แม่ ราพันเซล มีบทบาทและที่มาจากนิทานเวอร์ชันไหนบ้าง?

พอพูดถึงเวอร์ชันคลาสสิกกับเวอร์ชันฮอลลีวูด ความต่างมันชัดเจนจนทำให้ฉันคิดว่านิทานบางเรื่องเปลี่ยนหน้าไปเหมือนการปรับบทละคร ฉันเห็น 'Tangled' ของดิสนีย์เป็นการแต่งเติมตัวละครและปรับโทนให้เป็นภาพยนตร์สำหรับครอบครัวมากกว่าเรื่องสอนศีลธรรมแบบดั้งเดิม ในเวอร์ชันภาพยนตร์ Rapunzel ถูกวาดเป็นเจ้าหญิงที่ถูกขโมยไป มีแรงจูงใจชัดเจนของตัวร้ายอย่าง Gothel และความมหัศจรรย์ของผมถูกทำให้เป็นพลังรักษาเชิงแฟนตาซีที่เป็นจุดขับเคลื่อนเรื่องราว ตัดกับต้นฉบับที่เน้นการแลกเปลี่ยน การถูกกักขัง และผลของการตัดสินใจทางจริยธรรม อีกอย่างที่ชอบคือการให้ Rapunzel มีความอยากรู้อยากเห็นและความสามารถในการกระทำใน 'Tangled'—เธอออกจากหอคอยด้วยตัวเองไม่ได้ทั้งหมด แต่มีบทบาทมากกว่าแค่รอให้เจ้าชายมาช่วย นอกจากนี้โทนเรื่องถูกเบาและมีมุกตลก แทนที่จะเป็นโทนมืดหรือว่ากล่าวแบบนิทานพื้นบ้าน ซึ่งทำให้คนหนุ่มสาวยุคนี้เข้าถึงได้ง่ายขึ้นและรู้สึกสนุกมากกว่าเศร้าหรือหวาดกลัวแบบเดิม

ต้นกำเนิดของเรื่องราวที่เรารู้จักกันในชื่อ 'ราพันเซล' มักจะถูกยกให้เป็นนิทานเยอรมันฉบับเก่า แต่จริง ๆ แล้วเส้นทางของมันซับซ้อนกว่าที่คิดมาก ฉันเคยอ่านฉบับรวมของพี่น้องกริม์ซ้ำหลายครั้ง และสิ่งที่ทำให้ฉบับของพวกเขาโดดเด่นคือการรวบรวมและกลั่นกรองสำนวนพื้นบ้านให้ชัดเจน เป็นฉบับที่ได้รับความนิยมในยุโรปตะวันตกตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 19 จนภาพจำของเจ้าหญิงในหอคอยกับผมยาวคล้องใจเราไปทั่ว นอกจากนี้ฉันชอบความตรงไปตรงมาในโทนของเรื่องเวอร์ชันกริม์ ที่ให้ความรู้สึกทั้งความมหัศจรรย์และความโหดร้ายของโลกนิทานแบบดั้งเดิม ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมชื่อนี้จึงกลายเป็นต้นแบบที่คนส่วนใหญ่รู้จักมากกว่าต้นฉบับอื่นๆ ของเรื่องเดียวกัน

พอพูดถึงฉบับดั้งเดิมของ 'ราพันเซล' ผมมักแนะนำฉบับที่ยึดโครงเรื่องของพี่น้องกริมม์ไว้ครบถ้วน เพราะความเรียบง่ายของต้นฉบับช่วยให้เราเห็นโครงสร้างนิทานพื้นบ้านได้ชัดเจน ฉบับแบบนี้มักรวมอยู่ในรวมเล่มนิทานยุโรปที่แปลเป็นภาษาไทย ซึ่งจะรักษาสำนวนที่ค่อนข้างเป็นวรรณกรรมและมีโน้ตอธิบายคำศัพท์หรือความต่างของฉบับยุโรป เมื่ออ่านแล้วจะได้เห็นฉากสำคัญอย่างการถูกกักขังในหอคอย การใช้ผมเป็นบันได และตอนที่เจ้าชายเข้ามาเยี่ยม ซึ่งถ้าอยากเข้าใจที่มาของสัญลักษณ์เหล่านี้ ฉบับดั้งเดิมให้มุมมองที่ตรงไปตรงมาที่สุด ส่วนตัวแล้วฉันชอบที่จะอ่านฉบับนี้ควบคู่กับฉบับวิเคราะห์ เพราะระหว่างอ่านนิทานดั้งเดิมแล้วเทียบกับการตีความจะเห็นรายละเอียดเล็กๆ ที่ผู้แปลหรือบรรณาธิการให้มา ทำให้เข้าใจทั้งเนื้อหาและบริบททางวัฒนธรรมได้มากขึ้น

