ผู้ปกครองควรใช้จิตวิทยาพัฒนาการช่วยเลี้ยงลูกอย่างไร

การเรียนรู้เรื่องจิตวิทยาพัฒนาการช่วยให้ปรับวิธีสอนและวิธีเรียนได้อย่างเป็นรูปธรรมมากขึ้น ฉันชอบเริ่มจากการสังเกตก่อนว่าเด็กหรือผู้เรียนอยู่ในช่วงพัฒนาการไหน เพราะจะกำหนดได้ว่าเนื้อหาและกิจกรรมควรหนักหน่วงแค่ไหน ตัวอย่างเช่น การตั้งคำถามเปิดกว้างกับเด็กเล็กอาจใช้ภาพหรือของเล่นประกอบ ขณะที่วัยรุ่นต้องการโจทย์ที่เชื่อมโยงกับบริบทจริง ฉันมักจะใช้การแบ่งชิ้นงานเป็นขั้นเล็ก ๆ ให้สำเร็จทีละก้าว เพื่อไม่ให้เกิดภาระทางความรู้สึกและความคิดมากเกินไป การสอดแทรกการเรียนรู้แบบเล่นหรือกิจกรรมร่วมกลุ่มช่วยเรื่องพัฒนาทักษะสังคมและอารมณ์ได้ดี ดูฉากใน 'Inside Out' แล้วจะเห็นว่าการจัดการอารมณ์มีผลต่อการรับรู้และความจำอย่างไร ฉันมักแนะนำให้ครูหรือคนที่เรียนออกแบบงานที่มีความหมาย แบ่งเวลาพัก และให้เวลาสรุปหลังทำกิจกรรม เพื่อเชื่อมโยงประสบการณ์กับเนื้อหาทางทฤษฎี สุดท้ายนี้การใช้มาตรฐานสังเกตพัฒนาการเป็นเครื่องมือในการปรับแผนการเรียนจะทำให้การเปลี่ยนแปลงเป็นระบบขึ้น และเมื่อเห็นพัฒนาการเล็ก ๆ เกิดขึ้นมันมักทำให้ใจอุ่นขึ้นได้จริง

ลองคิดดูว่าสมุดบันทึกเล็กๆ ของเราอาจกลายเป็นภาพรวมการเติบโตของการอ่านที่ชัดเจนกว่าที่คาดไว้ได้มากแค่ไหน ฉันมักเริ่มด้วยฟอร์มเรียบง่ายที่มีคอลัมน์ชื่อหนังสือ ผู้แตะหน้า (หน้าที่อ่าน) เวลาอ่าน ความยากของคำ และช่องสั้นๆ สำหรับบันทึกความเข้าใจหรือคำถาม ลูกน้อยอาจเขียนประโยคสั้นๆ หรือวาดภาพเล่าเนื้อเรื่อง แค่เห็นบันทึกว่าเด็กเริ่มจับโครงเรื่องยาวขึ้นหรือใช้คำศัพท์ใหม่บ่อยขึ้น ก็ช่วยให้ฉันเห็นทิศทางพัฒนาการชัดเจนขึ้น ในทางปฏิบัติ ฉันแบ่งการวิเคราะห์เป็นสัปดาห์และเดือน บันทึกสัปดาห์จะช่วยจับนิสัย เช่น เวลาที่ลูกอ่านได้ดีสุด หรือประเภทหนังสือที่กระตุ้นความสนใจ ส่วนสรุปเดือนจะดูแนวโน้มใหญ่ เช่น ความสามารถในการเข้าใจเนื้อเรื่องซับซ้อนหรือการขยายคำศัพท์ เมื่อเห็นแนวโน้มเหล่านี้ ฉันปรับเล่มต่อไปให้ท้าทายขึ้นเล็กน้อยหรือสลับแนวเพื่อฝึกทักษะเฉพาะ เช่น อ่านนิทานภาพไปเป็นเรื่องยาวขึ้นทีละนิด ตัวอย่างที่ฉันเคยใช้คือบันทึกความยาวประโยคตอนอ่าน 'The Very Hungry Caterpillar' แล้วเปรียบเทียบกับเล่มถัดไปเพื่อดูการก้าวหน้า สุดท้ายฉันใช้แบบบันทึกเป็นเครื่องมือพูดคุย ไม่ใช่ตัวประเมินเด็ดขาด ทุกครั้งหลังอ่าน