ลุงบุญมีระลึกชาติ ได้รับรางวัลอะไรบ้าง

พอพูดถึงชื่อบุญชู โรจนเสถียรแล้ว สิ่งแรกที่ผมอยากบอกคือข้อมูลเกี่ยวกับรางวัลและเกียรติยศของเขาในแหล่งสาธารณะค่อนข้างจำกัดและไม่เป็นหนึ่งเดียวกัน ดังนั้นสิ่งที่มักปรากฏคือประเภทของเกียรติยศมากกว่ารายการรางวัลเฉพาะตัว เช่น การได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์จากหน่วยงานรัฐ การได้รับประกาศเกียรติคุณจากองค์กรวิชาชีพหรือสถาบันการศึกษา และเกียรติยศด้านชุมชนหรือการบริการสาธารณะ ผมเห็นการอ้างถึงเกียรติยศเหล่านี้บ่อยครั้งในบริบทของบุคคลที่มีบทบาทสำคัญในสายงานราชการ การศึกษา หรือการสื่อสารมวลชน แต่รายละเอียดชื่อรางวัลหรือปีที่ได้รับมักจะต้องยืนยันจากบันทึกทางการเพิ่มเติม รายละเอียดเชิงทางการเกี่ยวกับรางวัลมักถูกบันทึกไว้ในแหล่งข้อมูลราชการหรือเอกสารของสถาบัน เช่น ประกาศในราชกิจจานุเบกษา หนังสือพิมพ์ท้องถิ่นของช่วงเวลาที่เกี่ยวข้อง หรือเว็บไซต์ของมหาวิทยาลัยและหน่วยงานที่บุคคลนั้นสังกัด ผมมักจะมองหาเอกสารที่เป็นการประกาศเชิงเป็นทางการเพื่อยืนยันว่าเป็นเครื่องราชหรือประกาศเกียรติคุณจริง ๆ มากกว่าข่าวลือหรือการอ้างอิงในบทความที่ไม่ได้มีการตรวจสอบ หลัก ๆ แล้วเกียรติยศที่มักจะปรากฏในกรณีนี้ได้แก่ เครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นต่าง ๆ สำหรับผู้ที่มีบทบาทต่อประเทศหรือชุมชน การได้รับประกาศนียบัตรเชิดชูเกียรติจากสมาคมวิชาชีพ และรางวัลเชิดชูเกียรติจากองค์กรชุมชนท้องถิ่นที่ยกย่องผลงานด้านการพัฒนาสังคม เมื่อมองจากมุมประสบการณ์ส่วนตัว การรับรู้ถึงคนหนึ่งคนผ่านรางวัลเป็นเรื่องน่าสนใจแต่มักไม่สามารถบอกภาพรวมของผลงานได้ทั้งหมด ผมมองว่าการเข้าไปตรวจสอบแหล่งข้อมูลหลัก เช่น บันทึกของสถาบันที่เขาทำงาน ประกาศของหน่วยงานราชการ หรืองานพิธีมอบรางวัล จะช่วยให้เราเข้าใจความหมายของเกียรติยศนั้น ๆ มากขึ้น บางครั้งผู้ที่ได้รับการยกย่องอาจมีผลงานที่โดดเด่นในพื้นที่ท้องถิ่นหรือวงการเฉพาะทาง ซึ่งรางวัลอาจไม่ถูกประชาสัมพันธ์ในวงกว้างแต่มีความหมายต่อชุมชนอย่างมาก สุดท้ายแล้ว ถ้าความตั้งใจคือการให้เครดิตอย่างถูกต้อง การยืนยันจากแหล่งข้อมูลทางการจะทำให้รายการรางวัลมีน้ำหนักและถูกต้องมากขึ้น ผมรู้สึกว่าการยกย่องคนที่ทำงานหนักแม้จะไม่โด่งดังระดับประเทศก็ควรค่าแก่การจดจำและเล่าเรื่องต่อ