สิ่งที่ติดตาฉันที่สุดคือความโหดของต้นฉบับที่ทำให้แม่เลี้ยง (หรือผู้คุมเด็กในเรื่อง) ดูเป็นคนเย็นชากว่าในภาพยนตร์ของดิสนีย์ ในเวอร์ชันของชาวเยอรมันที่เรามักเรียกติดปากว่า 'Rapunzel' ตัวละครที่ยึด Rapunzel ไปมักถูกบรรยายเป็นแม่มดหรือหญิงเวทย์ที่เข้ามาแทนที่แม้จะไม่ได้แต่งงานเป็นแม่เลี้ยงตามแบบนิยายสมัยใหม่ เธอทำสัญญากับพ่อแม่ของเด็กเพื่อแลกกับสมุนไพรหรือผลผัก นำเด็กไปขังไว้ในหอสูงโดยแทบไม่มีความอ่อนโยนที่ชัดเจน ฉันคิดว่าจุดสำคัญคือความเป็นเจ้าของ—เธออยากครอบครองมากกว่าจะเลี้ยงดู ความต่างอีกอย่างคือตอนจบ: ในต้นฉบับเจ้าชายถูกบาดเจ็บและตาบอดหลังจากถูกหลอกโดยแม่มด แล้ว Rapunzel ที่กลายเป็นแม่ลูกสองกลับไปช่วยจนน้ำตาของเธอรักษาความบาดเจ็บให้หาย เรื่องจริงจังและโหดกว่าที่ดิสนีย์เล่า แต่ก็สะท้อนมุมมองของการลงโทษ การชดใช้ และความเป็นแม่ที่ไม่ได้อบอุ่นเสมอไป

การเปรียบเทียบระหว่าง 'ราพันเซล' ฉบับดั้งเดิมกับ 'Tangled' ของดิสนีย์ชวนให้ยิ้มแล้วก็คิดตามไปพร้อมกัน เพราะสองเวอร์ชันไปเน้นคนละมุมคนละอารมณ์เลย ในต้นฉบับที่เก็บโดยพี่น้องกริมม์ ตัวเรื่องเรียบง่ายแต่โหดกว่า: เด็กถูกแลกเป็นค่าผัก ความสัมพันธ์กับแม่มดเป็นไปในเชิงควบคุมและลงโทษ ไม่มีคำอธิบายเวทมนตร์ของผมยาวล้น แค่มีผลเป็นพลังพิเศษและการลงโทษที่แรง เช่น แม่มดตัดผมแล้วไล่ราพันเซลไปในถิ่นทุรกันดาร ราพันเซลท้องและคลอดลูกแฝด การพบกันของเจ้าชายกับราพันเซลในตอนหลังเกิดขึ้นท่ามกลางความทุกข์และการหลงทาง จนสุดท้ายมีน้ำตาที่รักษาตาเจ้าชายให้กลับมามองเห็นได้ ซึ่งให้ความรู้สึกของการล้างบาปและการคืนความเป็นมนุษย์มากกว่า ในขณะที่เวอร์ชันของดิสนีย์ปรับมาเป็นหนังเพลง คอมเมดี้-โรแมนติก เส้นเรื่องถูกล้างความโหดร้ายและเติมแง่มุมที่เป็นมิตรต่อครอบครัว: ที่มาของพลังผมถูกผูกกับดอกไม้วิเศษ ตัวร้ายอย่าง 'Mother Gothel' มีมิติของการหลอกลวงมากกว่าการลงโทษโดยตรง และตัวเอกมีความอยากรู้อยากเห็นกับโลกภายนอกจนกลายเป็นผู้กระทำ ไม่ใช่แค่ผู้ถูกกระทำ นอกจากนี้ยังมีตัวละครเสริมที่สร้างสีสัน เช่นตัวตลกและมิตรภาพ ทำให้ภาพรวมอบอุ่นขึ้นมากกว่าต้นฉบับโบราณ สรุปก็คือฉันชอบความตรงไปตรงมาและความเข้มข้นของต้นฉบับ แต่ก็ชื่นชมที่ดิสนีย์ถอดแก่นเรื่องมาเติมด้วยอารมณ์ร่วมและจังหวะฮัมเพลงจนคนรุ่นใหม่รู้สึกเชื่อมโยงได้อย่างง่ายดาย

