ใครเป็นผู้สร้างคอนเซ็ปลาวา90 และมีที่มาอย่างไร?

เราเคยหลงใหลกับการที่แฟนๆ เอาตัวละครเดิมมาปรับตีความใหม่ๆ จนกลายเป็นสิ่งที่มีชีวิตแบบแยกตัวออกมาอย่าง 'reaper sans' มากพอสมควร นั่นไม่ใช่ตัวละครที่ถูกสร้างขึ้นโดยผู้พัฒนา 'Undertale' โดยตรง แต่เป็นผลงานของชุมชนแฟนคลับ—แนวคิดเกิดจากการเอาเสน่ห์ของ 'Sans' ที่เป็นโครงกระดูกขี้เล่น แล้วผสมกับภาพลักษณ์ของยมทูต: เสื้อคลุมมืด เคียว บรรยากาศหนักแน่นกว่าและโทนดนตรีชวนขนลุก หลายคนเริ่มวาดแฟนอาร์ต สร้างคอมิก และทำมิวสิกรีมิกซ์ที่เน้นเรื่องความตายหรือหน้าที่ของยมทูต ทำให้เกิดเวอร์ชันต่างๆ ขึ้นทั่วอินเทอร์เน็ต ความน่าสนใจคือไม่มีผู้สร้างคนเดียวที่สามารถอ้างสิทธิ์ได้ทั้งหมด—เวอร์ชันยอดนิยมมักมาจากผลงานของศิลปินหลายรายบนแพลตฟอร์มอย่าง Tumblr, DeviantArt หรือ Twitter ที่แต่ละคนเติมไอเดียส่วนตัวเข้าไป ผลลัพธ์คือแฟนฟิค คอสเพลย์ สติกเกอร์ และมิกซ์เสียงที่ต่างกันไป ซึ่งทำให้ 'reaper sans' กลายเป็นมาสคอตของธีมยมทูตในชุมชนมากกว่าตัวละครเดียวที่มีผู้สร้างคนเดียว สุดท้ายแล้ว สำหรับฉัน มันเท่ตรงที่ชุมชนร่วมสร้างความหมายให้ตัวละครเดิมจนเกิดแง่มุมใหม่ๆ ที่น่าตื่นเต้น

ยิ่งมองงานของ ro89 ยิ่งเห็นรอยต่อของยุคสมัยที่ถูกย่อขนาดเข้ามาเป็นเฟรมเดียวกัน จังหวะสีและความผิดเพี้ยนของภาพทำให้ผมคิดถึงทั้งโลกอนาคตไซเบอร์พั้งค์และความทรงจำในยุคอนาล็อกพร้อมกัน อย่างที่เห็นในงานจะมีโทนสีเนออนกับเงามืดที่ชวนให้นึกถึงบรรยากาศของ 'Akira' หรือภาพเมืองฝนตกของ 'Blade Runner' แต่ไม่ได้เป็นการคัดลอกตรง ๆ — มันมีการใส่เท็กซ์เจอร์ที่ดูเป็น VHS หรือกลิตช์เล็ก ๆ ซึ่งดึงเอาความรู้สึกของอินเทอร์เน็ตยุคแรก ๆ เข้ามา ผมมองว่าแรงบันดาลใจมาจากการผสมระหว่างภาพยนตร์ไซไฟคลาสสิกกับสุนทรียะของการทดลองภาพบนเว็บ นอกจากนี้ยังมีมิติทางจิตวิทยาในสไตล์การเล่าเรื่อง—ไม่บอกหมด แต่แนะนำผ่านภาพเดียว ซึ่งทำให้นึกถึงความเงียบและความไม่แน่นอนใน 'Serial Experiments Lain' เสียงดนตรีที่มักใช้สังเคราะห์หรือชิพทูนก็ช่วยสร้างโทนให้ภาพดูทั้งเหงาและขมวดปม ฉะนั้นโดยรวมแล้วผมคิดว่า ro89 ดึงเอาทั้งความเป็นไซไฟญี่ปุ่น วัฒนธรรมอินเทอร์เน็ตยุคก่อน และเทคนิคภาพแบบวินเทจมาผสมจนกลายเป็นสไตล์เฉพาะตัวที่ฟังดูคุ้น แต่ก็ดูใหม่ในเวลาเดียวกัน