ตั้งแต่ครั้งแรกที่ได้ยินชื่อ สยาม บุญสม ฉันเองก็อยากรู้เหมือนกันว่าเขาได้รับรางวัลอะไรบ้าง ซึ่งจากแหล่งข้อมูลสาธารณะที่เปิดเผยอยู่ในวงกว้าง ดูเหมือนจะไม่มีการบันทึกรางวัลระดับชาติหรือรางวัลใหญ่ที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายอย่างชัดเจน ในมุมมองของแฟนที่ติดตามผลงานอย่างใกล้ชิด สิ่งที่เห็นชัดมากกว่ารางวัลคือการยอมรับจากผู้ชมและคำชมเชยจากเพื่อนร่วมวงการหลายคน บางครั้งคนในวงการหรือชุมชนผู้สร้างสรรค์อาจมอบประกาศนียบัตร เกียรติบัตร หรือรางวัลเชิดชูเกียรติในงานท้องถิ่นให้แก่ผู้ทำงานด้านศิลปะอย่างไม่เป็นทางการ ซึ่งมักจะไม่ได้ถูกนำไปรวมไว้ในฐานข้อมูลรางวัลใหญ่ ๆ ฉันคิดว่าการวัดคุณค่าของคนทำงานไม่ได้ผูกติดกับป้ายรางวัลเสมอไป ผลงาน ความต่อเนื่อง และการถูกพูดถึงในแง่บวกจากคนดูเป็นเครื่องยืนยันอย่างหนึ่งว่าผลงานของเขามีผลกระทบ แม้จะยังไม่มีชื่อรางวัลสำคัญถูกบันทึกอย่างเป็นทางการก็ตาม

วันหนึ่งที่อยากดูหนังเงียบ ๆ แบบมีเวลาคิดตาม ฉันมักจะนึกถึง 'ลุงบุญมีระลึกชาติ' เป็นหนึ่งในชื่อแรก ๆ ที่อยากหยิบมาดูอีกครั้ง ผลงานแนวทางศิลปะเชิงทดลองแบบนี้ มักจะโผล่มาในแพลตฟอร์มคัดสรรสำหรับคนชอบหนังอินดี้ — แพลตฟอร์มที่ผมชอบเช็กบ่อย ๆ คือ MUBI ซึ่งคัดหนังแนวนี้เข้ารายการและหมุนสลับไปเรื่อย ๆ นอกจากนี้บริการเช่า/ซื้อดิจิทัลอย่าง Apple TV (iTunes) ก็มักมีแผงให้เช่าหรือซื้อภาพยนตร์ต่างประเทศเก่า ๆ รวมถึงงานเทศกาลที่ได้รับรางวัล ควรลองค้นหาชื่อเรื่องในร้านของ Apple TV เผื่อมีให้เช่าระยะสั้นหรือซื้อเก็บไว้ อีกทางที่ผมพบน่าสนใจคือการตามรอบฉายของโรงภาพยนตร์อาร์ตเฮาส์หรือเทศกาลหนังท้องถิ่น — บ่อยครั้งที่หนังคลาสสิก/อินดี้อย่าง 'ลุงบุญมีระลึกชาติ' จะถูกจัดฉายพิเศษ และถ้าอยากได้สำเนาถาวรก็มีแผ่น DVD/Blu-ray วางขายตามร้านหนังหรือออนไลน์ การมีแผ่นไว้จะสะดวกเวลาต้องการดูคุณภาพเต็ม ๆ แล้วก็ได้เก็บภาพยนตร์เอาไว้อย่างคุ้มค่า ถ้ามีเวลาและโอกาส ลองมองทั้งสตรีมมิงคิวเรชั่นกับแผ่นดิสก์ควบคู่กันแล้วเลือกแบบที่เหมาะกับวิธีดูของคุณมากที่สุด

ชื่อ 'บุญทรง' มักจะเจอได้ในหลายบริบท ทำให้คำตอบต้องชัดเจนเรื่องว่าเราหมายถึงใครกันแน่ก่อนจะลงรายละเอียด เกี่ยวกับรางวัลที่คนชื่อ 'บุญทรง' อาจได้รับหรือเข้าชิง ผมขอเล่าในมุมกว้างจากประสบการณ์ติดตามวงการบันเทิงไทย: ถ้าเป็นคนทำหนังหรือแสดงภาพยนตร์ เขามักมีโอกาสถูกเสนอชื่อในรางวัลใหญ่ของประเทศอย่างเช่น 'รางวัลสุพรรณหงส์' (รางวัลภาพยนตร์) หรือรางวัลจากสมาคมนักวิจารณ์ภาพยนตร์อย่าง 'รางวัลสมาคมนักวิจารณ์ภาพยนตร์แห่งประเทศไทย' ในสายทีวี ก็มี 'รางวัลนาฏราช' ที่ให้องค์ประกอบทั้งการแสดงและเบื้องหลัง ส่วนถ้าเป็นงานเพลง นักร้อง/นักแต่งเพลงชื่อเดียวกันอาจเข้าชิงในเวทีเพลงเชิงสถาบันหรือรางวัลของสถานีวิทยุและโทรทัศน์ ความต่างระหว่างการเข้าชิงกับการได้รับรางวัลมักสะท้อนบทบาทและผลงานในปีนั้น ๆ; ผมเห็นว่าบุคคลที่หลากหลายเหมือนชื่อ 'บุญทรง' บางคนอาจโดดเด่นในงานเทศกาลหนังนอกประเทศ เช่น ถูกเชิญฉายใน 'เทศกาลภาพยนตร์นานาชาติ' ต่าง ๆ แล้วได้รับรางวัลผู้ชมหรือรางวัลกรรมการ ซึ่งต่างจากรางวัลในประเทศที่เน้นการโหวตหรือการตัดสินจากสมาคม ดังนั้นเมื่อต้องตอบให้ชัดจริง ๆ ควรระบุสาขาและผลงานที่ต้องการตรวจสอบ แต่ภาพรวมคือชื่อแบบนี้มีโอกาสถูกเสนอชื่อทั้งในเวทีระดับประเทศและเทศกาลนานาชาติ ขึ้นอยู่กับว่าบุคคลนั้นทำงานด้านไหนและผลงานมีการเผยแพร่ที่ใด

