ใครเป็นผู้ออกแบบชุดพระพันปีหลวงในการผลิตละคร?

เมื่อพูดถึงละครพีเรียดที่ทำให้ชุดไทยกลับมานิยมอีกครั้ง ฉันมักนึกถึง 'บุพเพสันนิวาส' ก่อนเลย การออกแบบเครื่องแต่งกายในเรื่องนี้ให้ความสำคัญกับความประณีตของผ้าไทยและแบบชุดพระราชนิยม รวมถึงการเลือกใช้โครงแบบที่หยิบยืมจากชุดพระพันปีหลวงมาปรับให้เข้ากับคาแรกเตอร์ตัวละครหญิงหลายคน งานชุดในเรื่องไม่ได้แค่ใส่สวยแต่ยังสื่อสถานะทางสังคม ความสุภาพ และคอนทราสต์ระหว่างตัวละครอย่างชัดเจน ฉากที่ตัวละครหลักสวมชุดไทยในงานพิธีสำคัญทำให้บรรยากาศย้อนไปสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นได้อย่างน่าเชื่อถือ บรรดาช่างตัดชุดและทีมออกแบบใช้เทคนิคผ้าทอมือ ผ้าไหมลวดลายดั้งเดิม และการจับจีบแบบที่เห็นในชุดพระพันปีหลวงเข้ามาผสม ทำให้เสื้อผ้ามีความหรูหราแต่ยังคงความเป็นไทยไม่กลายเป็นฉากฟรุ้งฟริ้งจนเกินไป การแต่งหน้าทำผมและเครื่องประดับก็ถูกออกแบบมาให้สอดคล้องกับชุด ทำให้ภาพรวมออกมาโดดเด่นและกลายเป็นแรงบันดาลใจให้คนดูหลายคนอยากแต่งชุดไทยแบบนี้บ้างในชีวิตจริง มองจากมุมคนดู ฉันรู้สึกว่าการนำชุดพระพันปีหลวงมาใช้ไม่ใช่แค่การใส่ชุดสวยเพื่อความงามอย่างเดียว แต่มันทำให้เรื่องเล่าเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมได้อย่างนุ่มนวล จบฉากหนึ่งแล้วรู้สึกว่าทั้งภาพและความหมายยังคงค้างอยู่ในหัว เหมือนเพิ่งเห็นโปสเตอร์จัดนิทรรศการเกี่ยวกับอดีตเลย

ผืนผ้าและลวดลายบนชุดพระพันปีหลวงมักเป็นสิ่งแรกที่ดึงสายตาแล้วทำให้ฉันหยุดมองนานกว่าปกติ เนื้อผ้ามักเป็นผ้าไหมทอมือที่มีความหนาแน่นของเส้นใยสูง ทำให้มีความเงาเป็นธรรมชาติเมื่อโดนแสง ฉันมักจะสังเกตการใช้เส้นด้ายสีทองหรือเงินที่ถักทอเป็นลวดลายซับซ้อน ซึ่งต้องใช้เวลาทำอย่างประณีต รายละเอียดเล็กๆ อย่างลายดอกไม้แบบดั้งเดิม กรอบขอบลายที่เย็บด้วยมือ หรือการฝังเม็ดมุกและคริสตัลเล็กๆ ให้ความรู้สึกหรูแต่ไม่โอ้อวด อีกอย่างที่ฉันมองเห็นชัดคือการตกแต่งเสริม เช่น เข็มกลัดพระราชทาน ผ้าพาดบ่า และขอบปักที่มีสัญลักษณ์เฉพาะบางอย่าง สิ่งเหล่านี้ไม่เพียงแต่สวยงาม แต่ยังบอกเล่าเรื่องราวตำแหน่งและพิธีการ การจับจีบและการพับผ้าทำให้เส้นซิลูเอตเปลี่ยนไปเมื่อเจ้าของเดิน ทำให้ภาพรวมทั้งชุดมีชีวิต เดินดูใกล้ๆ จะเห็นฝีเข็มที่ละเอียดและการซ่อนตะเข็บแบบไม่ให้เห็นด้านนอก ซึ่งบ่งบอกถึงช่างฝีมือที่ตั้งใจมาก ฉันชอบความรู้สึกที่ว่าทุกเส้นด้ายและการปักไม่ใช่แค่ความสวยงาม แต่เป็นการถ่ายทอดความเคารพต่อประเพณีและความประณีตของงานฝีมือ

