อเดือน (โดยประมาณ) ซึ่งเป็นเงินเดือนภาครัฐตามตำแหน่งและเกรดขั้นเงินเดือน หลังจากนั้นจะมีเงินเบี้ยเลี้ยงบางประเภท ค่าตอบแทนพิเศษสำหรับการปฏิบัติหน้าที่ และค่าตอบแทนในการเป็นรัฐมนตรีหรือประธานคณะกรรมการต่าง ๆ ที่อาจเพิ่มขึ้นอีกเล็กน้อย การคำนวณรวมกันในหนึ่งปีจึงมักได้ตัวเลขเป็นหลักล้านบาทในภาพรวม

นอกจากตัวเงินที่จ่ายตรงแล้วสวัสดิการที่รัฐจัดให้ก็ต้องนับด้วย เช่น บ้านพักราชการ การรักษาพยาบาลที่ครอบคลุม การรักษาความปลอดภัย รถยนต์และคนขับ เจ้าหน้าที่ประจำสำนักงาน ค่าใช้จ่ายด้านการเดินทาง และงบสำหรับการทำงานของสำนัก นั่นหมายความว่าถ้าประเมินเป็นมูลค่าทางเศรษฐกิจโดยรวม รายได้รวมและสวัสดิการอาจสูงกว่าตัวเงินเดือนที่เห็นบนสลิปมากทีเดียว ฉันมองว่าพอเข้าใจภาพรวมแบบนี้แล้วการถกเถียงเรื่องความโปร่งใสและความคุ้มค่าของสวัสดิการก็ควรถูกพูดถึงบ่อยขึ้น — เหมือนที่เห็นในซีรีส์การเมืองอย่าง 'House of Cards' ที่ชี้ให้เห็นความต่างระหว่างตำแหน่งกับการรับรู้ของสาธารณะ

ยุคหนึ่งที่การเมืองไทยเปลี่ยนหน้า ฉันยังจำความตื่นเต้นจากข่าวใหญ่ได้ชัดเจน 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' คือผู้หญิงคนแรกที่ได้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของไทย เธอเข้ารับตำแหน่งอย่างเป็นทางการในวันที่ 5 สิงหาคม 2554 (5 สิงหาคม 2011) หลังการเลือกตั้งที่พรรคของเธอได้เสียงข้างมาก การเป็นผู้นำหญิงในประเทศที่มีประวัติการเมืองเข้มข้นแบบนี้เป็นจุดเปลี่ยนเชิงสัญลักษณ์มากกว่าการเมืองเชิงตัวเลข

ในฐานะคนที่ติดตามข่าวการเมือง ฉันรู้สึกว่าวินาทีนั้นมันซับซ้อนทั้งความหวังและความกังวล ผู้คนหลายกลุ่มมองว่าเป็นโอกาสสำหรับความหลากหลายในตำแหน่งนำประเทศ ขณะเดียวกันก็มีการจับตาทั้งนโยบายและความสัมพันธ์ทางการเมืองภายในประเทศ ช่วงเวลาของการเข้ารับตำแหน่งจึงกลายเป็นทั้งคำประกาศเชิงสัญลักษณ์และการเริ่มต้นงานที่เต็มไปด้วยความท้าทาย

ภาพจำของฉันเกี่ยวกับเหตุการณ์นั้นจบลงด้วยความคิดหนึ่งว่า การมีผู้หญิงขึ้นเป็นนายกไม่ใช่แค่เรื่องของเพศแต่เป็นการขยายขอบเขตความเป็นไปได้ของการเมืองไทย ซึ่งต่อให้ผลลัพธ์ทางการเมืองจะเป็นอย่างไร ความหมายเชิงสัญลักษณ์ยังคงฝังแน่นอยู่ในความทรงจำของสังคม