สายหัวเราะของเด็กๆ มักจะเริ่มต้นที่นักสืบหน้าก้น แล้วก็ทำให้ฉันยิ้มเสมอเมื่อเล่าให้หลานฟัง ผลงานตัวละครนี้มาจากนักเขียนญี่ปุ่นที่ใช้นามปากกา 'トロル' (อ่านว่า โทรลล์) และซีรีส์มีชื่อว่า 'おしりたんてい' ซึ่งแปลตรงตัวว่า 'นักสืบก้น' หรือที่หลายคนเรียกเป็นภาษาไทยว่า 'นักสืบหน้าก้น' ฉากและภาพประกอบออกแบบมาให้เรียบง่ายแต่ตลก เหมาะกับเด็กเล็กที่ชอบฮาๆ รวมทั้งมีโครงเรื่องปริศนาปัดเป่าความกลัว ทำให้การอ่านเป็นกิจกรรมสนุกๆ ระหว่างผู้ใหญ่กับเด็ก ชื่อของตัวละครมาจากการเล่นคำแบบตรงไปตรงมา คือรวมคำว่า 'おしり' (ก้น) เข้ากับ 'たんてい' (นักสืบ) เพื่อให้เกิดความขบขันทันทีที่เห็นหน้าปก ความตั้งใจของผู้สร้างไม่ได้มุ่งหวังความลึกซับซ้อน แต่เป็นการปั้นตัวละครที่เด็กๆ จะจำได้ง่ายและเชื่อมโยงกับมุกรอยยิ้ม เรื่องนี้ต่อมาถูกขยายเป็นรูปแบบอื่นๆ ทั้งละครเวทีและสินค้าสำหรับเด็ก ฉันมองว่านั่นเป็นเหตุผลที่ทำให้ตัวละครยังคงติดตลาดจนถึงทุกวันนี้

คำถามนี้พาให้ฉันนึกถึงการทำงานเบื้องหลังที่มักจะไม่ได้อยู่หน้าไฟสปอตไลต์เลย — โดยทั่วไปแล้วท่าเต้นหรือท่าทางที่เป็นเอกลักษณ์อย่าง 'ท่า29' มักเกิดจากการร่วมมือกันของหลายคน แต่คนที่มีส่วนรับผิดชอบหลักมักเป็นนักออกแบบท่า (choreographer) หรือคนที่ทีมเรียกว่า movement director ฉันเคยสังเกตว่าในหลายโปรดักชันใหญ่ การออกแบบท่าเริ่มจากไอเดียของครีเอทีฟไดเร็กเตอร์ที่ต้องการอารมณ์หรือธีม แล้วส่งต่อให้หัวหน้าทีมท่าไปวางโครงสร้างและทดลองกับนักเต้นจริง กระบวนการนี้คล้ายกับที่เห็นในหนังเต้นบางเรื่อง อย่างเช่น 'Street Dance 3D' ที่ท่าเต้นเด่นๆ ถูกขัดเกลาโดยทีมครีเอทีฟและหัวหน้าท่าจนกลายเป็นสัญลักษณ์ ฉะนั้นถ้าต้องตอบตรงๆ ว่าใครออกแบบ 'ท่า29' คำตอบที่มีน้ำหนักที่สุดมักจะเป็นชื่อของหัวหน้าคนทำท่าในเครดิต หรือบางครั้งอาจเป็นเครดิตร่วมระหว่างครีเอทีฟไดเร็กเตอร์กับนักออกแบบท่าเอง