หลายครั้งที่ได้เห็นชุดพระพันปีหลวงบนเวทีนิทรรศการหรือในภาพถ่ายเก่า ผมรู้สึกว่ามันมีทั้งร่องรอยจากประวัติศาสตร์และการตีความยุคใหม่ปะปนกันอยู่ พื้นฐานของชุดที่ถูกเรียกว่า 'ชุดพระพันปีหลวง' มักยึดจากทรงเครื่องของราชสำนักในช่วงปลายอยุธยา-ต้นรัตนโกสินทร์ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกชิ้นเป็นสำเนาตรงจากยุคนั้น เสื้อผ้าราชสำนักมีการเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัย เช่น การนำเทคนิคปักลายทอง การใช้ผ้าไหมทอยก และการตัดเย็บที่ได้รับอิทธิพลจากยุโรปในสมัยรัชกาลต่อๆ มา ดังนั้นดีไซเนอร์หรือช่างทำชุดจะรวมเอาลายปักโบราณ ทรงผ้าแบบดั้งเดิม และรายละเอียดที่ปรากฏในภาพวาดหรือภาพถ่ายเก่า มาปรับให้เข้ากับรูปร่างและการใช้งานสมัยใหม่ เมื่อมองจากมุมผู้ชม ผมมองว่าความเป็น "ต้นแบบจากประวัติศาสตร์" ของชุดเหล่านี้เป็นทั้งข้อดีและข้อจำกัด ข้อดีคือช่วยอนุรักษ์งานฝีมือและลวดลายโบราณให้คนรุ่นหลังเห็น แต่ข้อจำกัดคือบางครั้งการปรับแต่งเพื่อความงามหรือการใช้งานทำให้รายละเอียดเดิมถูกละเลย ดังนั้นเมื่อต้องตัดสินใจว่าชุดไหนเป็นของเก่าจริงหรือเป็นการตีความ ต้องดูทั้งต้นแบบแหล่งที่มา เทคนิคการทอ และหลักฐานภาพถ่ายเก่าๆ ประกอบกันเป็นภาพรวมมากกว่าดูแค่รูปลักษณ์ภายนอกเท่านั้น

พูดถึง 'รูปพระพันปีหลวง' แล้วมีรายละเอียดที่น่าสนใจมากกว่าที่หลายคนคิดไว้ลึก ๆ เราเคยมองภาพนี้ในโอกาสต่าง ๆ แล้วรู้สึกว่างานพวกนี้ไม่ได้มาจากศิลปินคนเดียวเสมอไป หลัก ๆ แล้วภาพพระพันปีหลวงหมายถึงภาพเหมือนสมเด็จพระพันปีหลวง (สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์) ที่ปรากฏในสื่อและงานเชิงทรงคุณค่า เช่น แสตมป์ เหรียญที่ระลึก ภาพติดผนังในหน่วยงานราชการ หรือโปสเตอร์งานเฉลิมพระเกียรติ การออกแบบมักเริ่มจากพระบรมฉายาลักษณ์หรือภาพถ่ายอย่างเป็นทางการ แล้วศิลปินหรือช่างภาพที่ได้รับมอบหมายจะปรับองค์ประกอบให้เหมาะกับสื่อที่ต้องใช้ ในหลายกรณีงานที่เห็นเป็นภาพวาด จะมาจากศิลปินที่ได้รับการว่าจ้างเฉพาะกิจ โดยมีการอนุมัติจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ความหมายและสัญลักษณ์ในภาพ—ตั้งแต่เครื่องทรง ท่วงท่า ไปจนถึงโทนสี—ถูกวางแผนเพื่อสะท้อนพระราชฐานะและสถานะของงานเฉลิมพระเกียรติ ไม่ว่าจะเป็นภาพแบบเรียบง่ายสำหรับเอกสารราชการหรือภาพงดงามสำหรับนิทรรศการ งานแต่ละชิ้นมักมีเครดิตผู้วาดหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบระบุไว้ในผลงานหรือเอกสารประกอบ ซึ่งช่วยให้รู้ว่าใครเป็นผู้รังสรรค์เวอร์ชันนั้น ๆ โดยสรุปแล้ว ไม่มีเพียงศิลปินเดียวที่เป็นผู้วาด 'รูปพระพันปีหลวง' ทุกภาพ แต่เป็นผลงานจากศิลปินและช่างภาพหลายคนที่ได้รับมอบหมายและผ่านการอนุมัติจากสถาบันที่เกี่ยวข้อง ทำให้แต่ละชิ้นมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวและการใช้งานที่ต่างกันไป