ในแง่ของแฟนที่ติดตามผลงานของนักแสดง-นักสร้างสรรค์คนนี้มานาน ฉะนั้นจึงสังเกตได้ว่าข้อมูลเกี่ยวกับรางวัลของ ณัฎฐ์ฐชัย บุญประเสริฐ ในแหล่งสาธารณะไม่ได้โดดเด่นแบบมีรายการยาวเท่ากับคนดังระดับประเทศ หลายครั้งที่ชื่อเขาปรากฏในโปรไฟล์งาน โปรเจกต์ หรือข่าวงานเทศกาลท้องถิ่น แต่ไม่พบรายการรางวัลระดับชาติหรือรางวัลจากสื่อหลักที่มีการอ้างอิงชัดเจน เราเองจึงมองว่าเขาอาจได้รับการยกย่องในระดับชุมชน วิทยาลัย หรือเวทีเฉพาะกลุ่มซึ่งมักไม่ได้ถูกเก็บรวมในฐานข้อมูลใหญ่ ๆ การรับรู้แบบแฟนทำให้เรารู้สึกว่าค่าความสำเร็จของเขาไม่ได้วัดแค่ถ้วยรางวัล แต่เป็นการได้รับคำชื่นชมจากเพื่อนร่วมงานและผู้ชม งานบางงานที่เขาร่วมอาจทำให้ทีมได้รับรางวัลรวม ถึงแม้ชื่อคนในทีมจะไม่ถูกยกเป็นรายบุคคลก็ตาม เรื่องนี้สะท้อนว่าไม่ใช่ทุกคนที่เก่งจะต้องมีตู้รางวัลใหญ่ แต่ผลงานกับการยืนหยัดในวงการต่างหากที่เป็นของจริงสำหรับเขา

ฉากฮวยกลับมานั่งคุยกับลุงบุญมีในบ้านกลางทุ่งของ 'ลุงบุญมีระลึกชาติ' ทำให้ผมคิดว่าเหล่าตัวละครผีในเรื่องถูกใช้เป็นกระจกสะท้อนความทรงจำและความสัมพันธ์ที่ยังไม่เคยจบลงจริง ๆ ผีในเรื่องไม่ได้เป็นแค่ผีวิญญาณตามนิยายผีทั่วไป แต่กลายเป็นวิธีที่ผู้กำกับเชื่อมอดีตกับปัจจุบันไว้ด้วยกัน คนตายกลับมาเพื่อคุย ทำความเข้าใจ และปลดปมบางอย่าง เช่น ฉากที่ตัวละครที่จากไปคุยกับบุคคลที่ยังอยู่ ทำให้บทสนทนาเต็มไปด้วยความละมุนและแง่คิดเกี่ยวกับการยอมรับความตายกับการปล่อยวาง ไม่ใช่การหลอกหลอนเพื่อสร้างความหวาดกลัว แต่เป็นการเปิดโอกาสให้เรื่องราวเก่า ๆ ได้ถูกเล่าอีกครั้งในมิติที่ต่างออกไป นอกจากการเป็นกระจกแห่งความทรงจำแล้ว ผียังทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างความเชื่อพื้นบ้านกับการบอกเล่าทางการเมืองและสังคม ผมเห็นว่าการนำผีเข้ามาเล่าเรื่องสร้างบรรยากาศที่ทำให้เรื่องส่วนตัวของตัวละครขยายเป็นเรื่องระดับชาติเกี่ยวกับการวนลูปของเวลาและกรรม โดยเฉพาะในฉากที่บทสนทนาแลกเปลี่ยนเรื่องราวอดีต ช่วงเวลานั้นเผยให้เห็นว่าความตายไม่ได้ปิดหน้าหนังสือ แต่บางครั้งเป็นการเปิดหน้าใหม่ให้เข้าใจชีวิตมากขึ้น สุดท้ายแล้วฉากเหล่านี้ทำให้ผมรู้สึกว่าเรื่องไม่ได้จบแบบเศร้าหรือปิดตาย แต่มันเป็นการชวนให้คนดูนั่งฟังและคิดตามไปด้วยกัน ก่อนเดินออกจากโรงด้วยความอิ่มเอมแบบเงียบ ๆ

