พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าปฏิรูปการศึกษาในสยามอย่างไร?

การปฏิรูปการศึกษาที่เกิดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้านั้นเป็นพื้นฐานสำคัญที่ทำให้สยามเริ่มเปิดรับความรู้จากตะวันตกอย่างเป็นรูปธรรมมากขึ้น ฉันรู้สึกว่าใครจะเข้าใจความเปลี่ยนแปลงนี้ได้ดีต้องมองทั้งสองด้านคือ ‘เนื้อหา’ ที่สอนและ ‘ผู้สอน/สถาบัน’ ที่เข้ามาเปลี่ยนระบบเดิม

ฉันเห็นว่าพระองค์นำความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์จากตะวันตกเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ในราชสำนักและวัด ซึ่งเดิมการศึกษาในสยามเน้นพระธรรมและภาษาไทย-บาลีเป็นหลัก การที่พระองค์สนับสนุนการเรียนภาษาอังกฤษ การคำนวณเชิงวิทยาศาสตร์ และการตีความปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ เช่น สุริยุปราคาทำให้คนรุ่นใหม่เริ่มมีความคิดแบบสมัยใหม่มากขึ้น การที่พระองค์เคยเป็นสมณเพศยาวนานก็ช่วยให้การเปลี่ยนแปลงในวัด ไม่ถูกต่อต้านง่ายๆ

ด้วยการอนุญาตให้มิชชันนารีและครูชาวต่างชาติเข้ามาสอน การแพร่หลายของการพิมพ์ และการส่งเสริมการแปลตำรา พระราชดำริเหล่านี้ทำให้เกิดช่องทางการเรียนรู้ใหม่ๆ ที่ไม่ได้อยู่แค่ในตำราโบราณ ผลกระทบเห็นได้ชัดในทศวรรษถัดมาเมื่อแนวคิดเรื่องการศึกษาระบบหมวดหมู่และโรงเรียนแบบตะวันตกเริ่มถูกขยายออกไป เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ระบบการศึกษาของสยามพัฒนาไปเป็นระบบราชการในยุคต่อมา และสำหรับฉัน มองว่าไม่ใช่แค่เรื่องวิชาการ แต่เป็นการเปลี่ยนวิธีคิดของสังคมไทยด้วย

ประเด็นหนึ่งที่เด่นมากคือการเปลี่ยนโฟกัสจากการศึกษาเฉพาะศาสนาไปสู่การศึกษาเชิงวิชาการและปฏิบัติ ผมอยากสรุปแบบสั้น ๆ เป็นข้อ ๆ ดังนี้
- เปิดโอกาสให้ความรู้ตะวันตกเข้ามา: พระองค์ไม่ปิดกั้นนักบวชหรือชนชั้นผู้ปกครองจากการเรียนภาษาอังกฤษและคณิตศาสตร์
- สนับสนุนการแปลและพิมพ์ตำรา: การมีสื่อการเรียนการสอนรูปแบบใหม่ช่วยให้ความรู้แพร่หลายเร็วขึ้น
- ส่งเสริมบทบาทของวัดเป็นศูนย์การเรียนรู้ที่ปรับตัว: แทนที่จะเป็นแค่ที่ศึกษาศาสนา วัดถูกยืดหยุ่นให้รับเรื่องอื่น ๆ ด้วย
- การติดต่อกับต่างประเทศผ่านสนธิสัญญาและคณะทูตมีผลทางอ้อม: ความจำเป็นต้องเข้าใจภาษาและระบบกฎหมายของชาติตะวันตกทำให้การศึกษาเชิงบริหารและกฎหมายมีความสำคัญเพิ่มขึ้น

ผมมองว่าผลลัพธ์ไม่ได้เกิดขึ้นทันทีในรัชกาลเดียว แต่สิ่งที่พระองค์ทำเป็นการวางรากอย่างเป็นระบบจนคนรุ่นต่อมานำไปต่อยอด การใช้นโยบายแบบค่อยเป็นค่อยไปนี้ทำให้การเปลี่ยนแปลงยั่งยืนและไม่ปะทะแรงจนเกินไป

บางอย่างที่ผมยังคงนึกถึงคือวิธีที่พระองค์ใช้ตัวเองเป็นตัวอย่างในการเรียนรู้ เมื่อพระองค์ศึกษาเรื่องดาราศาสตร์และวิทยาศาสตร์จากครูต่างชาติ การกระทำแบบนั้นส่งสัญญาณแรง ๆ ว่า ‘การเรียนรู้ใหม่ๆ ไม่ได้ลดคุณค่าของความรู้เดิม’ ฉันมักคิดว่าการที่พระองค์เคยเป็นสมณะก่อนขึ้นครองราชย์ทำให้การเปลี่ยนแปลงทางการศึกษาได้รับความเชื่อถือจากทั้งสงฆ์และชาวบ้าน

มุมมองง่าย ๆ ของผมคือการปฏิรูปของพระองค์ไม่ได้แค่เปลี่ยนเนื้อหาที่สอน แต่เปลี่ยนทัศนคติเรื่องการเรียนรู้—จากการยึดติดกับตำราโบราณมาเป็นการยอมรับว่าความรู้จะต้องปรับตัวตามโลกภายนอก ผลงานนี้ส่งผลยาวไกลมากกว่าที่เราคาด บางครั้งเห็นได้ชัดในโรงเรียนยุคใหม่ที่ผสมผสานวิชาเดิมกับวิทยาศาสตร์อย่างลงตัว สุดท้ายแล้วนั่นคือมรดกด้านวิชาการที่ฉันรู้สึกภูมิใจเมื่อนึกถึง