บนฉากละครพีเรียด ชื่อผู้ออกแบบเครื่องแต่งกายมักไม่ค่อยเป็นที่พูดถึงเท่าตัวนักแสดง แต่ก็เป็นหัวใจสำคัญของการสร้างบุคลิก ‘สมเด็จพระพี่นาง’ ให้ผู้ชมเชื่อได้ว่าเธออยู่ในยุคสมัยนั้นจริง ๆ การจะตอบว่าใครเป็นผู้ออกแบบเครื่องแต่งกายสำหรับบท ‘สมเด็จพระพี่นาง’ ต้องระบุชื่อละครหรือการแสดงนั้นก่อน เพราะมีหลายครั้งที่ตัวละครนี้ปรากฏในผลงานหลายเรื่องและถูกตีความใหม่โดยทีมงานต่างกันโดยสิ้นเชิง ในเครดิตท้ายเรื่องจะมีชื่อหัวหน้าทีมเครื่องแต่งกาย (head of costume หรือ wardrobe supervisor) หรือชื่อผู้ออกแบบเครื่องแต่งกายระบุชัดเจน นอกจากนี้โฆษณาประชาสัมพันธ์ เบื้องหลังการถ่ายทำ และโพสต์อย่างเป็นทางการของผู้จัดละครมักจะให้เครดิตกับทีมที่รับผิดชอบงานเครื่องแต่งกายและการจัดองค์ประกอบเครื่องแต่งกายของตัวละครสำคัญ ในมุมของคนดู ผมมักสังเกตรายละเอียดเล็ก ๆ เช่นการเลือกผ้า การปัก การใช้สีที่สื่อฐานะทางสังคม ซึ่งบอกได้เยอะว่าทีมออกแบบทำการบ้านมาดีแค่ไหน บางครั้งจะมีที่มาจากการร่วมงานกันระหว่างผู้ออกแบบเครื่องแต่งกายกับนักประวัติศาสตร์ศิลป์หรือที่ปรึกษาด้านเครื่องแต่งกายพีเรียด ทำให้ชุดที่เห็นมีทั้งความงามและความเที่ยงตรงทางประวัติศาสตร์ หากอยากรู้ชื่อจริงของผู้ออกแบบสำหรับเวอร์ชันใดเวอร์ชันหนึ่ง ให้ตรวจเครดิตท้ายตอน ดูในสื่อของผู้จัดละคร หรือดูบูธนิทรรศการชุดที่บางครั้งจัดแสดงหลังการฉาย เพราะนั่นคือแหล่งที่มาของข้อมูลอย่างเป็นทางการและชัดเจน ส่วนตัวแล้วผมมองว่าการให้เครดิตทีมเครื่องแต่งกายควรได้รับการกล่าวถึงบ่อยกว่านี้ เพราะงานนั้นส่งผลต่ออารมณ์และความเชื่อมั่นของผู้ชมอย่างแรง บางครั้งแค่การจัดแต่งลายผ้าหรือการคล้องสร้อยก็ทำให้ภาพรวมของตัวละครเปลี่ยนไปทั้งเรื่อง ทำให้การตามหาชื่อผู้ออกแบบกลายเป็นความสนุกอีกอย่างหนึ่งหลังดูละครจบ