รายชื่อรางวัลของมนัส บุญจํานงค์ไม่ได้ถูกบันทึกไว้อย่างเด่นชัดในแหล่งข้อมูลสาธารณะที่ผมเข้าถึงได้ แต่ผมมีความเห็นเชิงสังเกตจากการติดตามผลงานของคนในวงการสร้างสรรค์บ้านเรา ผมมองว่าในกรณีของบุคคลที่ไม่เป็นที่รู้จักในระดับสากล มักจะได้รับการยกย่องในระดับท้องถิ่นก่อน เช่น เกียรติบัตรจากเทศกาลท้องถิ่น รางวัลจากสมาคมวิชาชีพ หรือการได้รับเชิญให้ร่วมจัดนิทรรศการหรือบรรยาย งานเหล่านี้อาจไม่ถูกบันทึกบนหน้าเว็บสาธารณะใหญ่ ๆ แต่เป็นสิ่งยืนยันการได้รับการยอมรับจากวงการอย่างแท้จริง ผมคิดว่าถ้าต้องการความชัดเจนที่สุด การตรวจสอบจากเอกสารเทศกาลท้องถิ่น หนังสือพิมพ์ท้องถิ่น หรือประกาศของสมาคมวิชาชีพที่เกี่ยวข้องจะให้ข้อมูลที่ชัดเจนขึ้น และจากมุมมองผมแล้ว การยอมรับแบบท้องถิ่นนี้มีคุณค่าในตัวเอง เพราะสะท้อนการเชื่อมต่อกับชุมชนและผู้ชมโดยตรง

บอกตรงๆว่าชื่อ 'บุญเกียรติ โชควัฒนา' ทำให้ผมนึกถึงวงการศิลปะที่เต็มไปด้วยคนทำงานจริงจังมากกว่ารางวัลหรูๆ เสียงตอบรับจากสาธารณะเกี่ยวกับรางวัลของเขาไม่ได้ถูกพูดถึงอย่างกว้างขวางในแหล่งข้อมูลหลัก ๆ ที่ผมคุ้นเคย ดังนั้นสิ่งที่ชัดเจนที่สุดที่ผมกล้าพูดคือยังไม่มีหลักฐานว่ามีการมอบรางวัลระดับชาติหรือรางวัลจากหน่วยงานใหญ่ๆ ที่คนทั่วประเทศจะจดจำได้ในชื่อของเขา แม้จะเป็นอย่างนั้น ส่วนตัวผมเชื่อว่าศิลปินหลายคนรับการยอมรับในรูปแบบที่หลากหลาย—อาจเป็นรางวัลจากงานประกวดท้องถิ่น รางวัลพิเศษจากแกลเลอรี หรือการได้รับคัดเลือกเข้าแสดงในนิทรรศการสำคัญ ซึ่งบางครั้งไม่ได้ถูกสื่อสารออกมาเป็นข่าวใหญ่ แต่มีคุณค่าทางอาชีพมากพอให้ชุมชนศิลปะรับรู้ได้ การมองชิ้นงานและการถูกเชิญไปนำเสนอผลงานในพื้นที่ต่าง ๆ ก็เป็นรูปแบบของการยอมรับเช่นกัน สุดท้ายนี้ผมรู้สึกว่าเรื่องรางวัลไม่ใช่เครื่องชี้วัดทั้งหมดของคุณค่า ถ้ามีโอกาสได้เห็นผลงานของ 'บุญเกียรติ โชควัฒนา' ด้วยตาตัวเอง การตัดสินใจว่าจะถือว่าเขาได้รับการยอมรับในเชิงศิลปะหรือไม่น่าจะชัดเจนขึ้นกว่าแค่เช็ครายชื่อรางวัลในเอกสารอย่างเดียว