ฉันจะถามคำถามเปิดและบันทึกคำตอบไว้ เพื่อให้เด็กเห็นการเติบโตของตัวเองและรู้สึกภูมิใจ การมีหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรทำให้การพูดคุยกับครูหรือการจัดหนังสือเล่มต่อไปมีเหตุผลมากขึ้น จบด้วยความรู้สึกว่าแบบบันทึกเล็กๆ นี่แหละที่ช่วยให้การอ่านกลายเป็นการผจญภัยที่เห็นผลเป็นรูปธรรม

ฉันมักเริ่มจากการฟังพ่อแม่อย่างตั้งใจแล้วมองพัฒนาการเด็กเป็นทั้งแผนภาพและเรื่องเล่าชีวิต การประเมินไม่ได้มีแค่เช็คลิสต์ความสามารถตามอายุเท่านั้น แต่เป็นการจับสังเกตความต่อเนื่องของทักษะ เช่น การคืบคลาน การจับของ การส่งสัญญาณทางสายตา และการพูดคำแรก ๆ ในขั้นต้นฉันใช้แบบคัดกรองเช่น 'ASQ' เพื่อดูว่ามีช่องว่างระหว่างทักษะจริงกับอายุเฉลี่ยหรือไม่ จากนั้นจะเก็บประวัติพัฒนาการโดยเน้นเหตุการณ์สำคัญ เช่น การเริ่มยืนหรือการเริ่มออกเสียง ความผิดปกติของการได้ยินหรือปัญหาแปลกประหลาดในพฤติกรรมจะถูกพิจารณาเป็นสาเหตุที่ต้องแยกโรคก่อนเสมอ เมื่อผลคัดกรองบ่งชี้พัฒนาการล่าช้า ฉันมักแนะนำการประเมินเชิงลึกและการส่งต่อไปยังบริการแทรกแซงเร็ว เช่น ฝึกพูด หรือกายภาพบำบัด พร้อมระบุจุดแข็งของเด็กเพื่อออกแบบแผนช่วยเหลือให้เป็นมิตรต่อครอบครัวและใช้งานได้จริง ไม่ใช่แค่การให้ป้ายวินิจฉัย แต่เป็นการสร้างทางเดินพัฒนาให้เด็กได้มีโอกาสเติบโตมากขึ้น

การสอนที่ดีต้องพิจารณาพัฒนาการของเด็กเป็นศูนย์กลางเสมอ ฉันมักเริ่มคิดแบบนี้เมื่อต้องวางแผนบทเรียนระยะยาว เพราะพัฒนาการไม่ได้หมายถึงแค่ความรู้ แต่คือวิธีคิด อารมณ์ และทักษะสังคมที่เปลี่ยนไปตามวัย เมื่อนำจิตวิทยาพัฒนาการมาปรับใช้จริง ฉันจะออกแบบกิจกรรมให้สอดคล้องกับระดับความสามารถ เช่น ใช้กิจกรรมเล่น-เรียนสำหรับเด็กเล็กเพื่อกระตุ้นจินตนาการและการจัดระบบคิด เชื่อมต่อกับงานที่มีความซับซ้อนขึ้นเรื่อยๆ เพื่อไม่ให้เกิดช่องว่างระหว่างความท้าทายกับความสามารถ นอกจากนี้การให้ 'บทเรียนแบบมีบันได' (scaffolding) ก็สำคัญ: เริ่มจากช่วยเต็มที่ ค่อย ๆ ลดการช่วยเมื่อเด็กเริ่มทำได้ สิ่งที่ฉันให้ความสำคัญอีกอย่างคือการสังเกตและประเมินแบบต่อเนื่อง ไม่ใช่แค่สอบปลายภาค แต่เป็นฟีดแบ็กสั้น ๆ ทุกสัปดาห์ เพื่อปรับแผนการสอนให้ทันที การร่วมมือกับผู้ปกครองและใช้กิจกรรมในชีวิตประจำวันเชื่อมโยงกับบทเรียนก็ช่วยให้พัฒนาการที่เรียนในห้องเรียนมีความหมายในโลกจริง สุดท้ายแล้วถ้าครูสามารถผสมความยืดหยุ่น วินัย และความเข้าใจทางพัฒนาการ ผลลัพธ์จะออกมาเป็นการเรียนที่สนุกและเติบโตอย่างยั่งยืน

