พระพุทธเจ้า5พระองค์ มีสัญลักษณ์ประจำองค์อย่างไร?

ในหลายครั้งที่ผมเดินชมงานศิลป์ทางพุทธศาสนา จะเห็นว่าคนท้องถิ่นมักเรียกสั้น ๆ ว่า 'พระห้าพระองค์' แล้วแยกกันด้วยความรู้สึกมากกว่ารายละเอียดเชิงสัญลักษณ์ สำหรับการจดจำแบบง่าย ๆ ที่ผมใช้คือ: ดูสีหลักก่อน ถัดมาดูท่ามือ แล้วมองหาของประจำตัว เช่น ดอกบัว อัญมณี หรือเครื่องหมายล้อ

สีขาว/กลางมักบ่งบอกถึงองค์ศูนย์กลางที่สื่อถึงความจริงสากล สีฟ้าสื่อความแข็งแกร่งไม่หวั่นไหว สีเหลืองให้ความรู้สึกของความมั่งคั่งฝ่ายจิต สีแดงเป็นเมตตา ส่วนสีเขียวให้ความหมายของการสำเร็จงาน เมื่อรวมทั้งหมดไว้ด้วยกันในภาพเดียว เราจะได้แผนผังทางใจที่ช่วยให้เลือกทำสมาธิหรือระลึกแบบมีจุดมุ่งหมายมากขึ้น

มุมมองนี้ทำให้ผมรู้สึกว่าการสังเกตสัญลักษณ์ไม่ได้เป็นเรื่องไกลตัว แต่เป็นประตูเล็ก ๆ ที่พาไปสู่ความเข้าใจเชิงปฏิบัติของธรรม ซึ่งทุกคนสามารถใช้ในการฝึกใจได้ในแบบของตัวเอง

บอกเลยว่าการจำสัญลักษณ์ของพระพุทธเจ้าห้าองค์ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากศัพท์เทคนิคเสมอไป ผมมักสังเกตจากสองอย่างคือ 'สี' กับ 'ปฏิสัมพันธ์ของมือ' เพราะสองอย่างนี้เห็นชัดในรูปปฏิมากรรมและภาพจิตรกรรม

อักโษพยะ/อักโษภยะ มักเป็นสีฟ้าและใช้ท่าแตะพื้น แปลว่าไม่สั่นคลอน รัตนะสมภะวะ/รัตนสมภพามีโทนทองหรือเหลือง แล้วมักยืดมือให้พรหรือประทานสิ่งต่าง ๆ เป็นสัญลักษณ์ของความเอื้อเฟื้อ อมิตาภะ/อมิตาภะสีแดง มักสงบนิ่งในท่านั่งสมาธิและมีดอกบัวเป็นเครื่องหมาย ส่วนไวโรจนะ/ไวโรชนะ (กลาง) สีขาวและมักถูกวางให้อยู่ศูนย์กลางของภาพ แสดงถึงความเป็นแก่นทั่วไปของธรรม อมโอกาสิดธี/อมอโฆสิทธิสีเขียว มักแสดงท่าให้ความกล้าและมักมีสัญลักษณ์เกี่ยวกับชัยชนะหรือการสำเร็จงาน

วิธีสังเกตง่าย ๆ เวลาที่ไปดูรูปหรือภาพศิลป์คือจับสีเป็นหลักแล้วดูท่ามือเป็นตัวยืนยัน แล้วจะเริ่มเห็นว่าแต่ละองค์แทนแง่มุมทางจิตใจต่างกัน เช่น ใครเน้นความเมตตาก็ดูสีแดงกับบัว ใครเน้นความไม่หวั่นไหวก็ดูสีน้ำเงินและท่าแตะพื้น — แบบนี้ทำให้การดูพระพุทธรูปสนุกขึ้นมาก

ลองจินตนาการถึงภาพแมนดาลาหรือภาพจิตรกรรมที่มีพระพุทธรูปห้าพระองค์เรียงกันเป็นวงกลม — นั่นคือวิธีที่ผมชอบนึกถึงสัญลักษณ์ของพระพุทธเจ้าห้าองค์แบบมหายาน (Five Dhyani Buddhas) ที่คุ้นตากันในงานศิลป์ตะวันออก การจำแนกที่ชัดเจนที่สุดจะเป็นการดูสี ทิศ ท่ามือ (mudra) และอักขระ/สิ่งประจำองค์

ไวโรชนะ (Vairochana) อยู่ตรงกลาง มักถูกแทนด้วยสีขาว แสดงถึงปัญญาแห่งความว่างและความเป็นหนึ่ง ท่ามือที่พบบ่อยคือท่าหมุนล้อธรรม (บางภาพใช้ท่านั่งสมาธิ) สัญลักษณ์ประจำองค์มักเป็นล้อธรรมหรือดอกบัวสีขาว ทำให้รู้สึกถึงแก่นธรรมที่เป็นศูนย์กลางของจักรวาล

อักโษภยะ (Akshobhya) ทางทิศตะวันออก สีฟ้าเป็นลักษณะเด่น ท่ามือมักเป็นท่าชำระดิน (แตะพื้น) ซึ่งสื่อถึงความไม่หวั่นไหว สัญลักษณ์ที่มักเห็นคือวชิระ/ดอกบัวหรืออาวุธที่ให้ความหมายของความอดทน

รัตนะสมภะวะ (Ratnasambhava) ทางทิศใต้ สีทองหรือเหลือง เป็นตัวแทนของความเสมอภาค ท่ามือมักเป็นท่าประทาน (ให้) และสัญลักษณ์คืออัญมณีหรือมณีเพชร สื่อถึงความมั่งคั่งเชิงธรรมะ

อมิตาภะ (Amitabha) ทางทิศตะวันตก สีแดง เชื่อมกับความเมตตา ท่านั่งสมาธิเป็นภาพที่คุ้นตา เครื่องหมายมักเป็นบัวหรือแสงรัตนกีบดอกไม้

อมอโฆสิทธิ (Amoghasiddhi) ทางทิศเหนือ สีเขียว ท่าแสดงความไม่หวั่นไหวหรือท่าให้พรเพื่อขจัดความกลัว (abhaya) สัญลักษณ์มักเป็นดอกไม้หรืออักขระแห่งชัยชนะ งานศิลป์ที่ผมชอบคือแมนดาลาที่เอาสีและสัญลักษณ์พวกนี้มาจัดเป็นวง ทำให้เห็นความหมายเชิงปฏิบัติ — ไม่ใช่แค่รูปลักษณ์ แต่เป็นแผนผังของปัญญาและคุณธรรมที่ต่างกันไป