แนะนำให้เริ่มจากร้านเช่าชุดละครหรือสตูดิโอเช่าชุดในเมืองใหญ่ก่อน เพราะเขามีชุดแบบครบและอุปกรณ์ประกอบชุดให้ลองครบถ้วน เคยไปเลือกชุดงานธีมที่กรุงเทพแล้วรู้สึกว่าการเช่าจากร้านมืออาชีพประหยัดเวลาและได้งานที่ดูสมจริงกว่าซื้อใหม่มาก ร้านพวกนี้มักมีช่างแต่งหน้า-ทำผมหรือเครือข่ายช่างที่คุ้นเคยกับชุดประจำตำแหน่งและชุดไทยโบราณ ทำให้ฉันไม่ต้องกังวลเรื่องขนาดหรือการจัดวางเครื่องประดับ แค่เตรียมเวลามาลองและจ่ายมัดจำก็น่าจะจบเรื่องได้ ก่อนตัดสินใจฉันมักขอรูปสภาพชุดจริงเมื่อถูกใช้งานจริง สอบถามรายละเอียดเรื่องค่าวัดค่าเสียหาย ค่าทำความสะอาดและเงื่อนไขการคืนด้วย แล้วเก็บใบเสร็จและสัญญาไว้ให้ชัดเจน การเช่าจากร้านที่มีรีวิวจากผู้ใช้จริงจะช่วยลดความเสี่ยง และยังได้ชุดที่เหมาะกับงานแบบมืออาชีพโดยไม่ต้องลงทุนซื้อเอง

ชุดในซีซัน 4 ของ 'Game of Thrones' ส่วนใหญ่เป็นผลงานของ Michele Clapton ซึ่งเธอทำหน้าที่เป็นผู้ออกแบบชุดหลักของซีรีส์ในช่วงนั้น ผมชอบวิธีที่เธอใช้ผ้าและเท็กซ์เจอร์เพื่อเล่าเรื่องตัวละครมากกว่าการใส่แค่ความสวยงาม—ในซีซัน 4 จะเห็นได้ชัดตอนงานแต่งของราชวงศ์และฉากหลังในคิงส์แลนดิ้ง ที่ชุดของตัวละครสะท้อนสถานะและอำนาจ การเลือกโทนสี ความหนาของผ้า และการปักลายล้วนช่วยขับเน้นบุคลิก เช่น ชุดของตัวละครหลักที่ดูหนักแน่นขึ้นเมื่อความขัดแย้งทวีขึ้น มองในมุมแฟนแล้ว ฉันคิดว่า Clapton ทำให้โลกของเรื่องดูสมจริงและมีมิติ ด้วยรายละเอียดเล็ก ๆ ที่คนทั่วไปอาจไม่ทันสังเกต แต่พอใส่ใจแล้วจะเห็นว่าแต่ละชุดมีเหตุผลของมัน ทั้งการใช้องค์ประกอบเชิงสัญลักษณ์และความสอดคล้องกับฉาก ความตั้งใจแบบนี้ทำให้การดูซ้ำยังมีเรื่องให้ค้นหาอยู่เสมอ

หลังจากดูซีรีส์แล้วเราเริ่มสนใจว่าของอย่างไฟแช็คกับชุดเจ้าหญิงถูกออกแบบโดยใครในเชิงการผลิตจริงๆ โดยทั่วไปแล้ว ของชิ้นเล็กๆ อย่างไฟแช็คจะตกไปอยู่ในความรับผิดชอบของฝ่ายพร็อพ (prop department) หรือฝ่ายตกแต่งฉาก คนกลุ่มนี้ออกแบบ ผลิต หรือคัดสรรไอเท็มให้เข้ากับคาแรกเตอร์และโทนเรื่อง กล่าวคือถ้าต้องการไฟแช็คที่ดูเก่า มีรอยขีด มีลวดลายพิเศษ ทีมพร็อพจะทำชิ้นต้นแบบหรือดัดแปลงของจริง ส่วนชุดเจ้าหญิงจะเป็นงานของทีมคอสตูมซึ่งรวมถึงคอสตูมดีไซเนอร์ ผ้าตัด ช่างตัดเย็บ และทีมดูแลชุดในกองถ่าย พวกเขาจะคุยกับผู้กำกับและทีมศิลป์เพื่อให้ชุดตอบโจทย์ทั้งมุมกล้องและการเคลื่อนไหวของนักแสดง ถ้าต้องการชื่อจริงของคนออกแบบ ให้ดูเครดิตตอนจบหรือข้อมูลในฐานข้อมูลภาพยนตร์-ซีรีส์ อาทิ ตรงส่วน 'props' กับ 'costume designer' ที่มักระบุชื่อชัดเจนเป็นคนหรือสตูดิโอ บางครั้งโปรดักชั่นยังจ้างแบรนด์แฟชั่นหรือช่างฝีมือภายนอกเข้ามาทำชุดพิเศษด้วย อย่างที่เห็นในงานภาพยนตร์หลายเรื่องเช่น 'Pride & Prejudice' ที่เครดิตคอสตูมชัดเจน และซีรีส์ที่ให้ความสำคัญกับพร็อพอย่าง 'The Crown' ก็แยกทีมดูแลละเอียด จบแล้วก็มักรู้สึกสนุกตรงที่เห็นชื่อพวกระดับช่างฝีมือโผล่มาในเครดิตซึ่งทำให้รู้สึกใกล้ชิดกับของชิ้นนั้นมากขึ้น