การเข้าใจอารมณ์ของเด็กเหมือนกับการมีแผนที่เล็ก ๆ ที่ช่วยให้เราไม่หลงทางเวลาทะเลาะหรือร้องไห้กลางร้านสะดวกซื้อ เด็กไม่ได้มีเป้าหมายจะทำให้พ่อแม่หงุดหงิด แต่การแสดงออกของเขามักเป็นภาษาที่ยังไม่มีคำพูดชัดเจน ฉันมักจะเริ่มจากการตั้งชื่ออารมณ์ให้ชัด เช่น "โกรธ", "กลัว", "หงุดหงิด" แล้วจะค่อย ๆ สะท้อนกลับไปเป็นประโยคสั้น ๆ เพื่อให้เขารู้สึกว่าถูกเห็น ตัวอย่างเช่น เมื่อลูกวัยสองขวบทุบของเล่นเพราะหงุดหงิดกับการแบ่งของเล่น ฉันจะว่า "เห็นว่าตอนนี้หนูโกรธที่ต้องแบ่งของเล่น" การตั้งชื่อช่วยลดความรุนแรงของความรู้สึกและเปิดทางให้มีการสอนทักษะจัดการอารมณ์ต่อไป นอกจากการตั้งชื่อและสะท้อนแล้ว ฉันยังใช้วิธี 'โค-รีกูเลชัน' คือไม่ได้ปล่อยให้เด็กเผชิญความรู้สึกคนเดียว แต่อยู่ข้าง ๆ ตั้งขอบเขตที่ชัดเจนและเสนอทางเลือก เช่น "เราไม่ตีคนอื่นนะ แต่ถาอยากแรง ๆ มาหายใจลึก ๆ กับแม่" การฝึกเทคนิคเล็ก ๆ เช่น หายใจ 4 จับ 4 ปล่อย 4 การมีมุมสงบ (calm corner) และการฝึกบทบาทสมมติผ่านการเล่น จะค่อย ๆ สอนให้เด็กมีเครื่องมือภายในตัวเอง สุดท้ายก็คือพิเศษหน่อย ๆ กับการยกย่องความพยายามของเขาเมื่อลองใช้วิธีใหม่ เพราะคำชมที่ตรงจุดช่วยให้เด็กอยากลองซ้ำอีกครั้ง

การใช้ภาพช่วยสอนสระและพยัญชนะทำให้การเรียนภาษาไทยเป็นเรื่องเบาสบายและเข้าใจได้เร็วขึ้น เมื่อเห็นภาพที่เชื่อมกับเสียง เด็กจะได้จินตนาการร่วมกับการจำ ฉันชอบทำโปสเตอร์ใหญ่ ๆ ที่มีตัวอักษรคู่กับภาพวัตถุที่คุ้นเคย เช่น วาง 'ก ไก่' ข้างรูปไก่ตัวจริง รูปนั้นไม่ใช่แค่ภาพนิ่งแต่ฉันมักจะใส่รายละเอียดเล็ก ๆ ให้เด็กชี้ เช่น ตา ปีก แล้วให้เด็กเลียนแบบเสียง ก-ก-ก ซึ่งช่วยเชื่อมทั้งสายตาและการได้ยินเข้าด้วยกัน ในเชิงปฏิบัติ ฉันเริ่มจากสระที่ง่ายก่อน เช่น สระเสียงสั้นแล้วค่อยขยับไปสระยาว ใช้ภาพที่ต่างกันชัดเจนเพื่อไม่ให้เด็กสับสน และใช้สีเป็นตัวบอกกลุ่มสระ เช่น สระสั้นใช้สีฟ้า สระยาวใช้สีส้ม วิธีนี้เมื่อลูกเห็นสี เขาจะมีกรอบคิดว่าเป็นสระแบบไหน อีกเทคนิคที่ฉันมักทำคือวางการ์ดภาพบนพื้นแล้วให้เด็กกระโดดไปหยิบภาพที่มีเสียงขึ้นต้นตามที่เรียก เล่นเกมแบบนี้บ่อย ๆ ความจำจะมาแบบไม่รู้สึกว่าเป็นการฝึก สุดท้ายต้องค่อย ๆ เติมความท้าทาย อย่าเร่งให้เด็กเขียนก่อนเข้าใจเสียงจริง ๆ ให้รวมกิจกรรมหลากหลายทั้งวาดรูป แต่งเรื่องสั้นจากภาพ หรือให้หาของจริงในบ้านมาจับคู่กับตัวอักษร การใช้ภาพควรเปลี่ยนรูปแบบบ้าง ไม่ให้เบื่อ แล้วสักพักจะเห็นว่าความมั่นใจและการจดจำของเด็กพัฒนาไปเองอย่างเป็นธรรมชาติ

