Novels by Kristine Lumbera

Matapos kumuha ng isang set ng pajama mula sa aparador, tumayo si Ysa sa gilid ng kama. Mahina ang ilaw sa silid at tanging ang mahinang tunog ng air conditioner ang maririnig. Sumulyap siya kay Elijah na mahimbing ngunit magulo ang tulog. Maputla ang mukha nito at bahagyang magulo ang paghinga.Huminga siya nang malalim bago marahang nagsalita.“Elijah… Professor Elijah, tutulungan kitang magpalit ng damit.”Walang naging tugon ang lalaki. Bahagya lamang itong gumalaw, tila nananatili pa ring nakakulong sa antok at pagod.Inisip ni Ysa na pumapayag na ito.Dahan-dahan niyang inangat ang kumot at sinimulang tanggalin ang mga butones ng pajama ni Elijah. Isa-isa niya iyong binuksan, maingat ang bawat galaw. Ngunit kahit ganoon, hindi niya maiwasang makaramdam ng hiya.Hindi siya makatingin nang diretso sa katawan nito.Mabilis niyang iniiwas ang mga mata, parang batang nahuli sa kalokohan.Matapos matanggal ang mga butones, muli siyang napatigil. Hawak niya ang tela ng damit ngunit hin

Sa sandaling iyon, pakiramdam ni Ysa ay parang may matalim na kutsilyong dahan-dahang sumasaksak sa kanyang dibdib. Hindi iyon pisikal na sakit, ngunit ang bigat ng damdamin ay halos hindi niya kayanin.Lumapit siya kay Elijah at mahigpit itong niyakap. Wala siyang sinabi. Tahimik lamang na pumatak ang kanyang mga luha sa balikat nito.Gusto sana niyang magsalita, sabihin ang mga salitang makapagpapagaan sa kalooban nito. Ngunit sa harap ng kamatayan, parang nawawalan ng saysay ang lahat ng pagpapasaya niya sa asawa. Kahit anong salita ay tila kulang, tila mahina, tila walang kakayahang punan ang puwang na iniwan ng pagkawala.Isinandal ni Elijah ang baba nito sa balikat niya. Nang yakapin siya ni Ysa, marahan ding pumulupot ang braso nito sa kanyang baywang, tila naghahanap ng katahimikan at lakas mula sa kanya.Mahina itong nagsalita malapit sa kanyang tainga.“Simula nang pumanaw ang lolo ko,” bulong nito, “matagal ko nang sinasanay ang sarili ko sa isip ko. Lahat ng tao ay daratin

Kahit pa ilang beses nang inihanda ni Ysa ang sarili sa isip, nang makita niya si Elijah sa araw ng libing ay tila pakiramdam niya ay napunta siya sa ibang mundo.Ang paligid ay puno ng mga taong nakasuot ng itim. Mabagal ang galaw ng bawat isa, mahina ang mga boses, at tila pati ang hangin ay mabigat sa dalamhati. Ngunit sa gitna ng lahat ng iyon, si Elijah lamang ang malinaw na nakikita ni Ysa.Malaki ang ipinayat nito.Mas matalas na ngayon ang linya ng kanyang panga, at ang dating maayos na anyo ng mukha nito ay tila napagod ng mahabang gabi ng walang tulog. May maitim na anino sa ilalim ng kanyang mga mata. Bahagyang lumubog ang kanyang mga mata, at ang balbas na karaniwang ahit na ahit ay ngayon lamang niya napabayaang tumubo.Nakasuot siya ng itim na long sleeve polo.Mas lalong lumitaw ang matikas na hugis ng kanyang katawan. Ngunit ang pinakakapansin-pansin ay ang kanyang mga mata—madilim, tahimik, at tila may lalim ng emosyon na hindi kayang abutin ng kahit sino.Mahigit apa

Parang lalong humaba ang oras habang naghihintay sila.Sa tahimik na pasilyo ng ospital, tila mabagal ang galaw ng bawat segundo. May mga nakaupo sa matitigas na bangko, may mga nakatayo sa gilid ng dingding, at may ilan na paikot-ikot lamang sa paglalakad. Parang umaasang sa bawat hakbang ay may mababago sa kapalaran.Ngunit iisa lamang ang nararamdaman ng lahat.Mabigat na pag-aalala.Walang may lakas na makipag-usap. Ang dating maliwanag na pasilyo ay parang nabalot ng malamig na katahimikan. Kahit ang tunog ng mga yapak ng mga nurse na dumadaan ay tila masyadong malakas sa ganitong klaseng gabi.Ang bawat minuto ay parang napakahirap palipasin.Umupo si Ysa sa isang maliit na bangko sa harap ng pinto ng operating room. Bahagya siyang nakayuko, hawak ang sariling mga kamay. Mabigat ang kanyang pakiramdam at halatang pagod ang kanyang katawan.Ang kanyang mga labi ay namumutla.Ang kanyang mga mata ay pula dahil sa matagal na pag-iyak.Napansin iyon ni Elijah.Matagal siyang nakatay

“Pa—paano?”Parang tumigil ang mundo ni Ysa sa isang iglap.Napatitig lamang siya sa kawalan habang hawak pa rin ang telepono. Ilang segundo lang ang lumipas ngunit pakiramdam niya ay napakahaba ng katahimikang iyon. Unti-unting namula ang kanyang mga mata, at ang mga luhang pilit niyang pinipigilan ay nagsimulang mamuo sa gilid ng kanyang paningin.Sa kabilang linya, hindi na nagpaliwanag pa si Elijah.Alam niyang kapag mas humaba pa ang usapan ay lalo lamang lalakas ang kaba sa puso ni Ysa.Kaya mabilis niyang sinabi, mahinahon ngunit halatang mabigat ang boses.“Aalis na ako sa school at pauwi na. Isasama kita papuntang ospital.”“Sige… sige. Bababa na ako ngayon din,” agad na sagot ni Ysa habang halos patayo siyang tumalon mula sa kinauupuan.“Ysa.”Sa tawag na iyon, awtomatikong tumigil ang kanyang galaw.Mabigat ang tono ni Elijah ngunit nanatiling maayos at kontrolado, parang pilit niyang pinipigilan ang sarili na hindi magpakita ng pag-aalala.“Ilang minuto pa bago ako makarat

Paano ba naman magkukuwenta ng pamilya nang ganoon?Marahang tinapik ni Ysa si Elijah sa braso. Hindi iyon malakas—isang magaan lamang na tapik na may kasamang bahagyang pagtatampo. Para bang gusto niyang sabihin na hindi patas ang usapan, kahit alam naman niyang biro lamang iyon.Hindi naman umiwas si Elijah.Sa halip, bahagyang umangat ang sulok ng kanyang mga mata. Hindi man ganap na ngumiti, may malinaw na bakas ng amusement sa kanyang ekspresyon, isang uri ng ngiting siya lamang ang nakakaalam.Sanay na si Ysa sa ganoong reaksyon nito.Tahimik, kalmado, ngunit may halong pilyong saya.Kinabukasan, tumawag si Elijah sa kanyang pamilya upang sabihin ang tungkol sa kanilang pag-uwi. Maagang nakaupo si Ysa sa sofa habang pinagmamasdan siyang makipag-usap sa cellphone. Tahimik lamang siya, ngunit nakikinig sa bawat salitang lumalabas sa bibig nito.Nang malaman ng pamilya Velasco na uuwi sila sa araw bago ang pagdiriwang, agad silang natuwa.Mula sa kabilang linya ng telepono, narinig