หลายคนคงรู้กันดีว่าตัวเปิดของ 'ช่อง 9' ตลอดหลายยุคถูกผลักดันโดยทีมครีเอทีฟภายในของ อสมท (MCOT) เป็นหลัก แทนที่จะเป็นงานของนักแต่งหรือสตูดิโอรายเดียว ตัวเปิดที่เห็นบนหน้าจอมักเป็นผลลัพธ์ของการประชุมระหว่างฝ่ายประชาสัมพันธ์ ฝ่ายศิลป์ และฝ่ายเทคนิคของสถานี เพื่อให้ภาพ เสียง และจังหวะเดินไปในทิศทางเดียวกัน ผมเองชอบสังเกตรายละเอียดตรงจุดนี้ เพราะสไตล์ตัวเปิดแต่ละยุคสะท้อนภาพรวมของสถานีได้ชัด ยุคหนึ่งจะเน้นกราฟิกที่ทันสมัยกับเสียงจิงเกิลสั้น ๆ ยุคต่อมามักเพิ่มเอฟเฟกต์สามมิติหรือการเคลื่อนไหวที่ละเอียดขึ้น การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้มักเกิดจากการตัดสินใจเชิงกลยุทธ์ภายในองค์กร มากกว่าจะเป็นงานของครีเอเตอร์อิสระเพียงคนเดียว สรุปคือ ถาจะชี้ว่าผู้สร้างคือใคร ก็ควรมองว่ามันเป็นงานร่วมของทีมสร้างสรรค์อสมทและพาร์ตเนอร์ที่อาจถูกจ้างตามโครงการ ซึ่งแต่ละเวอร์ชันมีคนจำนวนหนึ่งอยู่เบื้องหลังที่ร่วมกันปั้นให้เป็นตัวเปิดที่เราเห็นบนจอ

ตรา 'สามดวง' ที่เราเห็นบนหน้าปัดรถ หน้าร้าน และกล่องพัสดุมีรากลึกลงไปในยุคเมจิและเกี่ยวข้องกับบุคคลจริงหนึ่งคนที่มีบทบาทชัดเจน: ยาตาโร่ อิวาซากิ ผู้ก่อตั้งกลุ่มกิจการที่ต่อมาเป็น 'มิตซูบิชิ' ในปลายศตวรรษที่ 19 ผมชอบเล่าเรื่องนี้เหมือนนิทานธุรกิจสั้น ๆ — อิวาซากิเลือกนำเครื่องหมายประจำตระกูลของตัวเองซึ่งเป็นรูปทรงเพชรสามชิ้นมาผสมกับตราของเจ้านายฝ่ายขุนนางที่เขาเคยรับใช้ ผลลัพธ์คือสัญลักษณ์สามเพชรที่เราเห็นกันทุกวันนี้ คำว่า 'มิตสึ' แปลว่า สาม ส่วนคำว่า 'ฮิชิ' (ออกเสียงเป็น 'บิชิ' ในชื่อบริษัท) มาจากคำโตเกียวโบราณที่หมายถึงรูปทรงเพชรหรือข้าวหลามตัด ฉะนั้นชื่อกับเครื่องหมายจึงผูกกันแน่น ทั้งในแง่รูปและความหมาย ในมุมมองผม การรวมกันของสองตรานั้นไม่ใช่แค่ความสวยงามทางกราฟิก แต่ยังสื่อถึงความสัมพันธ์ยุคสมัย — จากความเชื่อมโยงกับขุนนางท้องถิ่นสู่การทำการค้าและการเดินเรือในยุคเปิดประเทศ อิวาซากิเริ่มจากกิจการเดินเรือและขยายไปสู่หลายธุรกิจ การนำสัญลักษณ์ส่วนตัวมารวมกับตราเจ้านายดูเหมือนเป็นการประกาศตัวตน ชื่อเสียง และความน่าเชื่อถือในเวลาเดียวกัน ตรา 'สามเพชร' ถูกใช้ต่อเนื่องและแยกตัวออกเป็นเอกลักษณ์ของบริษัทต่าง ๆ ในเครือ ทั้งในสีแดง คลาสสิก หรือสีอื่นตามการใช้งาน แต่โครงสร้างสามเหลี่ยมของเพชรยังคงสื่อสารความมั่นคง ความร่วมมือ และความต่อเนื่องในประวัติศาสตร์ ผมมองว่าโลโก้นี้เป็นตัวอย่างที่ดีว่าการออกแบบเรียบง่ายแต่มีที่มาชัดเจนสามารถอยู่รอดไปได้ยาวนาน และทุกครั้งที่เห็นตรานี้บนฝากระโปรงรถหรือกล่องส่งของ มันเตือนผมถึงการผสมผสานระหว่างรากเหง้าครอบครัว ความสัมพันธ์ทางการเมือง และการเติบโตทางเศรษฐกิจในญี่ปุ่นยุคใหม่

