ใครเป็นโชกุนคนแรกของญี่ปุ่นและเขาทำอะไรสำคัญ?

มุมมองเชิงวิเคราะห์ผมชอบแบ่งความหมายของคำว่า "โชกุนคนแรก" ออกเป็นสองแบบ เพราะถ้าพูดถึงคนแรกที่เคยได้รับยศ "เซอิอิ ไทโชกุน" ในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นแบบดั้งเดิม ก็มีตัวอย่างเก่าแก่เช่น 'Sakanoue no Tamuramaro' หรือแม้กระทั่งผู้นำทหารในยุคเฮอันที่ได้รับยศนี้ไปทำภารกิจปราบเผ่าเอมิโช่ แต่บทบาทของพวกเขายังไม่ใช่การก่อตั้งรัฐบาลโชกุนแบบที่เราคิดกันในยุคกลาง

ผมมองว่า 'Minamoto no Yoritomo' เป็นโชกุนคนแรกในความหมายที่เป็นทางการและมีผลยั่งยืน เพราะเขาสร้างระบบบาคุฟุที่มีศูนย์กลางอยู่ที่คามาคุระ และเปลี่ยนแปลงโครงสร้างอำนาจของญี่ปุ่นโดยแท้จริง การที่จักรพรรดิมอบตำแหน่งให้เขาในปี 1192 เป็นทั้งเครื่องหมายทางศักดิ์ศรีและการยอมรับทางการเมือง แต่สิ่งที่สำคัญกว่า คือการวางรากฐานเชิงสถาบัน เช่น การแต่งตั้ง jito และ shugo ที่ทำให้ระบบปกครองแบบซามูไรคงอยู่ต่อไปจนกลายเป็นรูปแบบของการปกครองในญี่ปุ่นยุคกลาง ผมจึงชอบอธิบายให้คนฟังว่า "คนแรกรับยศ" กับ "คนแรกที่สร้างระบบ" อาจไม่ใช่คนเดียวกัน และในบริบทของการเมืองระยะยาว Yoritomo คือผู้เปลี่ยนเกมจริง ๆ

ในฐานะคนที่ชอบอ่านนิยายประวัติศาสตร์ผสมแฟนตาซีมาก ๆ ผมมักจะพูดถึงคนที่ได้ชื่อว่าเป็นโชกุนคนแรกของญี่ปุ่นบ่อย ๆ เพราะเรื่องราวของเขามีทั้งดราม่า การเมือง และสงครามที่เข้มข้น ชื่อที่ถูกยกขึ้นบ่อยที่สุดคือ 'Minamoto no Yoritomo' ซึ่งเป็นผู้นำฝ่ายมินาโทะโมะที่ชนะสงครามเจ็นเปย์ (Genpei War) กับตระกูลไทระในช่วงปลายศตวรรษที่ 12

หลังจากชัยชนะในปี 1185 เขาไม่ได้หยุดแค่เป็นผู้นำทางทหาร แต่ตั้งรัฐบาลทหารขึ้นที่คามาคุระ (Kamakura) ทำให้เกิดระบอบโชกุนหรือบาคุฟุที่ชัดเจนขึ้น ในปี 1192 จักรพรรดิมอบตำแหน่ง 'เซอิอิ ไทโชกุน' ให้กับเขา ซึ่งทางปฏิบัติหมายถึงการมีอำนาจบริหารและจัดการเรื่องทหารและที่ดินแทบทั้งหมดของประเทศ ผมชอบคิดว่ามันเหมือนการก่อตั้งรัฐเงาของซามูไร — ศาลเสื่อมอำนาจลง แต่การปกครองจริง ๆ ย้ายไปที่คามาคุระ

สิ่งสำคัญของ Yoritomo ไม่ได้มีแค่ชื่อแรกของโชกุนเท่านั้น แต่เป็นการวางระบบบริหารสำหรับซามูไร เช่น การแต่งตั้งผู้ดูแลที่ดิน (jito) และผู้ว่าทางทหารในมณฑล (shugo) ซึ่งทำให้ซามูไรมีโครงสร้างทางการเมืองที่คงทน งานวรรณกรรมอย่าง 'The Tale of the Heike' ให้ภาพชีวิตและความโหดร้ายของยุคนั้นไว้อย่างทรงพลัง อ่านแล้วรู้สึกได้ถึงการเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่ของญี่ปุ่น — จากยุคศักดินาในเมืองหลวงสู่ยุคของนักรบที่ปกครองด้วยดาบและอำนาจจริง ๆ

เสียงในหัวผมมักจะจินตนาการถึงซีนจากเกมที่มีซามูไรเป็นตัวเอก แล้วเข้าใจภาพกว้างของคำว่าโชกุนแบบทันที สำหรับคนรุ่นใหม่ที่เติบโตมากับเกมอย่าง 'Sekiro: Shadows Die Twice' หรือเกมแนวซามูไรอื่น ๆ การเห็นตัวละครที่มีอิทธิพลทางทหารใหญ่โตแล้วเปลี่ยนวิถีชีวิตของผู้คนทั้งมณฑล เป็นภาพที่เข้าถึงง่ายและตรงไปตรงมา

ผมคิดว่า 'Minamoto no Yoritomo' ถูกมองในสองมุม คือฮีโร้ผู้รวมแผ่นดินกับผู้ก่อรูปแบบการปกครองที่เข้มงวดและทำให้ชีวิตคนนับล้านต้องเปลี่ยนไป การสร้างคามาคุระบาคุฟุไม่ใช่แค่ชัยชนะในสนามรบ แต่เป็นการเปลี่ยนโครงสร้างสังคมและเศรษฐกิจ ผมชอบคิดภาพตอนที่คำสั่งจากคามาคุระเดินทางไปยังผู้ว่าท้องถิ่นแล้วมีผลกระทบต่อชีวิตชาวบ้าน นี่แหละคือเหตุผลที่เรื่องของโชกุนแรก ๆ ยังน่าสนใจสำหรับคนที่ชอบทั้งประวัติศาสตร์และสื่อสมัยใหม่