นายกหญิงคนแรกของไทย

ยุคหนึ่งที่การเมืองไทยเปลี่ยนหน้า ฉันยังจำความตื่นเต้นจากข่าวใหญ่ได้ชัดเจน 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' คือผู้หญิงคนแรกที่ได้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของไทย เธอเข้ารับตำแหน่งอย่างเป็นทางการในวันที่ 5 สิงหาคม 2554 (5 สิงหาคม 2011) หลังการเลือกตั้งที่พรรคของเธอได้เสียงข้างมาก การเป็นผู้นำหญิงในประเทศที่มีประวัติการเมืองเข้มข้นแบบนี้เป็นจุดเปลี่ยนเชิงสัญลักษณ์มากกว่าการเมืองเชิงตัวเลข

ในฐานะคนที่ติดตามข่าวการเมือง ฉันรู้สึกว่าวินาทีนั้นมันซับซ้อนทั้งความหวังและความกังวล ผู้คนหลายกลุ่มมองว่าเป็นโอกาสสำหรับความหลากหลายในตำแหน่งนำประเทศ ขณะเดียวกันก็มีการจับตาทั้งนโยบายและความสัมพันธ์ทางการเมืองภายในประเทศ ช่วงเวลาของการเข้ารับตำแหน่งจึงกลายเป็นทั้งคำประกาศเชิงสัญลักษณ์และการเริ่มต้นงานที่เต็มไปด้วยความท้าทาย

ภาพจำของฉันเกี่ยวกับเหตุการณ์นั้นจบลงด้วยความคิดหนึ่งว่า การมีผู้หญิงขึ้นเป็นนายกไม่ใช่แค่เรื่องของเพศแต่เป็นการขยายขอบเขตความเป็นไปได้ของการเมืองไทย ซึ่งต่อให้ผลลัพธ์ทางการเมืองจะเป็นอย่างไร ความหมายเชิงสัญลักษณ์ยังคงฝังแน่นอยู่ในความทรงจำของสังคม

ยังจำบรรยากาศการเลือกตั้งปีนั้นได้ชัดเจนในแบบที่ทำให้หัวใจเต้นแรงมาก: ใคร ๆ ก็พูดถึงการมีผู้หญิงคนนึงขึ้นมานั่งเก้าอี้นายกรัฐมนตรีเป็นครั้งแรกของประเทศ ผมรู้สึกตื่นเต้นเพราะผู้หญิงคนนั้นคือ 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' และเธอเป็นตัวแทนจากพรรคที่เรียกว่า 'พรรคเพื่อไทย' ซึ่งชนะการเลือกตั้งใหญ่ในปี 2554

ความหมายสำหรับผมไม่ใช่แค่เรื่องเพศเท่านั้น แต่เป็นสัญญะของการเมืองแบบใหม่ในระดับหนึ่ง—คนธรรมดาที่คุ้นเคยกับประชานิยมเองก็สามารถผลักดันตัวแทนเข้ามาได้ มองย้อนกลับผมยังหวังว่าการมีนายกหญิงคนนั้นทำให้หน้าตาของการเมืองไทยดูหลากหลายขึ้น แม้ว่าจะมีความขัดแย้งและบททดสอบรออยู่มากก็ตาม ผมยังคิดว่าเหตุการณ์นั้นเป็นบทเรียนสำคัญเรื่องการรินเสียงของประชาชนสู่สถาบันการเมือง

นโยบายที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือโครงการรับจำนำข้าวของรัฐบาลหญิงคนแรกของไทย ซึ่งกลายเป็นทั้งจุดเด่นและปมใหญ่ของยุคสั้น ๆ นั้น

มุมมองส่วนตัวของฉันคือโครงการนี้ตั้งใจช่วยเกษตรกรรายย่อยโดยการรับซื้อข้าวในราคาที่สูงกว่าตลาด เพื่อเพิ่มรายได้ให้ชาวนาและกระตุ้นเศรษฐกิจภาคเกษตร แต่ผลลัพธ์ทางการบริหารและงบประมาณกลับซับซ้อนขึ้นจนเกิดหนี้ค้างชำระและการท้วงติงเรื่องการจัดการค่าใช้จ่าย

การถูกวิพากษ์วิจารณ์ไม่ใช่เพียงเพราะเจตนาแนวคิดช่วยเหลือ แต่เป็นเพราะช่องว่างในการดำเนินงานและการตรวจสอบที่ไม่รัดกุม ซึ่งท้ายที่สุดทำให้ประเด็นนี้กลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อความเชื่อมั่นของสังคมและการเมืองของประเทศอย่างชัดเจน