เคยสงสัยไหมว่าตัวละครที่ทั้งทรงพลังและเปราะบางอย่างสการ์เล็ต วิทช์เริ่มต้นมาจากไหน — สำหรับฉันแล้วการรู้ที่มาของเธอทำให้เข้าใจความซับซ้อนที่นักเขียนต่อยอดขึ้นมาได้ชัดเจนขึ้นมาก สการ์เล็ต วิทช์ ปรากฏตัวครั้งแรกในการ์ตูนของมาร์เวลเรื่อง 'X-Men' ฉบับ #4 ในปี 1964 โดยผู้ให้กำเนิดที่มักถูกยกย่องคือ สแตน ลี กับ แจ็ค เคอร์บี้ ทั้งสองคนกำลังสร้างจักรวาลตัวละครขึ้นอย่างรวดเร็วในยุคทองของคอมิกส์ และ Wanda Maximoff ถูกวางบทเป็นสมาชิกของ Brotherhood of Evil Mutants ร่วมกับพวกที่เราเห็นเป็นทั้งศัตรูและพันธมิตรในอนาคต แนวคิดพลังของเธอในยุคแรกเน้นไปที่การเปลี่ยนความน่าจะเป็นหรือ 'hex' ซึ่งให้รสชาติลึกลับแปลก ๆ ไม่เหมือนพลังตรงไปตรงมาของฮีโร่คนอื่น ๆ เมื่อตามดูพัฒนาการของเธอผ่านเรื่องราวต่อ ๆ มา จะเห็นได้ว่าแนวคิดของตัวละครที่เริ่มจากบทบาทเป็นฝ่ายตรงข้ามเปลี่ยนมาเป็นฮีโร่ แล้วอีกครั้งถูกผลักดันให้เป็นตัวละครที่ทำลายโลกทางอารมณ์และความจริง อย่างเรื่องราวที่พลิกตัวตนของเธอจนกลายเป็นจุดเปลี่ยนใหญ่ในจักรวาลคอมิกส์ การรู้ว่าเบื้องหลังเธอคือความคิดสร้างสรรค์ของคนสองคนที่เป็นตำนานอย่างสแตนกับแจ็ค ทำให้ฉันเข้าใจว่าแม้เริ่มจากบทเล็ก ๆ แต่ไอเดียพื้นฐานของพวกเขาเปิดช่องให้นักเขียนภายหลังยืดออกจนกลายเป็นตัวละครซับซ้อน การเดินทางจากหน้าแรกใน 'X-Men' มาจนถึงการเป็นหนึ่งในตัวละครที่ถูกหยิบยกมาสร้างใหม่บ่อยครั้ง แสดงให้เห็นพลังของพื้นฐานดี ๆ ที่คนสร้างปูไว้ได้ชัดเจน ท้ายที่สุด ความเทาบริบทของเธอ — ไม่ชัดเจนว่าเป็นผู้ร้ายหรือฮีโร่เต็ม ๆ — คือสิ่งที่ทำให้ฉันยังคงติดตามผลงานเกี่ยวกับเธออยู่เสมอ มันเป็นความรู้สึกเหมือนอ่านเรื่องที่มีเลเยอร์ให้ไขต่อเรื่อย ๆ และรู้สึกดีที่ได้เห็นตัวละครที่ถูกสร้างขึ้นในยุค 60 ถูกต่อยอดจนกลายเป็นสัญลักษณ์ของการเล่าเรื่องที่ไม่กลัวความยุ่งเหยิง