ลองนึกภาพว่าคืนหนึ่งคุณนั่งอ่านหนังสือแล้วรู้สึกเหมือนได้เปิดแผนที่โลกใหม่ — นั่นคือความรู้สึกแรกที่เกิดขึ้นตอนเริ่มอ่านหนังสือเลี้ยงลูกที่เน้นเรื่องสมองและอารมณ์สำหรับพ่อแม่ ฉันผ่านช่วงเวลาที่สับสนและไม่มั่นใจมามาก เหมือนคนกำลังเรียนภาษาใหม่ แต่มีหนังสือไม่กี่เล่มที่ช่วยให้ฉันหยุดหายใจลึก ๆ แล้วคิดว่า 'โอเค ฉันทำได้' หนังสือที่อยากแนะนำก่อนเลยคือ 'The Whole-Brain Child' เพราะมันให้กรอบคิดเรื่องการทำงานของสมองเด็กที่เข้าใจง่ายและใช้ได้จริง ตอนที่ลูกโวยวาย ฉันนึกถึงแนวคิดเชื่อมส่วนบนและล่างของสมอง แล้วลองเรียงคำพูดที่ช่วยให้เขารู้สึกสงบแทนการตะคอก — ผลลัพธ์ไม่ได้เปลี่ยนทุกครั้ง แต่เมื่อทำบ่อย ๆ สถานการณ์ดีขึ้นจริง ๆ อีกเล่มที่เปลี่ยนวิธีมองวินัยคือ 'No-Drama Discipline' ซึ่งไม่ได้สอนให้เป็นไก่แจ้ตะคอก แต่ชวนให้คิดว่าการลงโทษคือโอกาสสอน ความทรงจำหนึ่งที่ยังติดตาคือวันที่ฉันเลือกจะคุยด้วยน้ำเสียงนิ่ง ๆ แทนการตี เสียงของฉันไม่ได้แข็งกร้าว เด็กค่อย ๆ ยอมรับว่าเขาไม่ได้เสียใจเพราะอยากทำร้าย แต่เพราะโกรธหรือหงุดหงิด นอกจากนี้ 'Parenting from the Inside Out' เปิดมุมมองว่าเราในฐานะพ่อแม่ก็มีบาดแผลหรือความเชื่อที่ส่งต่อได้ การอ่านเล่มนี้ช่วยให้ฉันหยุดวงจรความคาดหวังเก่า ๆ และเริ่มเลือกวลีที่ไม่สร้างแผลให้ลูก การรวมเอาหลักการจากหนังสือพวกนี้เข้ากับความเป็นจริงในบ้าน เช่น การตั้งกติกาที่ชัดเจนและการสื่อสารที่มีความอดทน ทำให้บ้านเปลี่ยนจากรบเป็นทีม ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมการลงทุนเวลาอ่านหนังสือจึงคุ้มค่า สุดท้ายอยากบอกว่าการอ่านอย่างเดียวไม่พอ แต่หนังสือดี ๆ เป็นเข็มทิศให้เราเลือกลองทำ ฉันมักเอาแนวคิดจากหนังสือผสมกับวิธีที่ครอบครัวใน 'My Neighbor Totoro' ดูแลกันอย่างเรียบง่าย — ไม่ต้องเยอะ แค่มีความสม่ำเสมอและความอบอุ่น เดินออกจากหน้าหนังสือด้วยความตั้งใจจะลงมือทำเล็ก ๆ ทุกวัน แล้วสิ่งเล็ก ๆ นั้นจะกลายเป็นนิสัยที่ยิ่งใหญ่ในระยะยาว