มีแฟนฟิคหลายเรื่องที่หยิบเอาแม่ของ 'Tangled' ไปพลิกมุมมองจนฉันตาโตเสมอ ในฐานะคนที่ติดตามแฟนฟิคเกี่ยวกับโลกดิสนีย์มานาน ผมชอบงานที่ให้บทบาทแม่ราพันเซลเป็นตัวละครที่มีชั้นเชิงมากกว่าคำว่า 'วายร้ายเพียงคนเดียว' อย่างนิยายรีดีมชันที่เล่าเหตุผลและความกลัวเบื้องหลังการกักขังทำให้แม่ราพันเซลกลายเป็นหญิงที่คลุมเครือทั้งรักและหวาดกลัวต่อความสูญเสีย งานแบบนี้มักใช้มุมมองบุคคลที่หนึ่งจากฝั่งแม่หรือเล่าเป็นจดหมายบันทึก ทำให้การอ่านซึมลึกและเจ็บปวดอย่างค่อยเป็นค่อยไป ครั้งหนึ่งอ่านแฟนฟิคที่ตั้งฉากเป็นสมุดจดความทรงจำของแม่ราพันเซล ผู้เขียนนำเสนอความสัมพันธ์ระหว่างแม่-ลูกในเชิงจิตวิทยา แทนที่จะให้บทลงโทษอย่างเดียว เรื่องนั้นทำให้ผมคิดใหม่เกี่ยวกับแนวทางการเขียนตัวร้าย — ว่าการให้เหตุผลกับการกระทำของพวกเขาไม่จำเป็นต้องทำให้ตัวละครดีขึ้นเสมอ แค่ทำให้มนุษย์มากขึ้นก็พอแล้ว

เวอร์ชันพากย์ไทยของ 'Barbie as Rapunzel' มักมีมากกว่าหนึ่งฉบับในปัจจุบัน เพราะงานพากย์สำหรับหนังอนิเมชันที่ออกเป็นดีวีดีหรือฉายโทรทัศน์มักถูกทำซ้ำหลายครั้ง พยายามจำรายละเอียดจากแผ่นดีวีดีที่เคยมีอยู่ในกรุของครอบครัว: โดยทั่วไปเครดิตแสดงชื่อนักพากย์ตอนท้ายแผ่น ถ้าเป็นการออกอากาศทางช่องทีวีบางครั้งชื่อสตูดิโอพากย์จะขึ้นหน้าจอหรืออยู่ในเอกสารประกาศของช่อง ฉะนั้นถ้าต้องการรายชื่อจริงจัง ให้ตรวจเครดิตท้ายเรื่องของฉบับนั้นๆ เป็นหลัก เพราะฉบับดีวีดีกับฉบับทีวีอาจใช้ทีมพากย์คนละชุดเลย ส่วนตัวแล้วชอบสังเกตว่าตัวละครหลักที่มักมีรายชื่อนักพากย์ชัดเจนคือ 'ราพันเซล' (เสียงพูดและบางครั้งเสียงร้อง), พระราชา/เจ้าชาย, ตัวร้ายอย่างแม่มด/ผู้คุม และตัวละครข้างกายน่ารักๆ — พอรู้ว่าคนพากย์ใครก็สามารถตามผลงานของเขาได้ต่อ สนุกตรงนั้นแหละ

ต้นฉบับของเรื่อง 'ราพันเซล' ถูกบันทึกโดยพี่น้องนักรวบรวมชาวเยอรมัน Jacob และ Wilhelm Grimm ในคอลเล็กชันนิทานของพวกเขา 'Kinder- und Hausmärchen' ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกในต้นศตวรรษที่ 19 (1812 และฉบับปรับปรุงหลัง ๆ) การเรียบเรียงของพี่น้อง Grimm ทำให้เรื่องราวรูปร่างชัดเจนขึ้นจากตำนานปากต่อปาก แต่ถ้าลึกลงไปอีก จะพบว่ามีต้นแบบเวอร์ชันยุโรปโบราณมาก่อนหน้านั้นด้วย เช่น นิทานฝรั่งเศสชื่อ 'Persinette' ของ Charlotte-Rose de Caumont de La Force ซึ่งเป็นหนึ่งในแรงบันดาลใจให้พี่น้อง Grimm เล่าเรื่องในรูปแบบที่เราได้ยินกันบ่อย ๆ การอ่านต้นฉบับของพี่น้อง Grimm ทำให้ฉันรู้สึกถึงสองชั้นของงานคือชั้นของการเก็บรักษาพื้นบ้านและชั้นของการปรับแต่งเชิงวรรณกรรม พวกเขาไม่ได้เขียนขึ้นมาจากความคิดสร้างสรรค์เดียวเหมือนนิยายสมัยใหม่ แต่รวบรวมและแก้ไขโครงเรื่องเพื่อให้เข้ากับบริบทสังคมและค่านิยมในเวลานั้น บางฉากจึงมีความโหดหรือมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่ชวนให้ตีความมากกว่าเวอร์ชันที่ถูกทำให้นุ่มนวลในยุคหลัง ๆ เมื่อลองนึกถึงวิวัฒนาการของนิทานนี้ ฉันมักจะประทับใจกับการที่เรื่องสั้น ๆ ของชาวบ้านสามารถเดินทางข้ามประเทศ ข้ามภาษามาเป็นเรื่องเล่าที่เรารู้จักในวันนี้ได้ — และชื่อผู้บันทึกอย่างพี่น้อง Grimm ก็ยังคงเป็นคำตอบทั่วไปเมื่อมีคนถามว่าใครเป็นต้นฉบับของ 'ราพันเซล'