ฉากพระราชพิธีบรมราชาภิเษกใน 'The Crown' คือฉากที่ชุดพระพันปีหลวงทำหน้าที่เกือบจะเหมือนตัวละครอีกตัวหนึ่งเลย ฉากนั้นให้ความรู้สึกหนักแน่นแต่เปราะบางไปพร้อมกัน ชุดพระพันปีหลวงถูกจัดวางให้เห็นรายละเอียดปักทองและผ้าริ้วลายที่สะท้อนแสงไฟสลัว ทำให้บรรยากาศในห้องโถงใหญ่เต็มไปด้วยความยิ่งใหญ่แต่ก็มีระยะห่างทางอารมณ์ระหว่างผู้สวมใส่กับคนรอบข้าง สูงส่งจนแทบจะปลอดการสัมผัส ผมชอบมุมกล้องใกล้ๆ ที่จับรายละเอียดเส้นใยและการเคลื่อนไหวของผ้า เมื่อมองร่วมกับเสียงเปียโนเบาๆ และลมหายใจของตัวละคร ฉากดูเหมือนบทกวีที่เล่าเรื่องอำนาจและภาระหน้าที่ นอกเหนือจากรูปลักษณ์แล้ว การถ่ายทำเลือกใช้โทนสีอุ่นแต่ไม่ฉูดฉาด ทำให้ชุดพระพันปีหลวงกลายเป็นตัวเชื่อมระหว่างอดีตและปัจจุบันของสถาบัน ช่วงที่ผู้สวมใส่ก้าวออกจากเงามืดเข้ามาในแสง มันเป็นจังหวะที่ผมรู้สึกถึงการเปลี่ยนผ่านอย่างชัดเจน มากกว่าการยิ่งใหญ่เพียงอย่างเดียว เป็นฉากที่บอกว่าเครื่องแต่งกายสามารถสื่อสารประวัติศาสตร์และความหวั่นไหวของมนุษย์ได้โดยไม่ต้องพูดอะไรเพิ่มเติมเลย

ชุดที่ใส่ให้ตัวละคร 'วันทอง' ในละครฉบับที่ฉันดูมันมีพลังมากกว่าคำพูดของเธอหลายเท่า ฉันชอบสังเกตรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ เช่นการเลือกผ้าและการจับจีบที่ทำให้บุคลิกของวันทองชัดเจนขึ้นกว่าเดิม ชุดไม่ได้แค่สวย แต่ยังเล่าเรื่องได้ด้วย: สีและรูปทรงบอกสถานะ อารมณ์ และความขัดแย้งภายในตัวละคร คนออกแบบชุดในงานประเภทนี้โดยทั่วไปคือทีมออกแบบเครื่องแต่งกายของการผลิต ซึ่งจะมีหัวหน้าทีมที่รับผิดชอบการออกแบบหลักและนักตัดเย็บที่ช่วยทำให้ไอเดียเป็นรูปเป็นร่าง เมื่อมองจากมุมของผู้ชมฉันว่าชื่อจริงของนักออกแบบมักปรากฏในเครดิตท้ายรายการหรือในเอกสารประชาสัมพันธ์ของละคร แต่สิ่งที่จับใจฉันมากกว่าชื่อคือวิธีที่ชุดช่วยยกระดับการแสดงและทำให้เรื่องราวมีมิติขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการเลือกผ้าทอมือแบบไทยหรือการปักที่ละเอียดอ่อน ฉันยังออกปากชมเรื่องการจับคู่โทนสีที่ทำให้ฉากรักสามเส้าดูตึงเครียดและงดงามไปพร้อมกัน