พูดถึงนายกรัฐมนตรีหญิงของไทยแล้วมีเพียงคนเดียวเท่านั้น: 'ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร' เป็นชื่อที่แฟนข่าวการเมืองทุกยุคมักจะยกขึ้นมาเสมอ เราเห็นเธอรับตำแหน่งหลังการเลือกตั้งในปี 2554 และอยู่ในตำแหน่งจนถึงปี 2557 ช่วงเวลานั้นเต็มไปด้วยความหวัง ความขัดแย้ง และการถกเถียงเรื่องนโยบายสวัสดิการของรัฐและการบริหารประเทศ

ในฐานะคนที่ติดตามภาพรวมการเมืองไทยมานาน ความสำคัญเชิงสัญลักษณ์ของการที่มีนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรกของประเทศยังคงเด่นชัด การขึ้นสู่อำนาจของเธอสะท้อนการเปลี่ยนแปลงในทางการเมืองที่ผสมผสานทั้งการเลือกตั้งและแรงหนุนจากฐานเสียง แต่เส้นทางก็เต็มไปด้วยอุปสรรค ทั้งแรงต้านทางการเมืองและการตัดสินใจทางกฎหมายที่นำไปสู่การพ้นจากตำแหน่ง เรื่องราวของเธอสอนให้เราเห็นว่าการเป็นผู้นำหญิงในบริบทที่ซับซ้อนแบบนี้ต้องรับมือมากกว่าแค่นโยบาย นอกเหนือจากข้อเท็จจริงเชิงประวัติศาสตร์แล้ว ฉันยังมองว่าการปรากฏตัวของเธอเป็นจุดเริ่มต้นให้บทสนทนาเรื่องบทบาทหญิงในเวทีการเมืองไทยมีพื้นที่กว้างขึ้น

การได้เห็นผู้หญิงขึ้นสู่ตำแหน่งนายกรัฐมนตรีครั้งแรกในประเทศเป็นหน้าประวัติศาสตร์ที่ทำให้ภาพความเป็นไปได้ของผู้หญิงเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด

ความรู้สึกแรกที่ผมมีคือความภูมิใจแบบเรียบง่าย เพราะมันเหมือนเปิดประตูให้กับรุ่นต่อไป—เด็กผู้หญิงที่เห็นแล้วจะรู้สึกว่าเขาก็มีสิทธิ์เข้ามาในสนามเดียวกันได้ แต่พอผ่านการสังเกตการณ์นานขึ้นก็เริ่มเข้าใจว่าการเป็นสัญลักษณ์เพียงอย่างเดียวไม่พอ การสื่อสารเชิงสัญลักษณ์ช่วยลดอคติทางเพศบางส่วน แต่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างต้องการนโยบายต่อเนื่อง เช่น การส่งเสริมการศึกษา การสนับสนุนให้ผู้หญิงเข้าร่วมพรรคการเมือง และการปรับระบบที่กีดกันในที่ทำงาน

นอกจากนี้ยังมีผลด้านสังคมที่แยกออกมาได้ชัด เช่น สื่อมีแนวโน้มจะจับประเด็นเรื่องภาพลักษณ์และชีวิตส่วนตัวของผู้นำหญิงมากกว่าผู้นำชาย ซึ่งทำให้ความพยายามในการทำงานเชิงนโยบายถูกบดบังในบางครั้ง ผลรวมคือผมมองว่าเธอทำหน้าที่เป็นประตูบานสำคัญ แต่การเดินผ่านประตูนั่นยังต้องการคนและนโยบายมากกว่าหนึ่งคนจะทำได้คนเดียว

ความวุ่นวายในบ้านเมืองช่วงปลายปี 2556-2557 เป็นเรื่องที่ฉันติดตามอย่างใกล้ชิดและยังสะท้อนถึงความแตกแยกของสังคมอย่างชัดเจน

ฉันเห็นว่าเหตุการณ์หลักที่เริ่มเป็นวิกฤตคือการผลักดันร่างพ.ร.บ.นิรโทษกรรมซึ่งปลุกกระแสไม่พอใจจากคนในเมืองใหญ่และฝ่ายตรงข้าม มวลชนออกมาชุมนุมกันเป็นจำนวนมาก จนเกิดการปิดล้อมสถานที่ราชการและการชุมนุมยืดเยื้อ กลุ่มผู้ชุมนุมเรียกร้องให้มีการปฏิรูปก่อนกลับสู่การเลือกตั้ง ทำให้รัฐบาลต้องเผชิญกับแรงกดดันทางการเมืองที่หนักขึ้นทุกวัน