เราเคยเห็นแท็ก 'ro89' โผล่ตามโพสต์แฟนอาร์ตและสติ๊กเกอร์ในโซเชียลมีเดียบ่อย ๆ จนสงสัยว่ามันมาจากไหนกันแน่ — ในมุมมองของคนที่ติดตามงานวาดมือของวงการอนิเมะออนไลน์ ผมคิดว่ามีความเป็นไปได้สูงว่ามันเริ่มจากชื่อผู้ใช้หรือแท็กของศิลปินรายหนึ่งบนแพลตฟอร์มอย่าง 'Pixiv' หรือทวิตเตอร์ ซึ่งการตั้งชื่อแบบผสมตัวอักษรกับตัวเลขเป็นเรื่องปกติ และเมื่อผลงานถูกแชร์ซ้ำ ๆ ก็กลายเป็นสไตล์หรือตราประจำกลุ่มไปได้ง่าย ๆ ลักษณะของงานที่มักติดแท็กนี้มักเป็นตัวละครสไตล์ชิบุ (chibi) หรือลายเส้นโค้งกลม ๆ ที่ดูเป็นมิตร จึงแพร่กระจายได้ดีภายในชุมชนที่ชอบสติ๊กเกอร์แชทและวิดีโอสั้น การที่หลายคนเอาชื่อไปดัดแปลงต่อหรือสร้างซีรีส์แฟนอาร์ตก็ยิ่งทำให้ 'ro89' ดูเหมือนเป็น 'แบบ' มากกว่าชื่อคนเดียว การสังเกตง่าย ๆ คือมองหาลายน้ำหรือเครดิตบนภาพต้นฉบับ ถ้าเจอโพสต์แรก ๆ ที่มีคาแรคเตอร์แบบเดียวกันกับแท็กนั้น ก็มีแนวโน้มว่าแท็กมาจากศิลปินคนนั้นหรือจากกลุ่มแฟนคลับ แต่ยังไงผมก็ชอบความรู้สึกที่ว่าไอเดียเล็ก ๆ บนอินเทอร์เน็ตสามารถเติบโตจนกลายเป็นภาษาภาพร่วมของคนหมู่มากได้

ทุกครั้งที่เห็นชื่องานเล็กๆ ในริมถนนแบบนั้น หัวใจผมก็จะเต้นแรงเพราะรู้ว่ามีเล่มแปลกใหม่รออยู่ข้างใน ผมชอบเล่าให้เพื่อนๆ ฟังว่า 'โดจิน' จริงๆ แล้วไม่ได้มีผู้สร้างเดียวแบบภาพยนตร์ฟอร์มยักษ์ แต่มันเป็นคำรวมที่หมายถึงผลงานที่คนกลุ่มเล็กหรือคนเดียวผลิตขึ้นเอง ไม่ว่าจะเป็นการ์ตูน นิยาย เพลง หรือเกม บางครั้งเรียกว่า 'โดจินชิ' (同人誌) เมื่อเป็นรูปเล่ม บางครั้งเป็นเกมอินดี้หรืออัลบั้มเพลง ทุกอย่างเกิดจากคนที่มีไอเดียและอยากเผยแพร่โดยไม่ผ่านสำนักพิมพ์ใหญ่ๆ ยกตัวอย่างที่ผมหลงใหลสุดคือ 'Touhou Project' ซึ่งสร้างโดยคนเดียวที่ใช้ชื่อว่า ZUN ผลงานชุดนี้เริ่มจากเกมด่านยิงแบบอินดี้และเติบโตเป็นจักรวาลใหญ่ มีทั้งเพลง แฟนคอมิก และงานสร้างสรรค์อื่นๆ เรื่องราวคร่าวๆ ของ 'Touhou' พูดถึงโลกปิดชื่อ Gensokyo ที่เต็มไปด้วยมนตร์ ผู้คนทั่วไปและสิ่งเหนือธรรมชาติอาศัยอยู่ร่วมกัน ตัวเอกหลักเช่น Reimu และ Marisa ต้องจัดการกับเหตุการณ์แปลกๆ ที่เกิดขึ้น นี่แหละเสน่ห์ของโดจิน — เนื้อเรื่องและสไตล์ขึ้นกับคนสร้าง บางเล่มเป็นแฟนฟิคต่อจากการ์ตูนดัง บางเล่มเป็นไอเดียใหม่ๆ ที่ไม่คำนึงถึงตลาด สรุปแบบไม่เป็นพิธีการคือ โดจินคือพื้นที่ให้คนที่มีใจรักได้ทดลองเล่าเรื่องตามใจ หากอยากรู้จักงานที่เฉพาะตัว ลองไปเดินงานหรือหาฟังผลงานออนไลน์ แล้วคุณอาจเจอโลกเล็กๆ ที่ทำให้หลงรักเหมือนผมก็ได้