เราเคยรู้สึกว่าการให้เด็กอ่านหนังสือจิตวิทยาเป็นเรื่องท้าทาย แต่เมื่อได้ลองจัดกรอบและกติกาเล็ก ๆ ผลลัพธ์กลับอบอุ่นกว่าที่คิดมาก เริ่มจากการตั้งมาตรฐานง่าย ๆ ว่าหนังสือต้องเหมาะกับวัยและภาษาต้องกระชับ ไม่ใช้ศัพท์เชิงวิชาการล้วน ๆ เพราะเป้าหมายคือให้เด็กเข้าใจและนำไปใช้ในชีวิตประจำวันได้จริง ฉันมักเลือกบทที่สั้นและมีตัวอย่างสถานการณ์จริง แล้วอ่านหน้าตัวอย่างก่อนให้แน่ใจว่าเนื้อหาไม่หนักจนเกินไป นอกจากนี้ยังดูผู้เขียนและแหล่งที่มาว่าน่าเชื่อถือหรือไม่ เพราะไฟล์ pdf ฟรีมีทั้งที่แจกอย่างถูกลิขสิทธิ์และที่ไม่เหมาะสม อีกเรื่องสำคัญคือการอ่านร่วมกันในช่วงแรก เราจะหยุดคุยหลังแต่ละย่อหน้าเพื่อถามความเข้าใจและเชื่อมโยงกับประสบการณ์ของเด็ก เทคนิคนี้ช่วยให้เด็กไม่รู้สึกว่าถูกบังคับและยังได้ฝึกภาษาทักษะการคิดวิพากษ์ไปพร้อมกัน สุดท้ายแล้วหนังสือที่ดีไม่จำเป็นต้องเป็นเล่มยาก แต่เป็นเล่มที่เปิดโอกาสให้เด็กคิดต่อและพูดคุยได้ ซึ่งนั่นทำให้การอ่านหนังสือจิตวิทยากลายเป็นกิจกรรมที่ทั้งอบอุ่นและมีประโยชน์

ยอมรับเลยว่าการใช้ 'เฉลยประวัติศาสตร์ ม.3' เป็นเครื่องมือติวให้ลูกนั้นเป็นไอเดียที่ฉลาดมาก แต่ต้องใช้ให้เป็นเพื่อไม่ให้กลายเป็นการมอบคำตอบสำเร็จรูปจนเด็กไม่เข้าใจพื้นฐาน เรามักเริ่มด้วยการทำความเข้าใจจุดประสงค์ของข้อสอบก่อน: ข้อสอบประวัติศาสตร์ไม่ได้ชี้วัดแค่การท่องจำปีหรือชื่อนักประวัติศาสตร์ แต่ต้องการให้เด็กเชื่อมโยงเหตุการณ์ วิเคราะห์สาเหตุ-ผลลัพธ์ และเขียนตอบเชิงเหตุผล ฉะนั้น 'เฉลยประวัติศาสตร์ ม.3' ควรถูกใช้เป็นเข็มทิศในการทบทวน ไม่ใช่เป็นแผ่นลอกคำตอบแบบเป๊ะ ๆ การติวของเราแบ่งเป็นขั้นตอนชัดเจน: เริ่มจากให้เด็กอ่านโจทย์เองก่อน แล้วให้พยายามตอบด้วยคำพูดของตัวเอง จากนั้นค่อยเปิดดูเฉลยเพื่อเทียบ ข้อสำคัญคือสอนให้เด็กถามตัวเองเมื่อเห็นคำตอบว่า "เพราะอะไรคำตอบนี้ถึงถูก" และ "ถ้าข้อกำหนดโจทย์เปลี่ยน ต้องปรับยังไง" ทำเป็นกิจวัตรจะช่วยให้การใช้เฉลยเป็นการเรียนรู้เชิงลึกแทนการคัดลอก นอกจากนี้เรายังใช้เฉลยเพื่อสร้างแบบฝึกหัดย้อนกลับ: ปิดตัวเลือกหรือคำตอบแล้วให้เด็กเขียนคำอธิบายสั้น ๆ ว่าทำไมถึงเลือกคำตอบนั้น เทคนิคที่เราใช้บ่อยคือการทำไทม์ไลน์และตารางสาเหตุ-ผลลัพธ์ เพราะประวัติศาสตร์มีลำดับเหตุการณ์และความเชื่อมโยงเป็นแกนหลัก ให้เด็กวาดแผนภูมิ สร้างการ์ดคำถาม-คำตอบ และใช้การทบทวนแบบเว้นช่วง (spaced