ฉันมักจะเล่าให้เพื่อนฟังว่ารากเหง้าของเรื่องราพันเซลเชื่อมโยงกับนิทานพื้นบ้านยุโรปที่พี่น้องกริมรวบรวมไว้ในคอลเล็กชันชื่อ 'Kinder- und Hausmärchen' ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 ในมุมมองของคนที่ชอบสังเกตการดัดแปลงของนิทานคลาสสิก ฉากสำคัญที่ติดตาคือเด็กหญิงถูกกักขังในหอคอย ผมยาวที่กลายเป็นทางขึ้นทางลง และการมาพบของคนหนุ่มเจ้าหัวใจกล้าหาญ เหล่านี้คือแกนเรื่องตามฉบับที่กริมบันทึกไว้ แม้จะมีรายละเอียดของเหตุผลการขังหรือจุดจบของตัวละครที่เปลี่ยนไปตามสมัย แต่โครงเรื่องหลัก—หญิงสาวผมยาวที่ถูกกักขังและมีตัวช่วยจากภายนอก—ยังคงเป็นแกนกลางที่งานดัดแปลงสมัยใหม่ เช่นหนังหรือของเล่น มักจะเอาไปเล่นหรือปรับโทนให้เหมาะกับผู้ชมเด็กหรือวัยรุ่น สรุปความคิดแบบไม่เป็นทางการก็คือ แถบของแรงบันดาลใจมาจากตำนานพื้นบ้านยุโรปที่กริมบันทึกไว้ และเวอร์ชันต่อมาถูกแต่งเติมจนกลายเป็นภาพลักษณ์ที่คนคุ้นเคยในปัจจุบัน

พูดตรงๆเลย การเปิดอ่าน 'ราพันเซล' ฉบับพี่น้องกริมม์ครั้งแรกกับการดู 'Tangled' ให้ความรู้สึกต่างกันจนฉันยิ้มออกมาแบบคนนึกถึงเรื่องเก่าและเรื่องใหม่พร้อมกัน ในฉบับดั้งเดิมของ 'ราพันเซล' โครงเรื่องสั้น กระชับและโหดกว่า: พ่อแม่แลกทารกกับแม่มดเพราะขโมยผัก 'rapunzel' จากสวนแม่มด เด็กถูกกักขังในหอสูงโดยแม่มด เจ้าชายปีนขึ้นมาโดยฉีดผมลงมาเป็นบันได แม่มดตัดผมแล้วโยนเจ้าชายจากหอจนตาบอด เขาล่องลอยเดินทางและสุดท้ายได้พบกับราพันเซลที่หนีมาใช้ชีวิตอย่างธรรมดาและตั้งครรภ์ ลูกของทั้งสองเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้บทสรุปมีความซับซ้อนทางอารมณ์ ความรักในเรื่องต้นฉบับมีรสชาติเข้มข้น เกือบจะเป็นนิทานเตือนใจเกี่ยวกับการทำผิดและชดใช้ ในทางกลับกัน 'Tangled' ของดิสนีย์ผสานองค์ประกอบใหม่ๆ จนกลายเป็นภาพยนตร์เพลงที่อบอุ่นและตลก มีที่มาของพลังเป็นดอกไม้ทองคำ แม่มดกลายเป็น 'Mother Gothel' ที่หลอกลวงเพื่อรักษาความเยาว์ แทนที่จะเป็นแม่มดโหดร้ายเพียงอย่างเดียว และตัวเอกหญิงมีอิสระมากขึ้น ฉันชอบที่เรื่องขยายมิติความสัมพันธ์ระหว่างราพันเซลกับโลกภายนอก ใส่มุก เสียงเพลง และตัวละครสมองไวอย่าง Pascal กับม้าหน้าตายอย่าง Maximus แต่ก็รู้สึกชอบความดิบของต้นฉบับเหมือนกัน เพราะมันเตือนว่าพล็อตพื้นบ้านในยุคนั้นมีโทนหนักแน่นและตรงไปตรงมา สรุปแล้วฉันมองว่าสองเวอร์ชันเติมเต็มกัน: ฉบับกริมม์ให้ความรู้สึกคลาสสิก โหดแต่คม ในขณะที่ 'Tangled' ทำให้เรื่องเข้ากับยุคปัจจุบันด้วยการให้ตัวละครมีแรงจูงใจ ชีวิต และความตลกขบขัน ผลลัพธ์คือทั้งคู่ทำงานได้ดีในบริบทของตัวเอง และฉันก็เก็บทั้งสองแบบไว้อย่างภูมิใจ