ในมุมมองของฉัน วิกฤตชุดนี้ไม่ใช่แค่การประท้วงธรรมดา แต่นำไปสู่การชัตดาวน์เมืองและกระทบต่อความเชื่อมั่นของสถาบันการเมือง ทั้งยังเป็นจุดชนวนให้เหตุการณ์ต่อมาทวีความรุนแรงจนการเมืองไม่สามารถเดินหน้าตามปกติได้ ฉันรู้สึกว่าความแตกต่างทางอุดมการณ์และการขาดพื้นที่ประนีประนอมทำให้ปัญหาลุกลามอย่างที่เห็น

สิ่งที่เด่นชัดที่สุดสำหรับฉันคือการเป็นสัญลักษณ์ที่หนักแน่นของการเปลี่ยนแปลงทางสังคม มากกว่าการเปลี่ยนแปลงเชิงสถาบันอย่างถาวร

ฉันมองว่านายกหญิงคนแรกของไทยทำหน้าที่เป็นตัวแทนเชิงสัญลักษณ์ที่สำคัญ — เป็นหลักฐานว่าเพศไม่ได้เป็นอุปสรรคเชิงรูปแบบอีกต่อไปสำหรับตำแหน่งสูงสุดทางการเมืองของประเทศ การปรากฏตัวของเธอช่วยเปิดบทสนทนาเรื่องการมีส่วนร่วมของผู้หญิงในระดับการเมืองสูง และทำให้คนรุ่นใหม่เห็นว่าการเมืองระดับบนไม่ใช่สนามแข่งขันของผู้ชายเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม สัญลักษณ์ไม่เท่ากับการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง ฉันเห็นว่าแม้การแต่งตั้งและภาพลักษณ์จะทรงพลัง แต่การเปลี่ยนแปลงกฎหมาย นโยบายองค์กร หรือวัฒนธรรมภายในพรรคและสถาบันรัฐยังคงจำเป็น ต้องมีการสร้างเครือข่าย สนับสนุนผู้หญิงในการเมืองระดับท้องถิ่น และระบบค่านิยมที่ยอมรับบทบาทผู้นำหญิงอย่างต่อเนื่อง จบด้วยความคิดที่ว่า บางครั้งการเริ่มต้นด้วยสัญลักษณ์คือก้าวแรก แต่ก้าวถัดไปต้องมีงานเชิงระบบตามมา

รายชื่อของนายกรัฐมนตรีไทยที่ครองตำแหน่งยาวนานที่สุดถ้าดูแบบรวมระยะเวลาทั้งหมด จะเห็นชัดว่ามีไม่กี่คนที่ยืนยาวกว่าคนอื่น ๆ

ผมมองว่าอันดับหนึ่งคือ 'จอมพล ป. พิบูลสงคราม' — ถารวมทั้งสองช่วงที่เขาดำรงตำแหน่ง (ก่อนสงครามและหลังสงคราม) แล้ว ผลรวมออกมายาวที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย อยู่ราวๆ มากกว่าสิบปีครึ่งซึ่งมากกว่าผู้นำรายอื่นอย่างเห็นได้ชัด ส่วนอันดับรองลงมาจะเป็นผู้ที่อยู่ในตำแหน่งติดต่อกันหลายปีภายหลังยุคพ.ศ. 2500 เช่น 'ประยุทธ์ จันทร์โอชา' ที่อยู่ได้ราวๆ เกือบสิบปี และ 'เปรม ติณสูลานนท์' ที่มีช่วงเวลาที่ยาวนานต่อเนื่องกันหลายปีเช่นกัน

ผมชอบคิดเรื่องนี้แบบเปรียบเทียบกับการเป็นหัวหน้าทีมยาว ๆ — บางคนได้ที่นั่งนานเพราะสถานการณ์บ้านเมืองเอื้อ บางคนได้เพราะการเมืองในสมัยนั้นนิ่งกว่าหรือมีกลไกการสืบทอดอำนาจต่างกัน การนับแบบรวม (cumulative) จึงเป็นวิธีที่ยุติธรรมในการบอกว่าใครคือคนที่มีอิทธิพลยาวนานที่สุด ทั้งในเชิงนโยบายและการบริหารประเทศ ชื่อที่ผมหยิบยกมานี้จึงมักถูกยกขึ้นเมื่อคุยกันเรื่องระยะเวลาการครองตำแหน่งของนายกรัฐมนตรีไทย

รายชื่อของนายกรัฐมนตรีไทยเป็นเรื่องที่ผมติดตามมานาน และถ้าจะสรุปแบบจับใจความให้ชัดจะเห็นว่าเริ่มจากยุคการเปลี่ยนแปลงการปกครองปี 2475 จนถึงปัจจุบันมีคนจำนวนมากที่เคยขึ้นดำรงตำแหน่ง ด้านล่างนี้ผมรวบรวมรายชื่อบุคคลที่เคยเป็นนายกรัฐมนตรีของไทย (เรียงตามลำดับยุคและความเป็นที่รู้จัก) ให้ครบถ้วนในเชิงภาพรวมเพื่อให้เห็นพัฒนาการของการเมืองไทย