repetition) กับข้อที่ทำผิดบ่อย ๆ ในกรณีคำตอบเชิงเรียงความ เราสอนโครงสร้างง่าย ๆ: เกริ่นนำ 1-2 ประโยค พัฒนาความคิด 2-3 ย่อหน้าอธิบายด้วยหลักฐานสั้น ๆ แล้วสรุปผล/บทเรียนอีก 1 ย่อหน้า พร้อมกำชับเรื่องการใช้คำสำคัญตามโจทย์ เช่น วิเคราะห์, บอกเหตุผล, เปรียบเทียบ เทคนิคการจัดเวลาในการสอบก็ฝึกด้วยการจับเวลา ทำข้อสอบเก่า แล้วใช้เฉลยตรวจสอบคะแนนจริง เพื่อให้เด็กคุ้นกับแรงกดดันเวลา สิ่งที่เราไม่เคยทำคือให้เฉลยเป็นคำตอบสุดท้ายโดยไม่อธิบาย: ทุกครั้งต้องมีการแปลงเฉลยเป็นคำอธิบายสั้น ๆ ที่เด็กเข้าใจ และถ้ามีข้อผิดพลาด เราจะบันทึกไว้ใน 'สมุดข้อผิดพลาด' เพื่อกลับมาทบทวนเป็นพิเศษ อีกกลยุทธ์คือเชื่อมประวัติศาสตร์เข้ากับสื่ออื่น เช่น ภาพแผนที่ ภาพประกอบคลิปสั้น หรือการเล่าเรื่องให้มีบริบทร่วมสมัย ซึ่งช่วยให้เด็กจำเหตุการณ์ได้ดีขึ้น สุดท้ายแล้วการใช้ 'เฉลยประวัติศาสตร์ ม.3' ที่ได้ผลที่สุด คือการทำให้เด็กได้ลงมือคิด พูดอธิบาย และสอนกลับ เมื่อเห็นลูกค่อย ๆ ต่อจิ๊กซอว์ของเหตุการณ์ได้เอง เราจะรู้สึกภูมิใจและอุ่นใจมาก

ลองนึกภาพว่ามีแผนการเตรียมตัวที่ไม่ซับซ้อนแต่ชัดเจนสำหรับการสอบเข้าม.1 คณิตศาสตร์—นั่นคือสิ่งที่ผมมักทำกับลูกคนรู้จักและมันใช้ได้ผลบ่อยครั้ง เริ่มด้วยการวัดระดับจริงจัง: ให้ลูกทำแบบทดสอบตัวอย่างหนึ่งชุดแบบจับเวลา ฉันจะสังเกตว่าข้อใดใช้เวลานานที่สุดและข้อใดมีข้อผิดพลาดบ่อยที่สุด จุดอ่อนส่วนใหญ่ที่ผมเจอมักเป็นเรื่องเศษส่วน การแปลงหน่วย และโจทย์วัดมุมพื้นฐาน จากนั้นผมแบ่งเนื้อหาเป็นหัวข้อสั้น ๆ พร้อมตารางเวลา 3–4 สัปดาห์ โดยแต่ละวันโฟกัสหัวข้อเดียวและมีแบบฝึกหัด 20–30 ข้อ กลยุทธ์การฝึกของผมคือเซสชันสั้น ๆ แต่สม่ำเสมอ: 30–40 นาทีเต็มสมาธิ แล้วพัก 10–15 นาที จากนั้นทบทวนเฉพาะความผิดพลาดโดยทำ 'บันทึกข้อผิดพลาด' ไว้ให้ลูกเขียนว่าทำไมผิดและจะแก้ยังไง ตลอดการเตรียมตัวผมใส่การสอบจำลองแบบเงื่อนไขจริงทุกสัปดาห์ สัปดาห์หลังสุดจะลดปริมาณเนื้อหาแต่เพิ่มการจำลองสถานการณ์ให้ลูกคุ้นกับแรงกดดันและการแบ่งเวลาในห้องสอบ เคล็ดลับเล็ก ๆ ที่ผมยืนยันเสมอคือให้ลูกอธิบายวิธีทำให้คนอื่นฟังบ้าง การพูดสอนทำให้เขาจัดระบบความคิดได้ดีขึ้น และในวันก่อนสอบผมเน้นเรื่องการนอนให้พอ กินข้าวเช้าที่สมดุล และเตรียมอุปกรณ์ให้เรียบร้อย ทุกอย่างเป็นเรื่องการฝึกนิสัยมากกว่าการท่องจำเพียงอย่างเดียว