แป้งร่ํา ศิวนารี เล่าเรื่องราวความรักในยุคไหน

เราอ่านแล้วจับความได้ว่าเรื่องนี้เล่าในยุคซึ่งความเป็นครอบครัวและสังคมมีอำนาจมากพอจะกำหนดชะตาความรักของคนหนุ่มสาว นั่นเป็นภาพแทนของไทยกลางศตวรรษที่ 20 มากกว่าจะเป็นยุคปัจจุบันหรือยุคเก่าไกลสุด เช่น รัชกาลก่อน ๆ

สิ่งที่ทำให้ผมย้ำยุคนี้คือวิธีการจัดฉากและการให้ความสำคัญกับเครื่องแต่งกายแบบโบราณผสานสัญญาณของความทันสมัยเพียงเล็กน้อย ซึ่งทำให้นึกถึงงานวรรณกรรมชั้นสูงอย่าง 'Madame Bovary' ในแง่ของความขัดแย้งระหว่างความต้องการส่วนตัวกับกรอบสังคม เรื่องนี้จบด้วยความรู้สึกว่าโลกกำลังก้าวไปข้างหน้า แต่หลายอย่างยังตรึงอยู่กับอดีต — เป็นฉากหลังที่สมบูรณ์แบบสำหรับโรแมนซ์ที่มีความละเอียดและข้อจำกัดทางสังคม

เราเชื่อว่าราคะในเรื่อง 'แป้งร่ํา ศิวนารี' ถูกวางไว้ในยุคที่สังคมไทยกำลังเปลี่ยนผ่านจากความเป็นราชสำนักและวิถีเก่า ไปสู่ความทันสมัยในกลางคริสต์ศตวรรษที่ 20 ซึ่งภาพและบทสนทนาในเรื่องชี้ชัดถึงพลังของประเพณี ความชนชั้น และเครื่องแต่งกายที่ยังคงมีพิธีกรรมแบบเดิม

รายละเอียดเล็ก ๆ อย่างการใช้คำเก่า การกล่าวทักทายด้วยถ้อยคำเป็นทางการ และการเล่าเรื่องที่ให้ความสำคัญกับการแต่งกาย เช่น 'แป้งร่ำ' ที่เป็นสัญลักษณ์ของความเป็นผู้ดีหญิง ล้วนชี้ไปยังช่วงก่อนการแต่งกายตะวันตกจะครอบงำมากขึ้น ทั้งยังมีภาพของการเดินทางด้วยรถม้าหรือการสื่อสารผ่านจดหมายมากกว่าการใช้โทรศัพท์ฉุกเฉิน ซึ่งต่างจากยุคหลังสงครามที่เทคโนโลยีเริ่มเข้ามามากขึ้น

ในมุมมองของคนอ่านที่ชอบเทียบงานวรรณกรรมคลาสสิก ผมนึกถึงบรรยากาศความละเอียดอ่อนของชั้นชนที่ปรากฏในงานตะวันตกอย่าง 'Pride and Prejudice' แม้บริบทจะแตกต่าง แต่องค์ประกอบของการควบคุมทางสังคมและการรักษาหน้าตาทางสังคมทำให้ผมมองว่าเรื่องนี้ยืนอยู่บนเส้นแบ่งระหว่างโลกเก่าและโลกใหม่ของไทยกลางศตวรรษที่ 20 — เป็นยุคที่โรแมนซ์แต้มด้วยข้อจำกัดทางสังคมมากกว่าการบอกเล่าเทคโนโลยีหรือเมืองใหญ่ที่ทันสมัย

เราโตมากับเรื่องเล่าแนวโรแมนซ์โบราณและพออ่าน 'แป้งร่ํา ศิวนารี' แล้วก็รับรู้ได้ทันทีว่าบริบทไม่ใช่ยุคปัจจุบัน แต่เป็นยุคที่การครองรักอยู่ภายใต้สายตาของสังคม—มีทั้งการจัดงานแต่งแบบพิธีการ การเซ็นสัญญาทางครอบครัว และการเน้นบทบาทของผู้ใหญ่เหนือความต้องการของหัวใจ เหล่านี้คือสัญลักษณ์ของสังคมไทยในช่วงกลางศตวรรษที่ 20 หรือเรียกง่าย ๆ ว่าเป็นยุคหลังสงครามโลกครั้งที่สองซึ่งยังคงตราตรึงด้วยค่านิยมแบบเก่า

จากมุมของคนที่ให้ความสำคัญกับรายละเอียดฉาก ผมเห็นภาพถนนที่ยังไม่พลุกพล่านด้วยรถยนต์สมัยใหม่ เสื้อผ้าผู้หญิงที่ผสมผสานระหว่างชุดไทยจารีตและการเริ่มรับเอาชุดตะวันตกบางส่วน รวมถึงการสื่อสารที่เป็นจดหมายและวิทยุ มากกว่าการใช้โทรศัพท์มือถือหรือสื่อสังคมออนไลน์ นี่คือเหตุผลที่ผมคิดว่าเรื่องเล่าอยู่ในช่วงเวลาที่คนไทยกำลังค้นหาจุดยืนของสังคมหลังความเปลี่ยนแปลงใหญ่ ๆ เช่นเดียวกับความรู้สึกบางอย่างที่เราเห็นในหนังสือคลาสสิกต่างประเทศอย่าง 'Before Sunrise' ที่ให้ความสำคัญกับการพบปะระหว่างบุคคลมากกว่าการพึ่งเทคโนโลยี

เราเคยคิดว่าใจกลางเรื่องความรักใน 'แป้งร่ํา ศิวนารี' อยู่ในยุคหลังการปฏิวัติความคิดที่ทำให้ผู้หญิงเริ่มมีพื้นที่ส่วนตัวมากขึ้น กล่าวคือราว ๆ พ.ศ. 2475–2500 การอ้างอิงถึงวิถีชีวิต เช่น การเข้าออกสังคมแบบมีพิธี การไปงานเลี้ยงที่ยังยึดมารยาทเดิม และการถูกตัดสินจากครอบครัว แสดงให้เห็นการชนกันของค่านิยมเก่าและความคิดใหม่

มุมนี้ผมมองจากสัญญะทางวัฒนธรรม—เพลงและการอ้างอิงงานประโลมโลกสมัยนั้น รวมถึงการที่ตัวละครหญิงถูกมองชัดเจนในบทบาทของการรักษาศักดิ์ศรี ทำให้จังหวะการเล่าเรื่องมีความเป็นยุคกลางของการเปลี่ยนผ่าน มากกว่าจะเป็นยุคร่วมสมัยหรือย้อนยุคลึก ๆ ถ้าจะเทียบอารมณ์งานภาพยนตร์ต่างชาติในช่วงเปลี่ยนศตวรรษ ผมก็คิดถึงความรู้สึกใกล้เคียงกับหนังอย่าง 'The Handmaiden' ที่ใช้โทนและเทคนิคบอกเล่าความรักท่ามกลางข้อจำกัดทางสังคม ถึงแม้ว่าบริบทจะแตกต่างกันก็ตาม