รายชื่อที่ผมระบุได้รวมทั้ง: พระยามโนปกรณ์นิติธาดา, พระยาพหลพลพยุหเสนา, จอมพลแปลก พิบูลสงคราม, หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช, คึกฤทธิ์ ปราโมช (ชื่อที่รู้จักกันทั่วไปว่าคึกฤทธิ์), ควง อภัยวงศ์, ทวี บุณยเกตุ, เสนีย์ ปราโมช, ปรีดี พนมยงค์, ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์, ประพาศ? (หมายเหตุ:ชื่อบางคนมีรูปพ้อง/ชื่อลูกเล่นในแหล่งต่าง ๆ), สฤษดิ์ ธนะรัชต์, ถนอม กิตติขจร, สัญญา ธรรมศักดิ์, สุจินดา คราประยูร, เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์, เปรม ติณสูลานนท์, ชาติชาย ชุณหะวัณ, อานันท์ ปันยารชุน, ชวน หลีกภัย, บรรหาร ศิลปอาชา, ชวลิต ยงใจยุทธ, ทักษิณ ชินวัตร, สุรยุทธ์ จุลานนท์, สมชาย วงศ์สวัสดิ์, สมัก (สมัก? ในที่นี้หมายถึง สมาคมชื่อต่าง ๆ), สมชาย? (รายชื่อบางชื่ออาจเรียกต่างกันในเอกสารเก่า), สมัคร สุนทรเวช, อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร, ประยุทธ์ จันทร์โอชา, และเศรษฐา ทวีสิน (สเร็ธฐา/เศรษฐา ทวีสิน) เป็นต้น

การเรียงและการตั้งชื่อตามเอกสารทางประวัติศาสตร์บางชุดอาจจะต่างกันเล็กน้อย แต่โดยรวมรายชื่อที่ผมยกมาจะครอบคลุมผู้ที่เคยดำรงตำแหน่งสำคัญไว้ค่อนข้างครบ และถ้าจะไล่เป็นรายบุคคลตามปีที่ขึ้นดำรงตำแหน่งก็จะเห็นช่วงสลับกันระหว่างผู้นำจากกองทัพกับผู้นำพลเรือนที่ผลักดันนโยบายแตกต่างกันไป ปิดท้ายผมรู้สึกว่าการดูรายชื่อเหล่านี้ช่วยให้เห็นภาพใหญ่ของการเมืองไทยชัดขึ้น และเป็นจุดเริ่มต้นดี ๆ สำหรับใครอยากศึกษาต่อ

รายชื่อผู้ชนะ 'นางสาวไทย' ถูกถักทอเป็นประวัติศาสตร์ที่ยาวและหลากสี ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและรสนิยมความงามของไทยตลอดเวลา

หลายคนสนใจแค่ชื่อปีต่อปี แต่ในมุมมองของฉัน รายชื่อนี้มีความหมายมากกว่าคำเรียงตัวอักษร เพราะมันบอกเล่าถึงยุคสมัยที่ต่างกัน — จากเวทีที่จัดขึ้นในชุมชนท้องถิ่น สู่เวทีที่มีการสื่อสารมวลชนระดับชาติ แล้วกระโดดเข้าสู่ยุคดิจิทัลที่ภาพลักษณ์และการเป็นตัวแทนสังคมมีบทบาทมากขึ้น ฉันมักจะมองรายชื่อในฐานะเครื่องชี้ว่าช่วงไหนสังคมให้คุณค่ากับอะไร: ความงามแบบดั้งเดิม ทักษะการพูด หรือบทบาทของการทำงานสาธารณะ

ถ้าความต้องการคือรายชื่อแบบปีต่อปีอย่างละเอียด แหล่งข้อมูลมาตรฐานมักมาจากบันทึกของสื่อหลัก หอจดหมายเหตุของรายการประกวด และเว็บไซต์ขององค์กรที่จัดประกวดเอง แต่สิ่งที่ดึงใจฉันมากกว่าคือการตามอ่านเรื่องเบื้องหลังของผู้ชนะแต่ละคน—ว่าหลังจากได้รับตำแหน่ง พวกเธอทำอะไรต่อ มีบทบาทสาธารณะอย่างไรบ้าง เรื่องเล่าเหล่านี้ต่างหากที่ทำให้รายชื่อไม่ใช่แค่ตัวหนังสือ แต่เป็นเส้นเรื่องของประวัติศาสตร์สังคมไทย